DE SPECTACULAIRSTE MOTORROUTES
IN EUROPA 001-011_Abgefahren_EU_00_Titelei_NL_2023_var.indd 3
10.08.23 08:04
4
001-011_Abgefahren_EU_00_Titelei_NL_2023_var.indd 4
VOORWOORD
10.08.23 08:04
EUROPA – EEN PARADIJS VOOR MOTORRIJDERS Ben je op zoek naar avontuur? Spring dan meteen in het zadel, want Europa is echt een eldorado voor bikers. Stofwolken opwerpen in de Sierra Nevada, prachtige kustlijnen volgen, kronkelende Alpenwegen bedwingen – bij de 35 routes die in dit boek verzameld zijn en die heel Europa doorkruisen, gaat het hart van elke biker sneller slaan. Van sensationele bergpassen tot kustwegen met uitzicht op zee en grindwegen voor fans van offroad rijden, met indrukwekkende natuur, interessante bezienswaardigheden en natuurlijk ook een overvloed van lekker eten. In België, Nederland en Luxemburg kun je mooie tochten maken zonder dat je veel moet plannen. Ook als je naar de populaire Alpen trekt, hoef je niet veel voor te bereiden. In Duitsland, Frankrijk en Zwitserland, in Oostenrijk, Zuid-Tirol en Trentino, en ook in het Alpijnse deel van Slovenië wachten talloze schitterende passen, eenzame, doodlopende dalen en fenomenale panoramawegen om met de motor ontdekt of bedwongen te worden. Veel tochten kun je opsplitsen in diverse dagetappes of tijdens een lang weekend ontdekken. Wie het graag verder van huis zoekt, kan naar bergketens zoals de Pyreneeën of de Spaanse Sierra Nevada trekken, of de wondermooie fjells en fjorden van Scandinavië verkennen. Ook de grote Europese rivieren zijn uitstekend geschikt voor motortochten, net zoals de vele mooie kustwegen langs de Oost- en de Noordzee, de Atlantische Oceaan en natuurlijk ook de Middellandse Zee. Zo volgen we de Donau en de Loire en legendarische trajecten zoals de Kroatische kustweg Jadranska Magistrala en, in het uiterste westen van Europa, zijn Ierse tegenhanger, de Wild Atlantic Way. Waar je in Europa ook heen trekt, onze tochten zijn stuk voor stuk een goede reden om op de motor te stappen. Rij veilig en veel plezier!
5
001-011_Abgefahren_EU_00_Titelei_NL_2023_var.indd 5
VOORWOORD
10.08.23 08:04
Benelux
210
Groot-Brittannië
274
19 Het noorden van Nederland
210
25 Zuid-Engeland
274
Het land achter de dijken
20 De Ardennen
Steile klippen en een zweempje zuiden
26 Wales
220
Door de groene long van België
21 Luxemburg
27 Schotland
230
Luxueus touren
Scandinavië 22 Zuid-Noorwegen
240
Ierland 28 Wild Atlantic Way
240
304 304
Op het groene eiland
29 Causeway Coastal Route
250
In het hoge noorden
24 Zuid-Zweden
294
Door het wilde westen van Schotland
Tussen fjells en fjorden
23 Noord-Noorwegen
284
Koning Arthur nodigt je uit aan de Ronde Tafel
314
In het rijk van de reuzen 262
In het land van de elanden
8
001-011_Abgefahren_EU_00_Titelei_NL_2023_var.indd 8
INHOUD
10.08.23 08:05
Tsjechië 30 Het Boheemse Woud
324
Kroatië & Montenegro
366
324
34 Op de Jadranska Magistrala
366
Genieten in Tsjechië
Slovenië
Altijd langs de kust
336
Kroatië
31 De Julische Alpen & de Adriatische kust 336
35 Noord-Kroatië
De Trans-Slovenië-Expres
In de buurt van Zagreb
378 378
32 De Karawanken & het Sloveense Stiermarken Een laatste stuk Alpen
Slovenië & Kroatië 33 Istrië
346
Register
356 356
Zee, olijven & smalle straatjes
Foto’s op de vorige bladzijden: p. 2/3: bedwelmende bochten p. 4/5: op pad op het Ierse schiereiland Dingle p. 6/7: uitkijkpunt met panorama op de Alpen p. 8/9: en aan het einde wacht de zee
9
001-011_Abgefahren_EU_00_Titelei_NL_2023_var.indd 9
388
INHOUD
10.08.23 08:05
Reykjavik
N o
IJSLAND
o
r s
Narvik
e
Pagina 250
Z e e
NOORWEGEN FINLAND ZWEDEN Bergen
Turku Pagina 240
Oslo Stockholm Pagina 262
A t l a n t i s c h e
Pagina 294
IERLAND
LETLAND
Edinburgh
Pagina 314
Pagina 304
Gotenburg
Noordzee
Belfast
Kopenhagen
Dublin
DENEMARKEN
RUSLAND Pagina 284
VERENIGD KONINKRIJK
Hamburg Amsterdam
Pagina 210 Pagina 12
BELGIË
Dresden
Pagina Seite 220 220
Parijs
Frankfurt Praag
Pagina 230
Pagina 160
Pagina 324
München
Pagina 24
F RANK RI JK Bordeaux
Warschau
DUITSLAND
Brussel
O c e a a n
Pagina 38
ZWITSERLAND
Pagina 64
Bern Pagina 74 Pagina 128
TSJECHIË SLOWAKIJE
Pagina 84
Wenen Bratislava
OOSTENRIJK Pagina 94
Pagina 116
Pagina 52
Lyon
Boedapest
Pagina 104
Ljubljana Ljubl jana
HONGARIJE
Pagina 346
Venetië Pagina 336 SLO
Zagreb
KROATIË Beograd BOSNIË- S ERVI Ë HERZEGOVINA
Pagina 378
Pagina 148
Porto
POLEN
Berlijn
NEDERLAND
Londen Pagina 274
Pagina 356 Pagina 138
Pagina 170
Ancona
Marseille
PORTUGAL
LITOUWEN
Oostzee
Pagina 366
Sarajevo
Pagina 180
SPANJE
MNE Dubrovnik
Lissabon
Barcelona
Madrid
Rome
ITALIË
Pagina 200
ALBANIË
Napels
Cádiz Pagina 190
M
i
d
d
e
l
10
001-011_Abgefahren_EU_00_Titelei_NL_2023_var.indd 10
l
a
n
d s
e
Z
e e
OVERZICHTSKA ART
10.08.23 08:05
Legende voor de routekaarten
10,5 10
Traject van de motorroute
Bezienswaardigheid/ interessante stop op het traject
Vertrekpunt motorroute
Autosnelweg (in aanbouw)
Nummer autosnelweg
Natuurpark
Hoofdweg met 4 of meer rijvakken (in aanbouw) Hoofdweg/Rijksweg (in aanbouw) Belangrijke verbindingsweg (in aanbouw) Regionle verbindingsweg (in aanbouw)
Nummer Europese snelweg
Nationaal park
Nummer hoofdweg ICE/IC/EC spoorweg 24
Snelwegafrit Spoorweg
Andere afrit Pas
Afstand op autosnelwegen
Voor caravans niet aanbevolen
Afstand op overige wegen
Voor caravans verboden
Hoofdweg in tunnel
Internationale luchthaven
Weg versperd/ stijgingspercentage
Nationale luchthaven
Toeristische route
Regionale luchthaven
l l l l l l l
l
Overige wegen/Tolkantoor
l
l l l l
l l l l l l l l l l l l l
l l l ll
Tandradbaan/ bergspoorweg Veerdienst Verboden gebied
16 %
WEN
Ë
Rijksgrens Administratieve grens
Bijzondere bezienswaardigheden Unesco-wereldnatuurerfgoed Gebergte Rotslandschap Ravijn/kloof Gletsjer Dode vulkaan Grot Waterval/stroomversnelling Merenlandschap Kustlandschap Rivierlandschap Duinenlandschap Nationaal park (landschap) Nationaal park (flora) Nationaal park (fauna) Nationaal park (cultuur) Biosfeerreservaat Natuurreservaat Botanische tuin Dierentuin/safaripark Beschermd gebied voor vogels Wildreservaat Beschermd gebied voor buffels Beschermd gebied voor zeehonden Unesco-wereldcultuurerfgoed Prehistorie en vroegste geschiedenis Romeinse oudheid Vikingen Keltische cultuurplaats Joodse cultuurplaats
Kerk algemeen Kerkruïne Christelijk klooster Romaanse kerk Gotische kerk Barokke kerk Byzantijnse/orthodoxe kerk Islamitische cultuurhist. plaatsen Cultuurlandschap Historisch stadsbeeld Burcht/vesting/citadel Burchtruïne Paleis/kasteel Industrieel monument Ruimtetelescoop Stuwmeer Gesloten mijn Bezienswaardige vuurtoren Windmolen Opvallende brug Slagveld Grafmonument Monument Gedenkteken Bezienswaardige toren Bijzonder gebouw Openluchtmuseum Prehistorische rotstekeningen Markt/bazaar Feesten en festivals Museum
11
001-011_Abgefahren_EU_00_Titelei_NL_2023_var.indd 11
Theater Wereldtentoonstelling Olympische stad Wijnbouwgebied Autoroute Hogesnelheidstrein Treinroute Eiland Haven Strand Bron Arena/stadion Racebaan Golf Paardensport Skigebied Windsurfen Surfen Zeilen Onderwaterreservaat Badplaats Kanovaren/rafting Recreatiebaden Minerale bronnen/thermen Pretpark Casino Uitzichtpunt Wandelen/wandelgebied Camping
OVERZICHTSKA ART
10.08.23 08:05
Scherpe bochten in het hart van de Harz Hier rijd je op eindeloos kronkelende wegen naar oude steden met mooie smalle straatjes en naar prachtige uitkijkpunten. En op het einde krijg je daar nog het Kyffhäuser-gebergte bovenop.
12
012-023_Abgefahren_EU_01_Harz_NL_2023_var.indd 12
DUITSLAND
19.07.23 10:08
DE HARZ De Harz is het meest noordelijk gelegen middengebergte van Duitsland en een paradijs voor motorrijders. Niet alleen omdat je er zoveel prachtige bochten vindt, maar ook vanwege de betoverende dalen, de spectaculaire heuvelruggen, de adembenemende uitzichten en de fascinerende bezienswaardigheden. Meer dan 300 miljoen jaar geleden vond de ‘Noordelijke Harzverschuiving‘ plaats, tektonische bewegingen die de Harz zijn huidige vorm hebben gegeven. Tot in de middeleeuwen werd het hoogste gebergte van Noord-Duitsland ‘Hart‘ genoemd, wat ‘bergbos‘ betekent. In 2006 is het Nationaal Park Harz opgericht, een nationaal park dat over de deelstaatgrenzen heen reikt en de bosrijke gebieden van Nedersaksen, Saksen-Anhalt en Thüringen verenigt. Met zijn meer dan 1140 meter is de Brocken de hoogste berg van de Harz en van SaksenAnhalt. De mooiste steden in deze regio zijn Goslar, Braunlage, Wernigerode en Stolberg en deze tocht brengt je er langs. In die steden kun je je verdiepen in cultuur en architectuur of gewoon lekker rondslenteren in het mooie oude centrum. Weer on the road zul je als motorrijder hier en daar twijfelen of je echt in Noord-Duitsland bent en niet in de Alpen, zoveel spectaculaire bochten moet je hier aansnijden. Op het einde trakteert deze tocht je nog op een bijzonder hoogtepunt: het heerlijk kronkelende Kyffhäuser-gebergte. Meer dan 30 scherpe bochten brengen je naar boven, tot in Kelbra – waar je gegarandeerd een adembenemend uitzicht wacht.
De Brocken is het symbool van de Harz. In Duitsland is het de enige top van een middengebergte die boven de boomgrens uitsteekt. De Brockenbahn, een historische smalspoortrein voert je naar de top van de Brocken. 13
012-023_Abgefahren_EU_01_Harz_NL_2023_var.indd 13
DUITSLAND
19.07.23 10:08
ROUTE 1 Afstand: 368 km Tijdsbestek: de route is bedoeld voor drie of vier dagen, maar je kunt er ook een week de tijd voor nemen. Kenmerken: interessant, heel bochtig parcours met schitterende uitkijkpunten en steden met een rijke geschiedenis. Start en aankomst: Goslar – Kelbra Traject: Goslar, Clausthal-Zellerfeld, Osterode, Herzberg, Bad Lauterberg, St. Andreasberg, bikertrefpunt Torfhaus Altenau, Braunlage, Hohegeiß, Netzkater, Hasselfelde, Elend, Wernigerode, Elbingerode, Thale, Güntersberge (Mansfelder Bergland), Albrechtshaus, Stolberg, Groß Auerberg, Hayn, Kelbra (Kyffhäuser-gebergte) Informatie: harzinfo.de goslar.de tourismus-suedharz.de bikertreff-im-harz.de
Nergens in Noord-Duitsland vind je meer vakwerkhuizen dan in het oude centrum van Goslar.
01 Goslar In de meer dan duizend jaar oude keizerstad in het noorden van de Harz zijn de middeleeuwen nog duidelijk aanwezig. Ooit regeerden hier keizers en koningen, nu is dit een levendige stad met schilderachtige straatjes en pleinen waar je heerlijk kunt rondwandelen en luieren. Bezienswaardigheden zijn het beroemde keizerlijk paleis en imposante kerken, die de stad de bijnaam ‘Rome van het Noorden‘ opleverden, en ook de oude stad zelf. Die is Unesco-werelderfgoed en heeft heel wat pareltjes te bieden: een prachtige markt, vakwerkhuizen, maar ook stille straatjes en molens langs idyllische waterlopen. Aan het marktplein staan het stadhuis, met zijn prachtige Huldigingszaal, en het Kaiserworth, vroeger het gildehuis van de lakenkoopmannen, maar vooral veel bekijks heeft het klokkenspel met zijn bewegende figuren. Ook het keizerlijk paleis lokt tal van bezoekers. Het is van 1040 tot 1050 gebouwd onder keizer Hendrik III, is versierd met historische muurschilderingen van Hermann Wislicenus en herbergt een tentoonstelling over de geschiedenis van reizende 14
012-023_Abgefahren_EU_01_Harz_NL_2023_var.indd 14
keizers. Ook een bezoekje waard is het voorportaal van de kathedraal, een overblijfsel van de oorspronkelijke kloosterkerk St. Simon en Judas. In de wijk Hahnenklee-Bockswiese heeft Goslar nog een fraaie kerk, de stafkerk Gustav-Adolf. Toen daar in het begin van de 20ste eeuw een nieuwe kerk gebouwd moest worden, ontwierp architect Karl Mohrmann een uitvergrote kopie van de 700 jaar oude stafkerk in het Noorse Borgund. De kerk heeft een Zwitsers Goll-orgel en een beiaard. Ook Unesco-wereldcultuurerfgoed Rammelsberg verdient een bezoekje. In vier musea en tijdens ondergrondse rondleidingen doet het de 1000 jaar oude mijnbouwgeschiedenis van de regio uit de doeken. Na de stadswandeling verlaten we de stad in zuidelijke richting. De B241 is een zigzagweg die door prachtige bossen naar de voet van de 700 meter hoge Bocksberg kronkelt. Daarna slingert de weg verder naar Clausthal-Zellerfeld.
02 Clausthal-Zellerfeld Clausthal-Zellerfeld is een luchtkuuroord en de enige universiteits-
DUITSLAND
19.07.23 10:08
Zonsondergang boven de universiteitsstad Clausthal-Zellerfeld. De beroemdste inwoner van de stad is Robert Koch, arts en Nobelprijswinnaar.
stad in de Harz. Ze ligt op 560 meter hoogte, op een plateau tussen Goslar en Altenau in de Oberharz. Het mooie stadje is een combinatie van een traditionele mijnstad met de pluspunten van een universiteitsstad en zo ontstaat een leuke mix van traditie en moderniteit. Je vindt hier de grootste houten kerk van Duitsland. In Zellerfeld informeert een van de oudste technische musea van Duitsland over de geschiedenis van de mijnbouw. Ook het unieke watermanagementsysteem komt er uitgebreid aan bod. Het bestaat uit meer dan 60 historische vijvers, grachten en waterlopen en is Unescowerelderfgoed. Vandaar rijden we door de waterrijke bossen langs het stuwmeer Sösetal naar Osterode.
tal, het karstgebergte Südharz en het zonnige Lerbachtal. Het historische centrum wordt omringd door een goed bewaard gebleven stadsmuur en biedt een oude graanmarkt, veel vakwerkhuizen en kerken. De voetgangerszone is een uitgelezen plek om uitgebreid te winkelen of te genieten van koffie met gebak. De stad is populair bij wandelaars en natuurliefhebbers, maar is ook bijzonder motorvriendelijk. Een van de vele thematische wandelpaden is het Fischerei Lehrpfad met de ‘Verlovingsweg‘ aan de stuwdam Sösetal. In het stadsbos van Osterode wacht een fraaie vogelobservatiehut. Andere mooie plekjes zijn het Lerbacher Eisensteinlehrpfad, met mijnen en groeves, en de Hanskühnenburg, een mijngebouw met restaurant.
03 Osterode
04 Herzberg
Osterode is een romantische vakwerkstad en op het grondgebied vind je ook het mijndorp Lerbach en Riefensbeek-Kamschlacken, een dorp in een klein nationaal park. Osterode ligt in het zuiden van de Harz, tussen het stuwmeer Söse -
De weg naar Herzberg is rustig, met slechts hier en daar enkele zachte bochten. Hij loopt door een prachtig groene omgeving en brengt je recht naar de fraaie vakwerkstad. De stad was al vroeg welvarend dankzij de lakenproductie. De waterlopen 15
012-023_Abgefahren_EU_01_Harz_NL_2023_var.indd 15
die vanuit de Harz hierheen stromen, werden benut voor de vele molens en om bier te brouwen. Hoog boven de stad prijkt kasteel Herzberg, het meer dan 950 jaar oude kasteel van de Welfen. Het is een van de belangrijkste architectuurmonumenten in de Harz, met zijn aparte, eigenzinnige vakwerk en het kunstige houtsnijwerk van de toren, en het grootste vakwerkkasteel van Nedersaksen. De permanente tentoonstelling vertelt je alles over de geschiedenis van het kasteel. Herzberg is een ideale uitvalsbasis voor wandelingen en fietstochten in het Nationaal Park Harz.
05 Bad Lauterberg Via de B27, een deel van de zogenaamde ‘Harz-Heide-Straße‘, rijd je in stijl door het landschap – met rechts akkers en sappige weiden en links weelderig groene bossen. Het Kneipp-kuuroord Bad Lauterberg is idyllisch gelegen, op de heuvels langs het dal van de Oder en tussen klaterende rivieren, stille bergmeren en frisse berglucht. In 1839 werd er al een sanatorium met koudwaterbehandeling gebouwd, sinds
DUITSLAND
19.07.23 10:08
De stuwdam in het Odertal werd in 1934 in gebruik genomen. Het bikertrefpunt ‘TorfHaus’ in de buurt van Altenau is in de Harz een begrip.
16
012-023_Abgefahren_EU_01_Harz_NL_2023_var.indd 16
DUITSLAND
19.07.23 10:08
1926 worden ook de door Kneipp ontwikkelde Kneipp- en Schrothkuren aangeboden. Het maakt het stadje tot het oudste waterkuuroord van Noord-Duitsland. Het kuurpark met zijn oude bomen, vijvers, het muziekpaviljoen met daarnaast het oude badhuis en het gastenverblijf nodigt je uit om hier even te blijven. In de mooie oude stad vind je in de verkeersluwe winkelstraat tal van gezellige cafés, koffiehuizen en bistro‘s. Wie zin heeft in cultuur komt aan zijn trekken in de musea van Bad Lauterberg, het Heimatmuseum, de bezoekersmijn Scholmzeche/Aufrichtigkeit en het Südharzer Eisenhüttenmuseum. Vlak bij de stad liggen de Oderstausee en het bergmeer Wiesenbeker Teich, perfect om na een lange dag op de motor verfrissing te zoeken in het koele water. Het traject volgt de Oderstausee, buigt af naar het noorden en zo beland je op de kleine L520.
06 St. Andreasberg Met scherpe bochten klimt de kleine weg steeds hogerop. St. Andreasberg is niet voor niets de hoogstgelegen mijnstad van de Harz. De stad straalt charme uit en dat dankt ze aan de in felle kleuren geverfde houten huizen, de gele klokkentoren en de steile straten. Door de hoge ligging is de stad ook altijd al populair geweest als wintersportgebied. In de winter wordt er volop geskied en gerodeld. St. Andreasberg is ook bekend vanwege zijn mijn, die in 1910 gesloten werd. Het mijnmu-
seum maakt deel uit van het watermanagementsysteem Oberharz, dat Unesco-wereldcultuurerfgoed is. Je kunt er afdalen naar een diepte van 190 meter om daar op indrukwekkende wijze in de geschiedenis van de zilvermijn ingewijd te worden.
07 Bikertrefpunt Torfhaus Een must voor elke biker die een tocht door de Harz maakt, is het bikertrefpunt in Torfhaus, het hoogstgelegen dorp van Nedersaksen, tussen Bad Harzburg en Braunlage, aan de B4. In het weekend is het hier bijna altijd razend druk en parkeren is vaak een hele klus, maar alleen al vanwege de ongelooflijk mooie rit mag je deze plek niet overslaan. In het trefpunt vind je verschillende cafés, snackbars en souvenirwinkels. Je hebt hier ook een adembenemend uitzicht op de omgeving en op de Brocken, die hier slechts vijf kilometer vandaan is. In Torfhaus kun je heerlijk ontspannen in Heißer Brocken, een wellnesspark van Kristall, en in het grootste kruidenpark van Europa. Dan rijden we terug naar het zuiden, richting Braunlage. Eerst even via de B242, maar dan volgt alweer de volgende heerlijke slingerweg.
08 Braunlage Braunlage is een van de oudste luchtkuuroorden en wintersportbestemmingen van Duitsland. Veel mensen trekken hier naar de Wurmberg. Het Bikepark Braunlage staat
garant voor een portie avontuur. Er is de tandradbaan, er worden ’monsterrollers‘ verhuurd en er zijn de zeven natuurpaden. Vanaf Braunlage rijd je verder naar het zuiden en op de B242 krijgt je motor opnieuw een reeks heerlijke bochten onder de wielen geschoven. En op de B4 wordt het pas echt interessant. De kronkelende weg volgt constant de grens tussen Nedersaksen en Saksen-Anhalt en brengt je bij het dorpje Hohegeiß.
09 Hohegeiß Met zijn romantische dalen, zuivere lucht, ongerepte natuur en bloeiende bergweiden met zeldzame planten en kruiden is Hohegeiß een ideale plek om te ontspannen. Wandel door het schilderachtige dorp en bewonder de houten kerk, Zur Himmelspforte. Ze dateert van 1701. Een andere bezienswaardigheid is het streekmuseum Alte Pfarre, in het oudste huis van Hohegeiß. Hier verneem je alles over de geschiedenis van de stad en over de vroegere grens tussen de Bondsrepubliek en de DDR, want die liep vlak langs het stadje. Interessant voor motorrijders is de gezellige camping Am Bärenbache, aan de gelijknamige rivier aan de rand van de stad. Hier vind je alle extra‘s die tijdens een toertocht heel handig kunnen zijn. Speciaal op bikers voorziene caravans, een kleine werkplaats en een mooi terrein om je tent op te zetten, de uitbaters bieden al jarenlang alles waar een bikerhart warm van wordt. Natuurlijk
UITSTAPJES Bikepark Hahnenklee Hahnenklee is niet alleen een kuuroord met fantastische natuur eromheen, in het Bikepark Hahnenklee kun je ook terecht voor rijplezier voor het hele gezin. Monsterrollers zijn steppen met brede banden met veel profiel en met schijfremmen. En daarmee stort je je het dal in. Je kunt de rollers huren bij Board’n Bikes, vlak bij het dalstation van de kabelbaan.
17
012-023_Abgefahren_EU_01_Harz_NL_2023_var.indd 17
Je krijgt er ook een korte opleiding met tips en tricks om op de juiste manier met de monsterrollers om te gaan. ErlebnisBocksBerg Hahnenklee Rathausstr. 6, 38644 Goslar-Hahnenklee Tel. +49/5325/5460400, bikeparkhahnenklee.de, GPS 51.859166, 10.341208
DUITSLAND
19.07.23 10:08
krijg je hier ook uitstekende tips voor tochten in de omgeving (zie trefpunten voor bikers).
10 Hasselfelde Goed uitgerust verlaat je Hohegeiß en in opperbest humeur rijd je weer door het bochtenparadijs Unterharz, langs het stadje Netzkater, dat al in de deelstaat Thüringen ligt. Vanaf hier gaat het weer noordwaarts, richting Hasselfelde. De B81 is een droom, de hele weg lang volgt de ene heerlijke bocht na de andere, en hij brengt je ook terug naar Saksen-Anhalt. Wie wil, kan een ommetje maken naar het bikertrefpunt aan de stuwdam van de Rappbode-Talsperre: daarvoor neem je de L96 van Rübeland naar Wendefurth/Hasselfelde en rijd je over de Rappbode-Talsperre, de grootste stuwdam in de Harz. Daar heb je een prachtig uit-
zicht op het stuwmeer. Via de langste megazipline van Europa kun je zelfs van de stuwdam naar beneden razen. De imposante stuwdam is 415 meter lang, en met zijn hoogte van 106 meter is hij de hoogste van Duitsland. Het stuwmeer erachter is acht kilometer lang en heeft een oppervlakte van bijna vier vierkante kilometer. Het stuwmeer Rappbode kan tot 109 miljoen kubieke meter water bevatten. De stuwdam vormt het hart van een complex systeem van stuwdammen. Het volledige systeem bestaat verder uit de twee voorstuwen Hassel en Rappbode, het overstromingsbekken Kalte Bode, de overgangsdam Königshütte en de stuwdam Wendefurth. Voorbij Hasselfelde mogen de banden hun grip ook weer bewijzen. Op de B242 blijft de weg heerlijk draaien en hier en daar zitten er een paar flinke haarspeldbochten tussen.
11 Wernigerode Wernigerode is prachtig, en de L100 brengt je er via nog meer bochten heen. Niet alleen de wegen van het Nationaal Park Harz lonen de moeite, ook de natuur, met haar diepe wouden, laat zich van haar mooiste kant zien. Er wonen hier bijna geen mensen en de idyllische rust die hier heerst, is balsem voor de ziel. Neem de tijd voor je bezoek aan het stadje Wernigerode. ‘De kleurige stad in de Harz‘ – zo beschreef dichter/schrijver Hermann Löns de stad eind 19de eeuw – dankt haar bijnaam aan de schitterende vakwerkhuizen die spiraalsgewijs rond het marktplein staan. Vooral het meer dan 760 jaar oude stadhuis, met zijn fraaie houtsnijwerk, en de fontein, de Wohltäterbrunnen, lonen de moeite. Een heel aparte belevenis is het kleine museum Schiefes Haus. Alles staat er op zijn kop en voor je evenwichts-
De ‘kleurige stad in de Harz’, zo omschreef dichter Hermann Löns Wernigerode, vanwege de vele schilderachtige vakwerkhuizen die hier al vier eeuwen staan.
18
012-023_Abgefahren_EU_01_Harz_NL_2023_var.indd 18
DUITSLAND
19.07.23 10:08
gevoel is dat een hele uitdaging. Ook het kleinste huis en het oudste huis geven de vakwerkidylle nog meer glans. Andere bezienswaardigheden zijn de stadsversterkingen en het Krummelsche Haus, waarvan de gevel volledig met houtsnijwerk is versierd. Hoog boven de stad verrijst majestueus het neogotische kasteel Wernigerode, dat vanwege de prachtige architectuur en het weelderige interieur ook wel het ‘Neuschwanstein van de Harz‘ wordt genoemd. In diverse vertrekken waarin nog voor een deel het originele interieur bewaard is gebleven, verneem je allerlei interessante dingen over de ruim 800-jarige geschiedenis van de graven en vorsten van Wernigerode. De Harz in het klein, dat is wat je in het Bürgerpark kunt bewonderen, in het miniatuurpark Kleiner Harz. Het Bürgerpark heeft ook recreatiegebieden, thematuinen, een wandelpro-
menade aan het meer, een huisdierenpaviljoen, een uitkijktoren en een mineralenkloof en is dus een ideale bestemming voor het hele gezin. Interessante informatie over heel uiteenlopende onderwerpen vind je ook in het luchtvaartmuseum, in de uit 1678 daterende smidse Krellsche Schmiede, het Harzplanetarium en in het brandweermuseum. En wie het heerlijke landschap rond Wernigerode en de Brocken, waarover zoveel legenden bestaan, wil verkennen, combineert die tocht met een romantisch ritje met een van de stoomlocomotieven van de Harzer Schmalspurbahnen.
12 Thale Vanaf Wernigerode gaat het zuidwaarts, over de vlot rijdende B244 naar Elbingerode en vandaar verder op de B27. Vanaf Hüttenrode nemen
we de niet minder leuke B81 en die voert ons naar Thale, in het mooie Bodetal. Thale ligt in het noordoosten van de Harz, op de plek waar de rivier de Bode uit de bergen komt en tussen de Hexentanzplatz en Roßtrappe, twee steile rotsen waar tal van legendes rond bestaan, een diepe kloof heeft uitgesleten. Het ongerepte en romantische Bodetal trakteert bezoekers op spannende mythes en legendes, sprookjesachtige bossen, klaterende beken en kolkende rivieren, fascinerende rotsformaties en betoverende vergezichten. De Hexentanzplatz, de plaats waar de heksen dansen, speelt een rol in veel sagen en legendes. Ze ligt op een rotsplateau op 454 meter hoogte, ver boven het Bodetal, en elk jaar vieren de heksen en duivels hier feest tijdens de Walpurgisnacht, de nacht van 30 april op 1 mei. Maar ook op andere dagen is de Hexentanzplatz
Loofbossen in herfsttooi aan het stuwmeer Rappbode Op de zuidoever strekt zich een natuurreservaat uit.
19
012-023_Abgefahren_EU_01_Harz_NL_2023_var.indd 19
DUITSLAND
19.07.23 10:08
UITSTAPJES Bikepark Bodetal Het belevenispark is een van de vele hoogtepunten in het Bodetal. Hier vertrekt de kabelbaan naar de Hexentanzplatz en de zetellift naar de Roßtrappe. Verder heb je hier een uitgebreid recreatieaanbod, met verschillende FunParks, een demonstratiewaterkrachtcentrale en de Hexenkessel. Midden in het Bodetal, een dal dat in tal van sagen opduikt, ligt aan de Roßtrappe het downhill-parcours, een unieke ervaring voor alle mountainbikefans. Op twee kilometer overbrug je een hoogteverschil van meer dan 250 meter. Achteraf brengt een zetellift de mountainbikers en hun fietsen van het Bodetal weer naar boven. Bikepark Bodetal Goetheweg 1 06502 Thale, Tel. +49/3947/2029805 bikepark-bodetal.de GPS 51.742681, 11.026381 Kyffhäuser-Denkmal Het Kyffhäuser-Denkmal is 81 meter hoog en het op twee na grootste gedenkteken van Duitsland. Volgens een eeuwenoude sage rust in het markante
een schitterende plek, daarvoor zorgen de ruïnes van de oude burcht, de heksenkring met zijn beelden en de Walpurgishal. Andere attracties zijn het Harzer Bergtheater, de Harzbob – een rodelbaan met scherpe bochten die alle weertypes aankan – en het dierenpark van Thale. De Roßtrappe is goed voor evenveel legendes. Die granietrots bevindt zich op de linkeroever van de Bode en is 403 meter hoog. Boven vind je een klein trefpunt voor bikers en geniet je van een grandioos uitzicht. De rots is een van de machtigste rotspartijen ten noorden van de Alpen. Een inzinking lijkt op een reusachtige voetafdruk en vormde de aanleiding voor een heleboel sagen. Die worden op een leuke manier uit de doeken gedaan in het sagenpaviljoen boven op de Roßtrappe.
13 Güntersberge Vanuit Thale zigzagt het traject verder en doorkruisen we het aantrekkelijke Mansfelder Bergland. Eerst via de L93 en dan via de B242 naar
Güntersberge. Güntersberge ligt aan de oever van de Selke, vlak aan de Selketalbahn, een van de mooiste lijnen van de Harzer Schmalspurbahnen. Elke dag rijden er stoom- en andere locomotieven op de lijn. Bij Albrechtshaus kronkelt de B212 zich met prachtige bochtenreeksen door het fraaie landschap naar het zuiden, tot in het mooie Stolberg. En zo zijn we weer in Thüringen aanbeland.
14 Stolberg De kleine middeleeuwse vakwerkstad Stolberg spreidt zich romantisch uit over vier smalle dalen in de zuidelijke Harz. Het is een luchtkuuroord, de stad is uitgeroepen tot Historic European City en ze ligt aan de Deutsche Fachwerkstraße, te midden van een prachtige natuur. De stad is de geboorteplaats van reformator Thomas Müntzer en gravin Juliana – de stammoeder van het Nederlandse koningshuis – en biedt met haar meer dan 380 vakwerkhuizen een heel homogeen stadsbeeld. De mooie vakwerkhuizen dateren uit de late mid20
012-023_Abgefahren_EU_01_Harz_NL_2023_var.indd 20
Kyffhäuser-gebergte niemand minder dan keizer Frederik I Barbarossa, die ooit zal terugkeren om zijn rijk in zijn oude glorie te herstellen. Het gedenkteken werd in 1890 opgericht op initiatief van de Deutscher Kriegerbund. Die wilde daarmee de twee jaar eerder gestorven keizer Wilhelm I op dezelfde hoogte plaatsen als Frederik Barbarossa. De toren van het gedenkteken eindigt in een gestileerde keizerskroon. Beklim de toren en geniet van het fenomenale uitzicht op de Goldene Aue en het Thüringer Becken. Een klein museum informeert over de Kyffhäuser-sage en de geschiedenis van het gedenkteken, maar ook over het kasteel dat in de middeleeuwen boven op het plateau stond, en waarvan je de ruïne nog kunt bezichtigen. Niet bij het gedenkteken maar aan de zuidkant van de Kyffhäuser, bij Rottleben, vind je de Barbarossa-Höhle, een van de slechts twee gipsgrotsystemen wereldwijd die je kunt bezoeken. 99707 Kyffhäuserland OT Steinthaleben Tel. +49/34651/2780 kyffhaeuser-denkmal.de GPS 51.412030, 11.107486
deleeuwen en de renaissance, en vormen het hele jaar door het decor voor allerlei festiviteiten, o.a. het Stolberger Lerchenfest, het leeuwerikenfeest, in het tweede weekend van augustus. Bikers uit de omgeving spreken vaak af op het plein voor het stadhuis. Aan de markt en in de aanpalende Rittergasse nodigen terrasjes en koffiehuizen je uit voor een gezellige pauze. Het kasteel van Stolberg ligt op een bergkam en torent boven de stad uit. Het is het symbool van de stad en van 1201 tot 1945 woonden hier de graven resp. vorsten van Stolberg. Het kasteel is intussen gerestaureerd en omgevormd tot een museum dat uitleg geeft over de indrukwekkende geschiedenis van het bouwwerk en zijn bewoners. Ook het museum Alte Münze loont de moeite. Het vakwerkhuis uit 1535 was een atelier met woonhuis en herbergt de enige volledig intact bewaard gebleven munterij van Europa. Tijdens een rondleiding kun je zien hoe munten geslagen werden. Nog even een ommetje langs Groß Auerberg en Hayn en via heerlijk slin-
DUITSLAND
19.07.23 10:08
gerende wegen gaat het dan door het mooie landschap verder naar het zuiden, naar het eindpunt van de tocht. Het indrukwekkende Josephskreuz, boven op de 580 meter hoge Auerberg, is het grootste ijzeren Latijns kruis van de wereld. Wie het bezoekt, wordt beloond met een adembenemend uitzicht, van de Kyffhäuser tot aan de Brocken en nog verder. Dat uitzicht geeft je nog meer zin om het Kyffhäuser-gebergte aan te pakken.
Foto’s, van boven naar beneden: Harzer Schmalspurbahnen – een ritje met een stoomtrein op het grootste aaneengesloten smalspoornet van Europa Over de Hexentanzplatz in het Bodetal bestaan talloze sagen. 21
012-023_Abgefahren_EU_01_Harz_NL_2023_var.indd 21
DUITSLAND
19.07.23 10:08
ROUTE 1 6
Klein Döhren
Heissum
Beuchte
Weddingen
Bredelem
Deutsche Fachwerkstr.
Wehre
Immen- 82 rode
Hahndorf Jerstedt
LANGELSHEIM
HARLINGERODE OKER SCHLEWECKE
Oranier Route
Wolfshagen
Naturpark
Hahnenklee
Bruchberg 927
Buntenbock
Lerbach
498
am Harz
A
A m d e SANKT ANDREASBERG f u
Augustental
Rehberg 890
Silberhütte
Düna Mühlenberg
243
Hörden
HERZBERG am Harz
Großer Knollen
Hattorf
Einhornhöhle
27
ODERFELD
Pöhlde Zandersberg
BAD LAUTERBERG
BARBIS
269
Lütgenhausen
243
Bartolfelde
Steina
E
DERSACHSEN Osterhagen NIE INGEN THÜR Rhumspringe RüdersWeilrode Silkerode hausen Deutsche Nüxei Fachwerkstraße Hilkerode Bockelnhagen Zwinge BreitenBrochtlle Weißenbornberg hausen Stöckey r Lüderode Langenhagen
Tastungen
Birkenberg 533
i r
U
b Ascherode
Breitenworbis
Breitenbach
38
6
Großer Ehrenberg 634
Friedrichshöhe Breitenstein
U
Christianenhaus
Naturpark
Birkenkopf
Sülzhayn
Südharz
Netzkater
ELLRICH
8
Sollstedt
Pustleben
Straßb
n
600
Poppenberg
Wollersleben
Nohra
GroßObergebra lohra
Hainrode (Hainleite)
Wolkramshausen Wernrode
Utterode Rehungen
22
Kleinberndten
HERINGEN
Hain
Wipp
Hühnstein
Elende
Friedrichsrode
012-023_Abgefahren_EU_01_Harz_NL_2023_var.indd 22
242
Sophienhof 4
NORDHAUSEN
Wülfingerode
Gerterode
Albrechtshaus
t Oranier Großer Route Auerberg Schloss 600 579 Werna Walkenried Wiegersdorf Stolberg Ilfeld STOLBERG OberHohnstein Tetten- Branderode sachsNeustadt Osterode Deutsche born werfen Woffleben Gudersleben Fachwerkstraße KlettenHarzungen berg Herrmanns- Rodishain Niederacker Mackenrode Holbach Hörningen Liebensachswerfen Buchholz MaudeLimlinrode rode gerode Krimderode RüdigsStempeda Ichte Petersdorf dorf HohenGünzerode Steigerthal Rottleberode 243 Schiedungen Pützlingen Herreden 4 Werther KleinEtzelswechsungen SALZA stein rode Haferungen Trebra Uftrungen Himmelgarten Hesserode Leimbach FriedrichsImmenUrbach thal Bielen 9 Dom zu rode 10 Bliedungen GroßNord- SundKleinwechsungen hausen hausen Klein12 bodungen Großwerther Bösenroda Kehmstedt WipperWindewerther 11 G Görsbach dorf hausen Stein38 Schate Kraja Lipprechterode o Mörbach brücken l BLEICHERODEd Uthleben e
7
Gernrode
z GÜNTERS-
Appenrode
Niedergebra
Bernterode
Leckenkopf 547
Rothesütte
er
Kirchworbis
Zorge Großer Staufenberg
Harz 554 BAD SACHSA Kloster Walkenried
Buhla
e
247
Bärenrode
Stiege
BERGE 81
BLEICHERODE OST
Haynrode
g
Kirchohmfeld
-WORBIS
Großbodungen
Neustadt
Kaltohmfeld
e
Ferna Burg Bodenstein
Hundeshagen
Hauröden
Holungen
O
Steinrode
Allrode
Rotacker
ee rrgg ZZoo
e i
Wehnde
g
e r
Brehme
Deutsche Alleenstraße Wintzingerode
Zehnsberg
Epschenrode
Bischofferode
m
n t
Wenderhütte
h
Teistungen
Jützenbach
l d
s f e
c h
Cyriakus Ecklingerode Gerblingerode
Glashüttenkopf 479
HASSELFELDE
yra Th
DUDERSTADT St.
de
Treseburg
Selketalbahn
BENNECKENSTEIN
Bo
Pullman City II
r
Trautenstein
242
Hohegeiß
Wieda Vitamar
Scharzfeld
Wollershausen
Sorge
Wienrode
81
Altenbrak
Naturpark
Vorderer Ebersberg 684
Stöberhai 714 Odertalsperre
Kreuztal Neuwerk
Hoppelberg 507
Tanne
Oderhaus
Odertal
27
Od er
4
Cattenstedt Hüttenrode
Oranier Route
RappbodeStausee
568 Warme Bode
W
27
Rosstrappe
Königshütte
242
27
687
Schloss Herzberg
Elbingerode
BLANKENBURG Rübelandbahn
Rübeland
Rauher Jacob
Börneck
SIEDLUNG GEHREN
MICHAELSTEIN
ELBINGERODE
Elend
Ruine Regenstein
Straße der Romanik
27
Naturpark Koboltstaler Köpfe 673
Schloss BENZINGERODE Wernigerode Heimburg
549
Schierke
BRAUNLAGE
Grube Samson
Sieber
Lonau
6
Ortberg
Oder
OSTERODE
Langenstein
971
r Harz
180
Böhnshausen
SILSTEDT
Drei Annen Hohne
Wurmberg
Spiegelsbe
Wilhelmshöhe
MINSLEBEN
a
Sösetalsperre
e ck
Reddeber
1142
925
SARGSTEDTER SIEDLUNG
Mahmdorf
DERENBURG
244
Achtermannshöhe
242
79
Ströbeck
81
z
Nationalpark
RiefensbeekKamschlacken
Schmatzfeld
NÖSCHENHASSE- RODE RODE
4
y
Sargstedt
Heudeber
H
ler Hellerta Graben
Kloster Huysburg
u
Deutsche Fachwerkstraße
WERNIGERODE
Brocken
314
Mulmke
Drübeck Darlingerode
T
Deutsche Ferienroute Alpen-Ostsee
Torfhaus
SEN
Oberharzer Bergwerksmuseum
ALTENAU
r
Danstedt
Altenrode
HAL
CLAUSTHALZELLERFELD
a
Ecker Stausee
SACHSEN-AN
talsperre
Deutsche Fachwerkstraße
6
Buchenberg
Aspenstedt 244
Langeln
ILSENBURG
NIEDERSACH
b 762 Schulenberg
242
241
haller Wasserfall Oker-
O
Wildemann
BAD HARZBURG Märchenwald Zwißelkopf Harz 588 Radaufälle
r Romker- h
498
e
Huysburg
Athenstedt
Sonnenburg
Deutsche Alleenstraße Odorf
Romkerhall
Harz
Schalke
241
Bockswiese
Arbkethal
Dingelstedt Mönchshai
H
Zilly
Wasserleben Straße der Romanik Veckenstedt Stapelburg
Abbenrode
BÜNDHEIM
Dicker Kopf 668
Bocksberg 726
4
HuyNeinstedt
Berßel
Schauen
Oranier Route
Freizeitoase Harz Camp
Bergwerk Rammelsberg
Granetalsperre Lautenthal
6
6
Anderbeck
Dardesheim
Lüttgenrode
Lochtum Bettingerode
Eilsdorf
Badersleben
OSTERWIECK
14
GOSLAR
Innerstetalsperre
79
Deersheim
Suderode
13
241
Ohlhof
JÜRGENOHL
ASTFELD
Hoppenstedt
12
Gut Grauhof
82
Göddecken- e rode Bühne 395 11 Wülperode
VIENENBURG
Dörnten
Hessenbau
Rhoden
I ls
Groß Döhren
Ostlutter Kunigunde
Lutter a.Barenberge
10
Othfresen
Upen Ostharingen
248
Hamma Rüxleben
Paßberg
Kleinfurra
353
Schacht Immenrode
4
Großfurra Erlebnisbergwerk
Straußberg
Talsperre Auleben Kelbra
Schwe
Dieters
Breitun
Berga n
KELB K
Badra
W
i n Schersen d l e i t Naturpark MARIENHALL e
SONDERSHAUSEN
Schloss Sondershausen Kyffhäuser
DUITSLAND
19.07.23 10:08
Schloss
Steintha leben
Straße der Romanik
Eilenstedt
Arbkethal
SCHWANEBECK Deutsche 245 Alleenstraße e Groß mm lte Quenstedt Ho Dom zu Halberstadt
TEDTER EDLUNG
Nienhagen
KROPPENSTEDT
Kloster Gröningen
Heynburg
GRÖNINGEN
Emersleben
Klein Quenstedt
St. Vitus
Dalldorf
Deesdorf
Vorwerk Emersleben
81
Kleinalsleben
GROSSALSLEBEN
Bode
Haus Nienburg
Huysburg
rgstedt
HADMERSLEBEN
Hordorf Krottorf
HALBERSTADT
Heteborn ADERSLEBEN
B. Lehmann Mus.
Rodersdorf
WEGE- B LEBEN
Spiegelsberge
od
Harsleben
Hedersleben
e
180
Klussiedlung
enstein
Hausneindorf
Heidberg
Ditfurt
Münchenhof
Börnecke
Wedderstedt
212
79
lke Se
Gatersleben
6
Westerhausen Oranier Route
BORNHOLZ WEGSIEDLUNG
Warnstedt
6
QUEDLINBURG Altstadt Morgenrot
Schloss Quedlinburg
Quedlinburger Dom
Quarmbeck
Badeborn
15 Kelbra, Kyffhäuser-gebergte
Gersdorfer Burg
ienrode
Asmusstedt
THALE Neinstedt
Radisleben
Schloss Ballenstedt
Rieder
185
Stecklenberg Bad OPPERODE HexenSuderode GERNRODE tanzplatz Stiftskirche BALLENGernrode Meisdorf
STEDT
Viktorshöhe 582
ttenkopf
Mansfelder
185
SelketalFriedrichsbrunn bahn
Harz/
Burg Falkenstein Burgruine Pansfelde Anhalt
Hammer
Oranier Route
Mägdesprung
Alexisbad
Siptenfelde
HARZGERODE Bergland
Hänichen
Leinemühle
Leine Molmerswende Schielo Abberode
Silberhütte Neudorf
Straßberg
242
Königerode
Sachsen-Anhalt Großer Auerberg
r
Mansfelder Land
h
a
Hayn Wolfsberg
Schwenda
Morungen
Wettelrode
Lengefeld Hainrode GroßMeuserlengefeld leinungen Kleinleinungen Drebsdorf Dittichen-
SANGER-
rode 14
13
Berga
Wall- HAUSEN SANKT hausen
Wickerode
JULIAN
Roßla e Bennungen Hohlstedt
Thürungen
u
A
e
n
Straße Sittendorf der Romanik
38
Brücken
Rothenburg
15
Martinsrieth
Burg Tilleda Hackpfüffel Kyffhausen Königspfalz RiethnordTilleda hausen y HALT SACHSEN-AN 85 f KyffhäuserINGEN Schloss Rathsfeldf ÜR TH h Denkmal Borxleben
KELBRA K
Steinthaleben
verantwoordelijkheid houdt zich aan de maximumsnelheid en het toegelaten geluidsvolume, dat is nu eenmaal een erekwestie – en niet alleen in het mooie Harzgebergte.
Bikertrefpunt Torfhaus Parkeerterrein aan de B4 Torfhaus 38, 38667 Altenau
Stuwmeer Rappbode Bij de stuwdam 38889 Rübeland/Harz
Restaurant Königs-Alm 38707 Schullenberg im Oberharz Tel. +49/5329/698920 koenigs-alm.de
Pullman City Biker Ranch Im Rosentale 1, 38899 Hasselfelde Tel. +49/39459/7310 westernstadt-im-harz.de
Camping Am Bärenbache Bärenbachweg 10, 38700 Braunlage Tel. +49/5583/1306 campingplatz-hohegeiss.de
Trefpunt bij het stadhuis van Stolberg Markt 2, 06547 Stolberg im Harz stadt-stolberg.de
Bikerwirt-Harz Stukenbreite 3, 38889 Blankenburg Tel. +49/3944/2885 bikerwirt-harz.de
Kyffhäuser-Denkmal Bij het monument, 06537 Kelbra Tel. +49/34651/2780 kyffhaeuser-denkmal.de
Horla
Questenberg
Breitungen Agnesdorf
äuser
z
Hayda
Karstlandschaft Südharz
Rosperwenda
park
er
rode
Wippra
r
Biosphärenreservat
Dietersdorf
e
Paßbruch
Breitenbach
berode
ösenroda
Wipp
Het oude rallyparcours doorheen het Kyffhäuser-gebergte staat in elk motortochtenboek. Eerst neem je de B80 tot in Berga, vandaar rijd je via Kelbra naar het trefpunt. Vanuit Kelbra voert het traject je dan verder over de B85: het gigantisch steile stuk tot aan de afslag naar het Kyffhäuser-Denkmal is een unieke ervaring. 36 schitterende bochten. Maar let op, milieuactivisten bekijken het rallyparcours vaak met argusogen. Maar elke motorrijder met zin voor
Hermerode
Rotha
Karlsrode
rungen
Braunschwende Poppe-
Dankerode
e
Het Kyffhäuser-Denkmal is het op twee grootste herdenkingsmonument van Duitsland, na het Völkerschlachtdenkmal in Leipzig en het Kaiser-Wilhelm-Denkmal bij de Poort van Westfalen.
Kulpenberg 474
Rathsfeld
ä
BarbarossaBAD höhle
u
Ichstedt
s
e
FRANKENHAUSEN
r
71 2
ARTERN
23
012-023_Abgefahren_EU_01_Harz_NL_2023_var.indd 23
DUITSLAND
19.07.23 10:08
FOTOVERANTWOORDING/COLOFON C = Corbis, G = Getty, L = Look, M = Mauritius Front: iStock/cookelma; Shutterstock/ Lukas Gojda; iStock/ Anna_Om; Rug: iStock/ Maica; Back: Shutterstock/ Audio und werbung; iStock/ Markue P. 2-3: M/Jakub Gojda; P. 4-5: G/Frilet Patrick; P. 6-7: G/Rudi Sebastian; P. 8-9: G/Lenka Zahradnikova; P. 12-13: Look/ Heinz Wohner; P. 14-15: Look/Heinz Wohner; P. 15: G/Shan. shihan; P. 16: M/Chris Seba; P. 16: M/Klaus-Gerhard Dumrath; P. 18-19: Sina Ettmer Photography/Shutterstock. com; P. 19: M/Andreas Vitting; P. 21: M/Dave Derbis; P. 21: M/Horst Engler; P. 23: M/Andreas Vitting; P. 24-25: G/Photo by Steffen Egly; P. 26-27: G/Dobromir Varbanov; P. 27: G/ Thomas Heitz; P. 28: Thomas Klee/Shutterstock.com; P. 28: Look/Brigitte Merz; P. 31: M/Rene Mattes; P. 31: M/Daniel Schoenen; P. 31: M/Markus Lange; P. 32: M/Volker Preusser; P. 32-33: M/Maria Breuer; P. 34: M/Bahnmueller; P. 35: Look/ Brigitte Merz; P. 35: M/Markus Lange; P. 37: M/Klaus Hackenberg; P. 38-39: G/Achim Thomae; P. 40-41: M/ Markus Lange; P. 41: G/Miguel Villagran; P. 42: Look/Heinz Wohner; P. 42: M/Katja Kreder; P. 45: M/Ralf Gerard; P. 45: M/Uta und Horst Kolley; P. 46-47: M/Stefan Arendt; P. 48: M/Günter Gräfenhain; P. 48: M/Uta und Horst Kolley; P. 49: G/Hans Lippert; P. 50: G/Hans Lippert; P. 52-53: MoTourMedia/Binge Eliasson; P. 54-55: H.& D. Zielske; P. 55: G/By Manuel Martin; P. 56: M/Stefan Schurr; P. 56: M/ ClickAlps; P. 57: G/Walter Zerla; P. 58: M/P. Kaczynski; P. 58: M/Werner Dieterich; P. 61: M/Westend61; P. 61: G/Tobias Theiler; P. 64-65: G/Raul Rocamora Gallardo; P. 66-67: M/ Kerstin Bittner; P. 67: M/Gerth Roland; P. 68: M/ Enricocacciafotografie; P. 68: M/Bildbaendiger; P. 70: M/ Günter Gräfenhain; P. 70-71: M/Stefan Schurr; P. 74-75: M/Francesco Meroni; P. 76: RuslanKphoto/Shutterstock. com; P. 76-77: M/Stefan Arendt; P. 78: M/Gerth Roland; P. 78: Look/age fotostock; P. 80-81: G/Hans Georg Eiben; P. 81: M/Bernd Römmelt; P. 84-85: M/Martin Siepmann; P. 86-87: Boris Stroujko/Shutterstock.com; P. 87: G/Ken Scicluna; P. 88: G/Henryk Sadura; P. 88: M/Martin Siepmann; P. 88: Look/Travel Collection; P. 91: M/Rainer Mirau; P. 91: G/Imagno; P. 91: G/Eric Meola; P. 91: M/Stefan Obermeier; P. 94-95: M/Jose Fuste Raga; P. 96-97: C/Douglas Pearson; P. 97: G/DieterMeyrl; P. 98-99: G/FooTToo; P. 101: Nemo1963/Shutterstock.com; P. 101: Look/Andreas Strauß; P. 101: M/Van der Meer Rene; P. 102: M/Rudolf Pigneter; P. 104-105: G/Magobert; P. 106: Look/Andreas Strauß; P. 106-107: G/Andreas Strauss; P. 107: M/Martin Siepmann; P. 108: MoTourMedia/Stephan Fennel; P. 108: Carinthian/ Shutterstock.com; P. 110: M/Katja Kreder; P. 110: G/ DieterMeyrl; P. 110: M/Martin Siepmann; P. 113: G/Borchee; P. 113: G/Westend61; P. 116-117: G/Martin Ruegner; P. 118119: Look/Andreas Strauß; P. 119: Look/age fotostock; P. 120: M/CuboImages; P. 120: Look/Andreas Strauß; P. 122123: G/Atlantide Phototravel; P. 125: FooTToo/Shutterstock.
com; P. 125: G/Wicki58; P. 125: G/Christopher Thomas; P. 127: G/Eloy Rodriguez; P. 128-129: M/ClickAlps; P. 130131: M/ClickAlps; P. 131: M/ClickAlps; P. 132: M/Carlo Borlenghi; P. 132: G/MattRied; P. 135: G/Olaf Protze; P. 135: M/P. Kaczynski; P. 135: M/Age; P. 135: M/P. Kaczynski; P. 138139: M/Miles Ertman; P. 140-141: Andrew Mayovskyy/ Shutterstock.com; P. 141: Look/Rainer Martini; P. 143: G/ Photo Art by Mandy; P. 143: G/Cultura Exclusive/Philip Lee Harvey; P. 144: Look/age fotostock; P. 144: G/Massimo Borchi; P. 144: G/Glenn van der Knijff; P. 148-149: G/Moirenc Camille; P. 150: G/Rowena Forrest; P. 151: M/Xavier Fores - Joana Roncero; P. 152: M/Art Kowalsky; P. 152: MoTourMedia/Stephan Fennel; P. 154: M/ClickAlps; P. 154155: M/Jochen Schlenker; P. 157: G/Laura Grier; P. 157: M/ Bruno Kickner; P. 160-161: M/Alamy; P. 162-163: G/Julian Elliott Ethereal Light; P. 163: M/Alamy; P. 164: MoTourMedia/ Stephan Fennel; P. 164: M/Chromorange; P. 166: M/ Alessandra Sarti; P. 167: M/Alamy; P. 170-171: MoTourMedia/ Thomas Kraemer; P. 172: G/Walter Bibikow; P. 172-173: G/ Hiroshi Higuchi; P. 175: M/Stephen Taylor; P. 175: Look/ Brigitte Merz; P. 176: G/Guiziou Franck; P. 176: G/Nikada; P. 176: G/Pascal Millot; P. 180-181: G/Andrea Comi; P. 182: G/Xavier bienzobas; P. 182-183: G/Henryk Sadura; P. 185: M/Alamy; P. 185: G/Luis Castaneda Inc.; P. 186: G/Andrea Comi; P. 186: M/Alamy; P. 190-191: G/Albert Engeln; P. 192: M/George Munday; P. 192-193: G/WillSelarep; P. 195: RudiErnst/Shutterstock.com; P. 195: M/Alessandra Sarti; P. 195: G/Ventura Carmona; P. 195: G/Domingo Leiva; P. 196: G/Moelyn Photos; P. 196: G/Domingo Leiva; P. 200201: Look/Sabine Lubenow; P. 202-203: G/Guy Vanderelst; P. 203: MoTourMedia/Thomas Krämer; P. 205: G/Searching for the Light; P. 205: G/Andrea Pistolesi; P. 206: G/Richard Maschmeyer; P. 206: G/J.M.F. Almeida; P. 210-211: M/ ClickAlps; P. 212-213: M/Bildarchiv Monheim GmbH; P. 213: M/United Archives; P. 214-215: M/Ingo Boelter; P. 215: M/ Ingo Boelter; P. 217: M/Ronald Wittek; P. 217: M/Van der Meer Rene; P. 220-221: G/George Pachantouris; P. 222223: M/ H.-D. Falkenstein; P. 223: M/Gaby Wojciech; P. 225: M/Hans-Peter Merten; P. 225: M/Heinz-Dieter Falkenstein; P. 226: M/Maurice Savage; P. 226: G/Gaps; P. 226: M/Chris Howes; P. 228: r.classen/Shutterstock.com; P. 230-231: MoTourMedia/Snezana Simicic; P. 232: M/Chris Seba; P. 233: M/Barbara Boensch; P. 234: G/Davide Seddio; P. 234: M/ Alamy; P. 237: M/Westend61; P. 237: G/Laurence Marx; P. 237: M/Alamy; P. 240-241: saiko3p/Shutterstock.com; P. 242: Look/Tobias Richter; P. 242-243: G/Geir Kristiansen; P. 244-245: Nikiforov Alexander/Shutterstock.com; P. 245: MoTourMedia/Snezana Simicic; P. 246: G/Svein Nordrum; P. 246: M/Jochen Schlenker; P. 248: Noppasin Wongchum/ Shutterstock.com; P. 250-251: harsh.barala/Shutterstock. com; P. 252-253: M/ClickAlps; P. 253: Look/age fotostock; P. 254: G/Hanneke Luijting; P. 254: gurb101088/ Shutterstock.com; P. 254: G/Lena Hope; P. 255: El Greco 1973/Shutterstock.com; P. 257: Look/Jan Greune; P. 257:
MoTourMedia/Thomas Krämer; P. 258: G/AakeroyPhotography; P. 258: trabantos/Shutterstock.com; P. 262263: Look/Olaf Meinhardt; P. 264-265: G/Johner Images; P. 265: G/Johner Images; P. 267: Look/Hauke Dressler; P. 267: G/Johan Klovsjö; P. 268: G/Fuchs-photography; P. 268-269: MoTourMedia/Thomas Krämer; P. 270: M/Stuart Black; P. 270: M/Harry Laub; P. 274-275: Nathan Danks/ Shutterstock.com; P. 276-277: G/David Townsend; P. 277: G/Alex Robinson; P. 278: G/Thomas Faull; P. 278: G/Loop Images/Slawek Staszczuk; P. 280: M/Olaf Protze; P. 280: G/ Clive Nichols; P. 280: Look/age fotostock; P. 284-285: M/ Keith Morris; P. 286: M/Alex Robinson; P. 286-287: G/Joe Daniel Price; P. 288: G/Loop Images; P. 288: G/Michael Roberts; P. 291: G/Massimo Borchi; P. 291: M/Christopher jones; P. 291: G/lloyd-horgan; P. 291: M/Steve Vidler; P. 292: G/Angel Villalba; P. 294-295: C/Adam Burton; P. 296: M/ David Lyons; P. 296-297: C/Kirk Norbury; P. 298: M/George Robertson; P. 298: M/Alan Oliver; P. 301: G/Mathew Roberts Photography - www.matroberts.co.uk; P. 301: G/1111IESPDJ; P. 301: G/Simon Butterworth; P. 301: C/Alan Copson; P. 304-305: MoTourMedia/Binge Eliasson; P. 306: M/Alamy; P. 306-307: G/Ed Freeman; P. 309: M/George Karbus Photography; P. 310-311: G/Chris Hill; P. 311: MoTourMedia/Binge Eliasson; P. 312: M/Holger Burmeister; P. 314-315: M/Christian Handl; P. 316-317: G/Design Pics/ The Irish Image Collection; P. 317: MoTourMedia/Snezana Simicic; P. 319: M/K. Schlierbach; P. 319: G/Alex Fradkin; P. 320: M/Walter Bibikow; P. 320: M/Krzysztof Nahlik; P. 322: G/Inigo Fdz de Pinedo; P. 324-325: MoTourMedia/Thomas Krämer; P. 326-327: M/Franz Waldhäusl; P. 327: G/Michele Falzone; P. 328: M/Steven Ruiter; P. 328: MoTourMedia/ Thomas Krämer; P. 330: M/Konrad Zelazowski; P. 330-331: M/Egmont Strigl; P. 333: M/Michael Kraushaar; P. 333: G/ Jiri Hubatka; P. 336-337: G/Peter Zelei Images; P. 338-339: G/skynesher; P. 339: G/Stanislav_Moroz; P. 341: M/Alamy; P. 341: M/Bernd Römmelt; P. 341: M/Menno Boermans; P. 342-343: M/Rose Andreas; P. 344: M/ClickAlps; P. 346347: G/Rainer Mirau; P. 348-349: M/ClickAlps; P. 349: M/ ClickAlps; P. 350: M/Alamy; P. 350: M/Kevin Prönnecke; P. 350: G/Miha Pavlin; P. 353: M/Alamy; P. 353: G/Anna Gorin; P. 356-357: G/Tuul & Bruno Morandi; P. 358-359: M/Dalibor Brlek; P. 359: G/Channed Images; P. 360-361: G/Rusm; P. 362: G/Transworldadventure; P. 362: M/Dalibor Brlek; P. 362: M/Emil Pozar; P. 363: M/Bratislav Stefanovic; P. 364: G/Alan Copson; P. 366-367: G/LianeM; P. 368-369: M/Dalibor Brlek; P. 369: Look/Photononstop; P. 370: M/ Nino Marcutti; P. 370: Andrzej Lisowski Travel/Shutterstock. com; P. 370: Kirk Fisher/Shutterstock.com; P. 371: MoTourMedia/Moritz Mahler; P. 372: G/Jorg Greuel; P. 372373: Look/age fotostock; P. 374: G/Paul Photography; P. 374: G/Alan Copson; P. 378-379: G/Flocu; P. 380-381: G/Xbrchx; P. 381: G/Xbrchx; P. 382: G/Xbrchx; P. 382: G/ Chaiyun Damkaew; P. 385: G/Philippe giraud; P. 385: M/ Nino Marcutti; P. 386: G/Xbrchx.
www.lannoo.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. Als u opmerkingen of vragen heeft, dan kunt u contact opnemen met onze redactie: redactie.toerisme@lannoo.com. Auteurs: Stephan Fennel, Snežana Šimičić, Thomas Krämer, Sabine Welte, Stephanie Fischer. Redacteur: Stefanie Schuhmacher Vertaling: Erik Ros Opmaak en cover: Peter De Bock Oorspronkelijke titel: Abgefahren – Die schönsten Bikertouren in Europa © Kunth Verlag GmbH & Co. KG, München, Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2023 © Cartografie: Kunth Verlag GmbH & Co. KG D/2023/45/385 – NUR 512 ISBN 978 94 014 9477 9 Deze uitgave werd met de meeste zorg samengesteld. De juistheid van de gegevens is mede afhankelijk van informatie die ons werd verstrekt door derden. Indien die informatie onjuistheden bevat, kan Lannoo daarvoor geen aansprakelijkheid aanvaarden. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
392
388-392_Abgefahren_EU_RegBildnImpr_NL_var.indd 392
FOTOVERANT WOORDING/COLOFON
10.08.23 10:04