INHOUD
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 6
20/02/19 14:25
1 2 3
Inleiding Valsspelen in monopoly draait uit op gigantisme
10 16
Gigantisme?
18
Size matters Ongezonde concentratie in veel sectoren Hogere winsten, lagere lonen in de economie Conclusie
21 38 42 48
Groeihormonen van gigantisme
50
Vier decennia dalende rente: de grootste hefboom ter wereld 2 Globalisering 3 Bedrijven, vooral de grote, betalen steeds minder belastingen 4 De regelgever, vriend van grote ondernemingen 5 Technologie(platformen) 6 Crony capitalism 7 Groot voelt veilig aan 8 Onvoldoende optreden tegen wereldwijde kartels 9 Too big to fail 10 Big data 11 Escalerende demografie 12 Reclamebudgetten Conclusie 1
Het Champions League-effect 1 2 3 4 5 6
Wat is het Champions League-effect? Grote bieren, minder smaken Mainstream wordt ook uw smaak Walmartisatie van de retail Big pharma: ziekten zijn big business Big tech: ieder zijn monopolie Conclusie
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 7
53 61 63 68 69 70 71 73 78 79 79 81 82 84
86 95 99 101 103 108 109
20/02/19 14:25
1 2 3 4 5 6
1 2 3 4
1
2 3 4
Gigantisme brengt de mens in verdrukking
112
Walmartisatie leidt tot‌ obesitas De middenklasse verdwijnt Welvaartsziekten Grote overheid, minder empathie Megasteden verdrukken het individu Ontsporende demografie verdringt het individu ten koste van de massa Wolven in Yellowstone
114 117 120 123 127
Van groeiobsessie naar duurzame groei
138
Groei is normaal Welke problemen met economische groei? Duurzame groei Giganten en zombies De wereldwijde ponzi-economie
141 145 149 152 156
Kleiner, trager en menselijker: naar een duurzame wereldeconomie
160
Triggers van decentralisatie en verkleining Technologie als motor van kleinere organisaties Menselijke voorkeur Falen van ‘big’ Robuustheid Loyaliteit Gigantisme is niet onomkeerbaar Deglobalisering Stadstaten en kleinere naties zijn de toekomst voor de globalisering 2.0
166 167 167 168 171 172 175 177
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 8
132 134
182
20/02/19 14:25
In tien stappen naar postgigantisme
190
Arbiter 1 2 3
Minder interventionisme van de centrale banken No too big to fail Subsidiariteit: decentraliseer wanneer het kan
193 194 194
Spelregels 4
5 6 7
Achterpoortjes sluiten en hogere vennootschapsbelasting op internationaal vlak, en geen verschil tussen multinationale ondernemingen en kmo’s Strengere antitrustwetten Verbod op overnames door gigabedrijven CO2-taks op internationaal transport
195 196 196 197
Spelers
Sociale regels aanvaarden 9 Valsspelers uitsluiten of langdurig schorsen 10 Afstand tussen spelers, arbiters en zij die de spelregels opstellen Davos: de prijs van exclusiviteit Het kapitalisme redden van nepkapitalisten 8
Conclusies Nawoord Tabellen en afbeeldingen Trefwoorden Eindnoten Bibliografie
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 9
198 199 200 203 204 208 220 224 226 229 233
20/02/19 14:25
HOOFDSTUK 1
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 18
20/02/19 14:25
GIGANTISME?
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 19
20/02/19 14:25
G ‘
igantisme’ is een eigenaardige term in een economische context. Het is eigenlijk een ziekte, die vooral duidt op wezens die te groot worden. Reuzengroei kent ook andere benamingen, zoals macrosomie, hypersomie en acromegalie. Het leken me minder catchy titels voor een boek. Zelfs voor economen, die de dismal science beoefenen, klinken ze nog somber. Al deze benamingen verwijzen naar een abnormale groei van een lichaam. Het gevolg van een overproductie van groeihormoon. Dat vind ik uitermate interessant: organismen die te groot worden door overdreven stimuli, door een te grote dosis groeihormoon. Wat geldt voor levende wezens mogen we ook gebruiken voor organisaties: sommige ondernemingen, instituten, ngo’s, internationale organisaties of voetbalclubs worden eveneens te groot. Ze worden giganten. Dat is voor de economie een ongezonde situatie, en daarom mag je gerust van een economische ziekte spreken. Het is een onevenwichtige toestand, een economische stoornis die kan worden overgedragen naar andere sectoren en activiteiten. Het is besmettelijk en economisch ongezond, en daarom moeten we gigantisme behandelen. Of beter nog, proberen te voorkomen. Bij mensen is gigantisme vrij zeldzaam. Maar als ik een boek over gigantisme schrijf, betekent het dat ik me zorgen maak dat het in de economie veelvuldig voorkomt. Is dat zo? Een kleine inleidende situatieschets lijkt me noodzakelijk. Is er een probleem van grote organisaties, te grote bedrijven en buitenmaats gegroeide economische entiteiten? Of beelden we ons dat in? En is het niet altijd zo geweest? De diagnose van economisch gigantisme is niet zo eenvoudig te stellen. Het objectief vaststellen kan het best op drie manieren gebeuren.
20
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 20
Gigantisme
20/02/19 14:25
Ten eerste kun je de abnormale grootte op zich vaststellen, en die vergelijken met historische observaties. Zien we gigantische bedrijven en organisaties vandaag in een formaat en met een frequentie die we vroeger niet kenden? Dat is een eerste stap. Maar gigantisme gaat niet alleen om de grootte, maar ook om de gedragingen die wijzen op excessen van bedrijven die te groot zijn geworden in hun sector of activiteit. Economen zoeken daarom naar te hoge marges of excessieve winsten in bepaalde sectoren of bedrijven. Het gaat evenwel niet alleen om grootte of excessieve winsten, maar ook om concentratie. Excessieve grootte, concentratie ĂŠn te hoge winstmarges duiden op gigantisme. Als we die pathologie kunnen vaststellen, hoeven we niet langer te twijfelen. Dan kunnen we de diagnose verfijnen, de symptomen in kaart brengen en nadenken over de remedie om deze economische ziekte aan te pakken.
SIZE MATTERS
Het is niet moeilijk om cijfers te vinden die aantonen dat grote bedrijven een steeds groter stuk inpalmen van onze economie. Dat zien we in alle landen en in alle sectoren. In de VS is het gedeelte van de toegevoegde waarde die door de 200 grootste ondernemingen wordt gecreĂŤerd in de naoorlogse periode gestegen van 30 tot bijna 45 procent. De grootste stijging deed zich voor tot 1975, maar in de afgelopen twee decennia is de trend opnieuw toegenomen.
GROTE BEDRIJVEN PALMEN DE ECONOMIE IN AFB. 1 Toegevoegde waarde per grootte van de onderneming in de VS
TOP 200 PRODUCENTEN VS 30% TOEGEVOEGDE WAARDE 1947 45% TOEGEVOEGDE WAARDE 2012
GIGANTISME?
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 21
21
20/02/19 14:25
Ook de Amerikaanse krant The New York Times onderzocht de omvang van Amerikaanse bedrijven, en kwam tot dezelfde conclusie. ‘Groter worden’ is een trend bij ondernemingen (zie afb. 2). Het aantal grote concerns groeit almaar, of we dat nu meten volgens beurskapitalisatie,A deel van de toegevoegde waarde of het aantal werknemers dat ze tewerkstellen. We zullen later voldoende aantonen dat die bedrijven groter willen worden omdat ze er een belangrijk voordeel in zien: groot zijn geeft meer macht, wat uiteindelijk resulteert in meer winst. En als de concurrentie toeneemt, zullen ze zelf ook alleen maar groter willen worden. Een neverending story waar iedereen iedereen achternaholt. Niet dat dit zonder slag of stoot gebeurt, politici wijzen af en toe op de gevaren. Ro Khanna, een Congreslid van de Democraten uit Silicon Valley, in de Amerikaanse staat Californië, wees er in een toespraak in 2018 ook op: ‘Een van de dingen waar de mensen in dit land tegen in opstand komen, zijn grote, groeiende instellingen.1 Mensen hebben het gevoel dat ze de controle kwijtraken over hun eigen lot.’ Dit is maar een van de gevolgen van het gigantisme, gevolgen die we in de volgende hoofdstukken uitvoerig zullen bespreken. Maar laten we eerst verder de kwaal in kaart brengen, en niet te veel op de symptomen en de patiënten ingaan die klagen over de ziekte. Wat het meest in het oog springt, is de toename van de beurskapitalisatie van grote concerns, zeg maar de totale waarde van de aandelen van een onderneming volgens de beurskoers. De Amerikaanse techbedrijven Apple, Google en Microsoft flirten met de grens van 1000 miljard dollar
A
De grootte van een bedrijf is niet met één parameter vast te stellen. Sommige ondernemingen tellen tienduizenden werknemers, maar zijn relatief onbelangrijk voor de wereldeconomie. Andere halen een miljardenomzet, maar als die het gevolg is van doorvoer (import/export), kan hun toegevoegde waarde verwaarloosbaar zijn. De beurswaarde houdt rekening met de toegevoegde waarde én met de toekomstige ontwikkeling van een bedrijf (in tegenstelling tot de omzet of het aantal werknemers vandaag), maar kan opgeblazen zijn (we spreken dan van zeepbellen of bubbels) en schommelt sowieso minstens 25 procent per jaar. ‘Groot’ kunnen we dus maar beter met meerdere parameters bekijken, maar beurswaarde is wel de enige parameter die ook rekening houdt met de toekomst van de onderneming.
22
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 22
Gigantisme
20/02/19 14:25
BIG BUSINESS WORDT ALMAAR BIGGER AFB. 2 Evolutie van de omvang van bedrijven in de VS Bron: The New York Times op basis van data van het Census Bureau.
4 3 2 1 0 -1 -2 -3 -4 -5
1985
1989
Aantal werknemers:
1993
1997 >10000 20 tot 99
2001
2005
1000 to 9999 < 20
2009
2013
2017
100 tot 999
HET AANTAL BANEN BIJ GROTE AMERIKAANSE CONCERNS GROEIT, TERWIJL HET AANTAL WERKNEMERS BIJ KLEINE BEDRIJVEN IN DE VS DAALT. marktkapitalisatie. Zelfs als daar 30 procent bij komt of afsmelt op de beurs, verandert dat weinig aan de situatie: het blijven enorme organisaties die de economie overheersen, zelfs op wereldschaal. Niet alleen technologiebedrijven zijn erg omvangrijk geworden, ook de farmaconcerns en banken zijn gigantisch in termen van beurskapitalisatie, aantal werknemers, balansen of omzet. Afbeelding 3 toont aan dat, omgerekend naar hedendaagse dollars, de omvang van de ondernemingen in de VS vandaag
GIGANTISME?
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 23
23
20/02/19 14:25
AMERIKA’S TOP 10-BEDRIJVEN IN DE VOORBIJE 100 JAAR AFB. 3 Grootte van Amerikaanse beursgenoteerde bedrijven Bron: howmuch.net/articles/100-years-of-americas-top-10-companies & forbes.com & Visual Capitalist
1917
Activa (miljard $), inflatiegecorrigeerd september 2007
U.S. STEEL
$ 46,4 miljard Staal
AMERICAN TELEPHONE & TELEGRAPH $ 14,1 miljard Telecom
STANDARD OIL OF N.J. $ 10,7 miljard Olie & gas
BETHLEHEM STEEL
1967
2017
INTERNATIONAL BUSINESS MACHINES $ 258,6 miljard
APPLE
Marktwaarde (miljard dollar), inflatiegecorrigeerd september 2007
Technologie
AMERICAN TELEPHONE &TELEGRAPH $ 200,5 miljard Telecom
$ 5,8 miljard Voeding
$ 177 miljard Film
GENERAL MOTORS
$ 644 miljard Technologie
AMAZON
$ 5,8 miljard Voeding
$ 106,5 miljard Olie & gas
INTERNATIONAL HARVESTER $ 4,9 miljard
TEXACO
E.I. DU PONT DE NEMOURS $ 4,9 miljard
SEARS, ROEBUCK
MIDVALE STEEL & ORDONANCE $ 4,8 miljard
GENERAL ELECTRIC
Staal
$ 63,9 miljard Conglomeraat
U.S. RUBBER
POLAROID
$ 4,6 miljard Rubber
MICROSOFT
$ 171,2 miljard Automobiel
SWIFT & CO.
Chemie
ALPHABET
EASTMAN KODAK
STANDARD OIL OF N.J.
Machines
$ 898 miljard Technologie
$ 719 miljard Technologie
$ 7,1 miljard Staal
ARMOUR & CO.
Marktwaarde (miljard dollar) op 10 november 2017
$ 82,3 miljard Olie & gas
$ 64,6 miljard Retail
$ 58 miljard Film
GULF OIL
$ 58 miljard Olie & gas
$ 534 miljard Technologie
$ 518 miljard Technologie
BERKSHIRE HATHAWAY $ 452 miljard Conglomeraat
JOHNSON&JOHNSON $ 374 miljard Farma
EXXON MOBILE $ 350 miljard Olie & Gas
JPMORGAN CHASE $ 340 miljard Financiële diensten
WELLS FARGO
$ 266 miljard Financiële diensten
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 24
20/02/19 14:25
TABEL 1 Grootste beursgenoteerde technologiebedrijven in de wereld Bron: Bloomberg, februari 2019
Marktkapitalisatie (Miljard dollar) BAIDU ALIBABA
Marktkapitalisatie (Miljard dollar)
90 MICROSOFT
790
435 ORACLE
182
TENCENT
416 INTEL
222
BAT
941 BROADCOM
108
CISCO
212
470 NVIDIA
APPLE
785 IBM
AMAZON
795
NETFLIX
148 NASDAQ 100
ALPHABET (GOOGLE)
775 NASDAQ COMPOSITE
FAANG
2937 S&P 500
88 122 8000 11600 23900
inderdaad uitzonderlijk is.B We mogen ons trouwens niet alleen blindstaren op de VS: ook Chinese firma’s hebben een omvang die wereldwijd indruk maakt. De beurzen worden anno 2019 wereldwijd gedomineerd door technologiebedrijven. De VS en China verdelen netjes de top twintig, waarbij de allergrootste ondernemingen Amerikaans zijn en de rest een mix. Het betekent dat de Aziatische grootmacht bijna dezelfde techgiganten heeft als de VS. Voor elke Amazon vind je wel een Alibaba, voor elke Apple een Xiaomi. Vooral Alibaba en Tencent hebben een beurskapitalisatie die vergelijkbaar is met die van hun Amerikaanse tegenhangers. De 6 grootste Amerikaanse techbedrijven zijn even groot als de 94 volgende Amerikaanse technologiebedrijven samen… Dat is een indrukwekkende omvang, maar
duidt ook op een bijzondere concentratie (zie verder). B
Grote bedrijven hebben altijd bestaan, maar omgerekend naar dollars van vandaag zijn de giganten van vroeger dwergen tegenover de huidige (beursgenoteerde) bedrijven. Dat wil niet zeggen dat gigantisme vroeger geen probleem was, alleen is het probleem vandaag veel acuter.
GIGANTISME?
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 25
25
20/02/19 14:25
TABEL 2 Grootste beursgenoteerde
De omvang van de Europese bedrijven is vandaag beduidend kleiner dan die in de andere regio’s. Marktkapitalisatie Top 10 Land (Miljard euro, afgerond) De drie grootste Europese onderNESTLE CH 232 nemingen samen – het voedingsROYAL DUTCH middelenconcern Nestlé, het UK/NL 223 SHELL olie- en gasbedrijf Royal Dutch ROCHE HOLDING CH 199 Shell, en de farmareus Roche – NOVARTIS CH 195 zijn kleiner dan Apple, het omHSBC HOLDINGS UK 146 vangrijkste Amerikaanse bedrijf MOET HENNESSY FR 144 LOUIS VUITTON (gemeten volgens beurswaarde). UNILEVER UK/NL 135 Opvallend is trouwens dat vijf TOTAL FR 127 van de tien grootste Europese BP UK 121 ondernemingen van buiten de L’OREAL FR 119 eurozone komen, en dat er geen TOTAAL 1641 techbedrijven in de top tien staan, maar wel oliemultinationals en banken. Je kunt zo al vaststellen dat Europa is blijven hangen in de oude sectoren en de nieuwe economie grotendeels heeft gemist. De aandelenmarkten zijn natuurlijk niet de enige maatstaf om omvang te bepalen. In Europa zijn er grote concerns die een sector domineren en niet beursgenoteerd zijn, zoals het Zweedse woonwarenhuis ikea of de Franse sportwinkelketen Decathlon. Dat is ook in China het geval, waar de smartphonebouwer Huawei niet beursgenoteerd is. Beloftevolle Europese ondernemingen zijn ook dikwijls een prooi voor Amerikaanse of Chinese giganten, nog voor ze zelf zeer groot zijn geworden, zoals de hotelwebsite Booking.com of de Finse spelontwikkelaar Supercell Oy. Het Zweedse streamingplatform Spotify is voorlopig nog een uitzondering, maar dat kan snel veranderen. Er bestaat echter een andere belangrijke reden waarom grote concerns minder voorkomen in Europa dan in de VS: het Europese antikartelbedrijven in Europa
beleid is veel strenger dan dat aan de andere kant van de Atlantische Oceaan. Het is ook moeilijker om Europese kampioenen te krijgen die
26
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 26
Gigantisme
20/02/19 14:25
kunnen concurreren met Amerikaanse toppers, omdat het antikartelbeleid al begint op nationaal niveau. Zo werd de fusie tussen de vrachtwagenbouwers Scania en Volvo vijftien jaar geleden geblokkeerd door Zweden, terwijl het fusiebedrijf op Europees vlak de vrachtwagenmarkt niet zou domineren. In 2019 hield de eu dan weer de fusie van de treinbouwers Alstom en Siemens tegen. De Europese Commissie treedt hard op tegen Europese bedrijven, maar slaagt er niet in om Amerikaanse ondernemingen dezelfde spelregels op te leggen. Dat we bedrijfsdwergen hebben in grote sectoren is daarvan een gevolg. Er bestaan uitzonderingen, en die bevinden zich niet toevallig in marktsegmenten die over een sterke lobbymachine beschikken: de financiële branche en de farmasector. Europa blinkt wel uit in gigantisme van de overheid. Zoals de Duitse bondskanselier Angela Merkel het zelf ooit stelde: ‘Terwijl Europa vandaag goed is voor slechts 7 procent van de wereldbevolking, produceren we zo’n 25 procent van het wereldwijde bruto binnenlands product en financieren we 50 procent van de wereldwijde sociale uitgaven. We zullen dus zeer hard moeten werken om onze welvaart en manier van leven te behouden.’2 De Europese overheden zijn zelf de giganten geworden, met een uitgebreid en veralgemeend overheidsbeslag, gigantische Europese fondsen voor landbouw, regionale ontwikkeling of binnenkort co2-reductieinvesteringen. Dat creëert een heel andere economische dynamiek. Een waarbij niet de bedrijven of hun ceo’s de giganten zijn, maar wel de Europese instellingen en de Europese politieke leiders. In China zijn er dan weer enorm grote bedrijven waarvan we de omvang maar moeilijk kunnen meten, omdat ze dikwijls in staatshanden zijn: grote banken en energieconcerns bijvoorbeeld. De beursgenoteerde technologiebedrijven komen in dit verhaal niet voor. Deze giganten worden doorgaans door de overheid gecontroleerd. Het probleem is dat ze in de rest van de wereld privéondernemingen overnemen zonder dat ze dezelfde regels moeten naleven. Chinese bedrijven zijn letterlijk staatsgesponsord en kunnen in Europa concurrenten opkopen in sectoren waar overheidssteun expliciet verboden is. Dat leidt tot concurrentievervalsing.
GIGANTISME?
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 27
27
20/02/19 14:25
TABEL 3 Grootste bedrijven in China Bron: Fortune.
Plaats
Naam
Hoofdkwartier Sector
Type
1
SINOPEC GROUP
Peking
Olie
Publiek, overheidsbedrijf
2
CHINA NATIONAL PETROLEUM
Peking
Olie
Overheidsbedrijf
3
STATE GRID CORPORATION
Peking
Nutssector
Overheidsbedrijf
Peking
Banken
Publiek, overheidsbedrijf
Peking
Banken
Publiek, overheidsbedrijf
Peking
Banken
Overheidsbedrijf
Peking
Bouw
Overheidsbedrijf
CHINA MOBILE
Peking
Telecom
Overheidsbedrijf
9
BANK OF CHINA
Peking
Banken
Publiek, overheidsbedrijf
10
NOBLE GROUP
Hongkong
Holding
Publiek
INDUSTRIAL AND COMMERCIAL BANK OF CHINA CHINA CONSTRUCTION BANK AGRICULTURAL BANK OF CHINA CHINA STATE CONSTRUCTION ENGINEERING
4 5 6 7 8
’S WERELDS GROOTSTE BEDRIJF GING TEN ONDER AAN MISMANAGEMENT AFB. 4 Grootte van ondernemingen in historisch perspectief Bron: The Motley Fool, Barry Ritholtz, Sheridan Titman, Jeff Desjardins, 8 december 2017 & Visual Capitalist. Vereenigde Oost-Indische Compagnie 1637
20 megabedrijven 2018
=
Beurswaarde 7.900 miljard dollar
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 28
Beurswaarde 7.900 miljard dollar
20/02/19 14:25
Toch zou bijvoorbeeld de Vereenigde Oost-Indische Compagnie (voc), de Nederlandse handelsonderneming die actief was van 1602 tot 1800, een beurswaarde hebben gehad van – omgerekend naar dollars van vandaag – ongeveer 8000 miljard dollar. Dat is evenveel als alle honderd grootste Amerikaanse techbedrijven samen. Een historische vergelijking om de omvang van ondernemingen te kaderen is echter niet eenvoudig. Beurzen waren nog niet zo ontwikkeld als vandaag, statistieken werden niet nauwkeurig bijgehouden, staten en ondernemingen waren meer verweven, en uiteraard is er een grote foutenmarge als je waarden omzet naar euro’s en dollars van vandaag. De voc was de eerste echte nv met vrij verhandelbare aandelen. De handelsonderneming had een eigen leger en had op haar hoogtepunt bijna 30.000 werknemers in dienst. Het bedrijf ging ten onder aan corruptie en mismanagement. De Amerikaanse econoom en opiniemaker Barry Ritholtz bracht gegevens samen over de omvang van andere gigantische bedrijven uit een ver en minder ver verleden.
– Saudi Aramco, de staatsoliemaatschappij van Saudi-Arabië, had – – –
in 2010 een theoretische waarde van 4100 miljard dollar (omgerekend naar dollars van vandaag). Dat blijkt uit berekeningen van professor Sheridan Titman van de universiteit van Texas. PetroChina, het Chinese staatsbedrijf dat actief is in energie, had in 2007 een beurswaarde van 1400 miljard dollar in termen van vandaag. Standard Oil, het oliebedrijf van de legendarische John Rockefeller, had in 1900, net voor het werd opgesplitst wegens zijn monopolie, een beurswaarde van 1000 miljard dollar. Dat is ongeveer evenveel als een serie techbedrijven vandaag. Microsoft haalde al eens een piekwaarde van 900 miljard dollar in 1999, het jaar waarin de dotcombubbel bijna op springen stond.
GIGANTISME?
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 29
29
20/02/19 14:25
SCHOLEN GEVEN LESJE IN GROOTHEIDSWAANZIN AFB. 5 Gemiddelde omvang van een school in het VK Bron: House of Commons Library: social indicator 2625 (2017).
1000 900
> 900
800 700 600 500 400 < 300
260
300 200 100
0
180 1950
1960
Aantal leerlingen:
1970
1980
1990
Secundair onderwijs
2000
2010
2020
Lager onderwijs
DE GROOTTE VAN DE SCHOLEN IS IN EEN LANGE STIJGENDE TREND Gigantisme is geen fenomeen van ondernemingen alleen. Ook andere sectoren, zoals onderwijs, gezondheidszorg en administraties, zijn in de afgelopen decennia sterk gegroeid. Hoewel er daarover minder statistieken bestaan, zijn academici het erover eens dat ze de neiging hebben om almaar grotere gehelen te vormen. In het Verenigd Koninkrijk zijn de secundaire scholen aangezwollen van gemiddeld 300 leerlingen per school in 1950 naar bijna 1000 leerlingen per entiteit in 2016. In de Verenigde Staten is het aantal reuzenscholen tussen 2000 en 2016 verdubbeld. Het overgrote deel van de scholen is
30
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 30
Gigantisme
20/02/19 14:25
nog altijd klein, maar de kleintjes lokken vandaag nog maar een minderheid van de leerlingen. De evolutie van de schaalgrootte in het onderwijs oogt spectaculair: kleine scholen verdwijnen en het aantal middelgrote en vooral zeer grote scholen neemt toe. Dat is een fenomeen dat we in alle westerse landen
zien. Het wordt vooral gestimuleerd door economen: de pluspunten van schaalgrootte kun je gemakkelijk uitleggen, terwijl de voordelen van kleine scholen minder vlot te meten zijn. Die voordelen zijn immers minder
GROTE SCHOLEN MOGEN DAN AL ‘EFFICIËNTER’ ZIJN, KLEINE SCHOLEN ZIJN VOORAL PERSOONLIJKER AFB. 6 Gemiddeld aantal leerlingen per leraar in de VS Bron: National Center for Education Statistics.
20
15
10
5
0 Alle scholen
< 500 leerlingen
> 1500 leerlingen
Gemiddeld aantal leerlingen per leraar in de VS. 1990 2014
GIGANTISME?
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 31
31
20/02/19 14:25
economisch, maar overwegend sociaal van aard. Uiteraard bieden grotere entiteiten het voordeel dat ze meer specialismen kunnen aanreiken, of topleraren kunnen delen op een grotere schaal. Maar verderop in dit boek zullen we zien dat er ook enorme nadelen zijn verbonden aan grote scholen, zoals meer incidenten, pestgedrag en vereenzaming. Die negatieve factoren zijn veel moeilijker te meten. Het economische adagium ‘groter is efficiënter’ klinkt gemakkelijker en heeft het beleid de afgelopen decennia gedomineerd.
Schaalvergroting kun je maar moeilijk analyseren in algemene overheidsdiensten zoals politie, brandweer of culturele organisaties. Maar in de gezondheidszorg is ze bijvoorbeeld wel heel goed gedocumenteerd. Onderzoekers stellen dat algemene ziekenhuizen wereldwijd steeds groter en complexer worden.3 Dat biedt uiteraard voordelen, omdat kleine
ziekenhuizen niet alle expertise kunnen hebben en ook niet kunnen volgen met alle technologie die de moderne geneeskunde vandaag vereist. Maar diezelfde schaalvergroting heeft wel consequenties voor de patiënt, die in een industriëlere omgeving terechtkomt vergeleken met de minder bedreigende kleine ziekenhuizen die we vroeger kenden. Hij ruilt een potentieel technologische verbetering in voor een potentiële achteruitgang van het persoonlijke en vertrouwde kader. Vergroting wordt ook hier vooral door economische denkprocessen gestimuleerd. Zogenaamde economies of scale of schaalvoordelen zijn een sterk argument als je louter economische efficiëntie wilt optimaliseren in de gezondheidssector. Italiaanse onderzoekers bogen zich over het fenomeen van de schaalvergroting in de zorgsector. Ze ontdekten dat beleidsmakers onder zware druk staan om de concentratie in de gezondheidszorg te vergroten en fusies van zorginstellingen te promoten. Die druk komt vanuit een geloof dat grotere zorginstellingen resulteren in lagere gemiddelde kosten en betere klinische resultaten, dankzij de schaalvoordelen. In dat verband is het berekenen van schaalefficiëntie natuurlijk cruciaal om een optimale grootte te kunnen nastreven.
32
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 32
Gigantisme
20/02/19 14:25
Economische maatstaven zijn zoveel gemakkelijker te meten en ook veelvuldiger beschikbaar dan bredere kwalitatieve en sociaal-economische indicatoren, zoals het vertrouwen van de patiënten, hun geluk, de betrokkenheid van het medisch personeel en de algemene appreciatie van alle betrokkenen. Die factoren worden niet zo vaak gemeten. En als er al statistieken over bestaan, kun je ze, in tegenstelling met de puur economische cijfers, maar moeilijk vergelijken met gegevens uit andere landen of van andere entiteiten. De Italiaanse onderzoekers plozen de literatuur uit en kwamen tot de conclusie dat er een significante stijging was van de publicaties die wezen op schaalvoordelen bij zorginstellingen. Het thema ‘schaalvergroting’ bleek vooral in de afgelopen decennia het debat te overheersen, zowel
GIGANTISME IN DE ZIEKENHUISSECTOR: EEN BESMETTELIJKE ZIEKTE TABEL 4 Artikels over ‘schaalvoordelen’ van ziekenhuizen Bron: Efficiency and optimal size of hospitals: Results of a systematic search, Monica Giancotti, Annamaria Guglielmo, Marianna Mauro, 29 maart 2017.
Publicatie
1969–1989
1990–2000
2001–2014
BUSINESSBLADEN EN ECONOMISCHE MAGAZINES
0
9
16
BLADEN OVER GEZONDHEIDSZORG
4
7
34
MEDISCHE BLADEN
1
3
8
MANAGEMENTBLADEN EN WETENSCHAPPELIJKE TIJDSCHRIFTEN
3
6
14
TOTAAL
8
25
72
BIJNA 3 KEER MEER ARTIKELEN OVER SCHAALVOORDELEN DAN IN HET DECENNIUM VOOR DE MILLENNIUMWISSELING. GIGANTISME?
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 33
33
20/02/19 14:25
in de pure zaken- en economiebladen als in de publicaties over gezondheidszorg (zie tabel 4). De woorden returns to scale (schaalopbrengsten) en economies of scale (schaalvoordelen) werden drie keer meer gebruikt dan vóór het einde van het millennium. In een dergelijke cultuur, waar management belangrijker wordt dan de focus op de patiënt, moet het niet verwonderen dat gigazorginstellingen overal ter wereld als paddenstoelen uit de grond rijzen.
Ook internationale instellingen zijn de afgelopen jaren alleen maar groter geworden. Niet-gouvernementele organisaties (ngo’s) waren dertig jaar geleden meestal kleine entiteiten, maar ontwikkelden zich tot heuse multinationals. Médecins Sans Frontières (Artsen Zonder Grenzen) ontstond rond 1970, telde in 2015 meer dan 30.000 personeelsleden en had een budget van 2 miljard dollar. De milieuorganisatie Greenpeace werd in dezelfde periode opgericht als een kleinschalig Canadees initiatief, en is vandaag wereldwijd actief met bijna 50.000 vrijwilligers en een budget van 300 miljoen dollar. De hulporganisatie Oxfam ontstond in 1942 en is vandaag bedrijvig in meer dan honderd landen. De ngo heeft wereldwijd meer dan 1200 winkels, met een sterk overwicht in het VK. Oxfam werkt met een budget van 1 miljard dollar. De ngo’s zijn dus de weg gevolgd van andere multinationale organisaties en beschikken intussen over gespecialiseerde managementfuncties – van financiën tot human resources – die hun eigenlijke goede doelen moeten organiseren. Schaalvergroting en continue uitbreiding zijn ook een kenmerk van internationale samenwerkingsverbanden. De Europese Unie ontstond in
1951 met zes stichtende landen, en werd toen nog een Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (egks) genoemd. In 1957 volgden het Verdrag van Rome en de Europese Economische Gemeenschap. Verscheidene landen traden later toe, en vandaag telt de Europese Unie 28 landen. Binnenkort, na de brexit, zal de eu voor het eerst krimpen, misschien een teken aan de wand dat gigantisme zijn beperkingen heeft. De eurozone, een onderdeel van de Europese Unie, kende eenzelfde soort vergroting. Oorspronkelijk een groep van elf landen, in 1998,
34
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 34
Gigantisme
20/02/19 14:25
omvat de eurozone ondertussen negentien landen. Het is bijzonder moeilijk om een gemeenschappelijke munt te hebben in een heterogene economische zone van Finland tot Griekenland. Dat is al meermaals gebleken, ook vroeger al, met de Latijnse muntunie bijvoorbeeld. Dat was een 19de-eeuwse versie van de eurozone,4 met België, Frankrijk, Italië en Zwitserland als oprichtende leden. Kort daarna sloten ook Spanje en Griekenland zich aan, en in 1889 volgden Roemenië, Bulgarije, Servië, San Marino en Venezuela. De drang naar uitbreiding nog voor er een stabiele convergentie was bereikt, bleek toen al te sterk. De problemen begonnen toen, onder meer, Griekenland zich niet aan de afspraken hield. En later ontplofte de muntunie doordat er geld werd gedrukt om de Eerste Wereldoorlog te financieren. Ondanks die historische lessen, en de spanningen sinds de financiële crisis van 2008, zal de eurozone in principe toch nog uitbreiden. Nog zeven lidstaten zullen in principe worden verplicht de euro in te voeren. Onder meer Zweden, dat al veel langer de eenheidsmunt had moeten gebruiken maar die altijd heeft afgehouden. De euro spiegelt zich aan de dollar en wenst de Amerikaanse munt ook te evenaren of zelfs te overtreffen als reservemunt. Het is vreemd dat de eurozone niet stabiliteit als prioriteit neemt voor ze verdere uitbreiding nastreeft. Tijdens de financiële crisis is immers gebleken dat de eurozone ver van robuust is. Dat blijkt vandaag opnieuw met de problemen in Italië, waar de regeringspartijen er ook geregeld mee dreigen de eurozone te verlaten. De Griekse problemen, waardoor de eurozone in 2011 bijna ontplofte, zijn vandaag verdoofd, maar nog lang niet opgelost. Ze kunnen, zoals een sluimerende vulkaan, elk moment weer uitbarsten. Ook internationale evenementen hebben een niet te stoppen drive om in alle dimensies te groeien. De eerste moderne Olympische Spelen dateren van 1896: er namen toen 14 landen deel, met 241 atleten in 43 disciplines. Bij de Olympische Zomerspelen in Rio de Janeiro, Brazilië, waren er bijna 12.000 atleten uit ongeveer 200 landen vertegenwoordigd. Die groei gaat hand in hand met de globalisering. Maar er is meer. De proliferatie van de competities is een ander fenomeen: het toenemende aantal
GIGANTISME?
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 35
35
20/02/19 14:25
landen streed om de medailles in meer dan 300 sporttakken. Dergelijke Spelen kunnen alleen door de grootste landen worden georganiseerd, met de hulp van de grootste multinationale sponsors. De toewijzing gebeurt altijd onder een sluier van corruptie en internationaal gekonkelfoes. Van de oorspronkelijke spirit – ‘Deelnemen is belangrijker dan winnen’ – is jammer genoeg minder en minder sprake. Het gaat om heel veel geld en heel veel prestige voor de organiserende steden en landen, en de deelnemende atleten. Sommige sporters tonen dan ook maar weinig respect voor de olympische waarde van het fair play. De Spelen zouden wellicht zuiverder zijn, en dichter bij de oorspronkelijke geest aanleunen, als ze zouden afslanken. Dat lijkt echter niet de intentie te zijn van het Internationaal Olympisch Comité (ioc). Waarschijnlijk moet het evenement eerst onder zijn gewicht wankelen voor er zich een omgekeerde beweging van ‘less is more’ kan voordoen. Het Eurovisiesongfestival is nog een mooi voorbeeld van een evenement dat almaar uitdijt, maar daardoor zijn identiteit volledig aan het verliezen is. In 1956 begonnen zeven landen met een liedjesfestival: België, Frankrijk, Italië, Luxemburg, Nederland, de Bondsrepubliek Duitsland en Zwitserland. Er waren tien landen uitgenodigd, maar Denemarken en Oostenrijk waren te laat met hun inzending en het Verenigd Koninkrijk wilde niet meedoen omdat het zelf al het Festival of British Popular Songs organiseerde. Een brexit avant la lettre dus. In 2019 nemen 42 landen deel, onder meer ook Australië en Israël. Het gevolg is dat van het oorspronkelijke liedjesfestival niet veel meer overblijft, en dat nu kartels worden gevormd om de winnaar te bepalen. Over smaken en kleuren kun je discussiëren, maar zeker is dat het gros van de liedjes beter nooit onze oren zou bereiken. Een nieuwe abba of France Gall wordt nog maar zelden ontdekt. Jawel, de mens was al in de oudheid gefascineerd door gigantisme. Het Griekse en het Romeinse Rijk waren enorm, en daar hoorden grootse creaties bij. Ze geven de mens het gevoel machtig te zijn, dichter bij god te staan, onoverwinnelijk te zijn. De Egyptische piramiden of het Colosseum in het oude Rome waren echter kleine bouwsels vergeleken met de
36
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 36
Gigantisme
20/02/19 14:25
MAG HET IETS GROTER ZIJN? AFB. 7 Gigantisme in gebouwen Bron: eigen berekeningen op basis van Google Maps.
Colosseum 180 meter
Sint-Pietersplein 258 meter
Pentagon 436 meter
Apple Spaceship 470 meter
Piramiden 255 meter
huidige constructies. De Burj Khalifa in Dubai, de Verenigde Arabische Emiraten, is nog even het hoogste gebouw ter wereld. Maar binnenkort torent de Jeddah Tower in het naburige Saudi-Arabië daar alweer boven uit. De Jeddah Tower, waaraan vier jaar zal worden gebouwd, zal iets meer dan een kilometer hoog zijn. De piramide van Cheops, die ook al in een woestijn werd opgetrokken – maar dan in Egypte – was slechts 147 meter hoog, en er werd twintig jaar aan gezwoegd. We bouwen steeds waanzinniger dingen, groter, indrukwekkender, uitdagender. Niet alleen onze gebouwen groeien, hetzelfde geldt voor onze machines of voertuigen. De Airbus A380 biedt plaats aan 835 passagiers, in de Boeing 747 uit de jaren 1970 konden slechts 416 passagiers – de helft dus. Het grootste containerschip ter wereld is de oocl Hong Kong: het heeft een lengte van 400 meter, is 59 meter breed en kan 21.400 containers vervoeren met een totaal gewicht van 200.000 ton. De Titanic was slechts 269 meter lang, 28 meter breed en woog 46.000 ton.
GIGANTISME?
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 37
37
20/02/19 14:25
Groot stimuleert groter: als je grote dingen maakt, heb je grote machines nodig. Als je almaar meer grondstoffen verbruikt, zijn er steeds grotere installaties nodig om dat mogelijk te maken. De grootste schepen vragen om grotere droogdokken, grotere sluizen en grotere havens. Dikke Bertha was een supergroot kanon van het Duitse leger tijdens de Eerste Wereldoorlog. Big Bertha is eveneens het koosnaampje van een enorme boormachine met een kostprijs van 80 miljoen dollar die wordt gebruikt om tunnels te graven. De naam Bertha komt trouwens niet van het Duitse kanon, wel van de eerste vrouwelijke burgemeester van Seattle, VS, waar de boorkop zijn eerste tunnel van 3 kilometer groef. Bagger 293 is een reuzengraafmachine die in 1995 in Duitsland werd gebouwd. Er zijn vijf personen nodig om haar te bedienen. De gigagraver wordt gebruikt in de Duitse bruinkoolmijnen en weegt 14.200 ton. Hij heeft een motor van 16,5 megawatt nodig en de afmetingen zijn nauwelijks voor te stellen: 225 meter lang, 96 meter hoog. De machine kan 219.000 ton kolen per dag uitgraven, met een maximale snelheid van 28 km/u. Dat laatste is een compleet overbodig weetje, want er is niemand die er ooit een ritje mee zou maken. Zonder onze almaar toenemende vraatzucht naar grondstoffen zouden dergelijke machines nooit ontwikkeld zijn. Ze tonen aan dat we in een tijdperk van gigantisme leven, waarbij de machines de mens compleet ondergeschikt en nietig maken.
ONGEZONDE CONCENTRATIE IN VEEL SECTOREN
Grootte is het zichtbaarste teken van gigantisme, maar mag ons niet verblinden. Er is veel meer aan de hand dan wat het oog gemakkelijk kan zien. Concentratie wijst op gigantisme in domeinen die minder door hun pure grootte opvallen.
Monopolies en oligopolies wijzen bijvoorbeeld op ongezonde situaties in de economie, waar ĂŠĂŠn of een beperkt aantal bedrijven een dominante, te grote positie innemen. Een activiteit kan in een niche te groot worden. Een dwergenreus valt minder hard op als hij zich tussen de gewone
38
Gigantisme - Geert Noels_V11.indd 38
Gigantisme
20/02/19 14:25
Wi lj ever derl ezen? Hetboek‘ Gi gant i sme’i sver kr i j gbaari n de( onl i ne)boekhandelofvi awww. l annoo. be
Har dback|236p.|220x1 50mm |EAN:9789077445372