INHOUD
Inleiding
9
1. De moeder van alle media: lichaamstaal Van dierlijke grimlach tot menselijke glimlach: oorsprong van de lichaamstaal 11 – Expressieve kracht versus communicatieve onmacht 12 – Van primitieve tot digitale oertaal 13
11
2. De eerste afspraken: gesproken taal Spreken om te overleven 15 – Recht spreken 16 – Van overleven tot overlevering 16
15
3. Het oudste externe geheugen: geschrift Schrijven is boek houden 19 – Kleifiguurtjes worden beschreven kleitabletten 20 – Intern natuurlijk versus extern kunstmatig geheugen 21 – De technologie van het geschrift 22 – Evolutie van het alfabetisch geschrift 23 – De grenzen van de schriftbeschaving 24
19
4. Romeinse mediaprimeurs: krant, Internet en boek Van Caesars krant tot de goednieuwsshow 27 – Alle wegen leiden naar Rome, ook die van Internet 28 – Van Augustus’ koerierdienst tot Napoleons Chappe-telegraaf 29 – Alle wegen leiden naar Parijs, ook die van Internet 29 – Van het Amerikaanse Darpa- tot het wereldwijde Internet 31 – De bedreiging van het Internet: democraten versus centralisten 32 – Over rollen en rechthoeken: van volume tot codex 33 – De christelijk-Romeinse codexrevolutie 34
27
5. De eerste copywriter: opkomst van de schriftcultuur Oneliner met gevolgen 37 – Wie schrijft, die bidt 38 – Overwintering en renaissance van het geschrift 38 – Karolingische lay-out 39 – Multimediale manuscripten 40 – Duizend jaar schriftcultuur 41
37
6
inhoud
6. De typografische revolutie: doorbraak van de klassieke schriftcultuur 43 Van blokboeken en houtdrukkunst 43 – De kwintessens van de media 44 – Gutenbergs typografie 44 – Manutius’ design van het moderne boek 45 – De katholieke kerk versus de typografie 45 – De typografische revolutie en de kritische uitwisseling van ideeën 46 – De typografische revolutie en de dynamiek van de handel 47 – De typografische revolutie en de grenzen van de natiestaat 48 – De Internet-revolutie en de snelle uitwisseling van ideeën 49 – De Internet-revolutie en e-commerce 50 – De Internet-revolutie en een wereld zonder grenzen 50 7. Van gesproken dagblad tot commerciële nieuwsindustrie Van handgeschreven gazet tot gedrukte tijding en courant 52 – Abraham Verhoeven: de eerste Vlaamse printjournalist 52 – Aanzetten voor een kritische opiniepers in de achttiende eeuw 53 – Ontstaan van de Vlaamse verzuilde opiniekrant 54 – De krant: van politiek opinie-instrument tot commercieel product 55 – Commercialisering en concentratie in de negentiende-eeuwse Amerikaanse pers 56 – De versoaping van de Franse journalistiek (een gevalsstudie) 57 – Dumas’ productiehuis 58 – Pamflet tegen de commercialisering 59 – Op weg naar digitale instantcommunicatie 59
51
8. De digitale revolutie: begin van de cybercultuur De versnelling van het moderne leven 62 – De versnelling van de communicatiestroom 62 – Telegrafie en instant-communicatie 63 – De telegraaf als eerste digitale communicatiemachine 64 – Dromen met Einstein van cyborgs 65 – Mens versus machine: een doemscenario 65 – Nieuwe media in de negentiende eeuw: telefoon en grammofoon 66 – Zichtbare gevolgen van een onzichtbaar medium 68 – Opkomst van de audiovisuele massamedia: radio en televisie 69
61
9. Op de golven van de ether: radio en televisie Van commerciële radio-omroep tot openbare en staatsomroepen 71 – Van radio-altaar tot draagbare miniatuurradio 73 – De geboorte van de popmuziek uit de geest van de transistorradio 73 – Ieder zijn eigen DJ: de individualisering van het radio-aanbod 74 – Pointillisten en lijnen: ontstaan van de televisie 75 – Televisie maakt het gemeenschapsleven kapot 76 – De looks van de televisie 76 – Televisie is emoties 77 – Ieder zijn eigen productiehuis: de individualisering van het tv-aanbod 78
71
inhoud
7
10. De doorbraak van de beeldcultuur: fotografie en film Van xylo- tot lithografie 79 – Van litho- tot fotografie 80 – Panorama en diorama: voorlopers van de cinemazaal 81 – Daguerre en Talbot: de officiële en de echte uitvinder van de fotografie 81 – Het filmische kleefvermogen van het netvlies 83 – Van chronofotografie tot cinematografie 84 – De speelfilm als goocheltruc 86 – Het Hollywoodsysteem: film aan de lopende band 86 – Europese kunstcinema en Amerikaanse speelfilm 87 – Een voetnoot: de BelgischVlaamse filmscène 89
79
11. Van multi- tot hypermedia: doorbraak van de cybercultuur Van digitale middeleeuwse klokken tot pc 91 – Van stuurmanskunde tot cyberspace 92 – Evolutie van de multimedia-pc 94 – Computers met zintuigen én verbeelding: VR-installaties 95 – De associatieve mozaïeken van de hypermedia 98 – Hoe compatibel zijn schrift- en cybercultuur? 99
91
12. Media maken de mens anders De mens is het medium: de natuurlijke directheid van de irrationele lichaamstaal 102 – De mens maakt een medium: de analoge technologie van de rationele schriftcultuur 103 – De schokbeleving van de digitale media 105 – De media maken de mens anders: van natuurlijk naar cybernetisch lichaam 105 – Bedachtzame schriftcultuur als verankering van de impulsieve cybercultuur 106
101
Chronologie van de voornaamste mediaprimeurs
109
Bibliografische verantwoording
112