EEN NUCHTERE KIJK OP ALCOHOL Geert Dom
De wetenschap over wat alcohol met je doet en hoe je er bewuster mee kunt omgaan
Inhoud INLEIDING 11 ❶ ALCOHOL IN DE MAATSCHAPPIJ
↬ Alcohol in de/onze natuur
21
Vrouw versus man Wat met jongeren?
22 25
↬ Elke cultuur haar roesmiddel Alcohol doorheen de geschiedenis Alcohol en religie Hoogdagen van de maffia Sociale lijm Naar een nieuw soort roes Niet-verslavende alcohol
↬ Beleid en maatschappij Legaliseren dan maar? Impactvolle beslissingen De macht van de alcohollobby Strenger alcoholplan
27 28 29 31 31 32 33
34 34 36 38 39
❷ HOE ALCOHOL WERKT
↬ Superslimme molecule
41
Alcoholpercentage 43 De sociale molecule 44 Aangeleerd gedrag 47 Genetische belasting 49
↬ Alcohol, agressie en criminaliteit
51
Impulsief geweld 52 Tunnelvisie 53
↬ Alcohol versus andere verslavingen Alcohol versus heroïne Alcohol versus nicotine
↬ Effecten op ons lichamelijk functioneren De tijdlijn van alcohol Je lijf in sluimerstand Alcohol en ons energiepeil Alcohol en onze sportprestaties Alcohol en ons libido
55 55 56
57 58 61 62 64 67
❸ DE GEZONDHEIDSRISICO’S VAN ALCOHOL
↬ Hersenen 71 Een bug in de breinmachine 71 Krimpende hersenen 73 Het zwarte gat 74 Hersenschade 75 Over serotonine, dopamine en endorfine 77
↬ Maag- en darmstelsel
79
No guts, no glory 80 Gastritis 81 Ontsteking van de alvleesklier 82 Kanker in het maag-darmstelsel 82
↬ Lever 83 Leververvetting 85 Leverfibrose en levercirrose 86
↬ Hart en bloedvaten
89
Bloeddruk 89 Hartkloppingen 90 Hartritmestoornis 90 Hartaanval 91 Hartspierontsteking 91 Beroerte 92 Hartaderbreuk 92
↬ Botten 93 ↬ Mond 94 ↬ Nieren 95 ↬ Diabetes 97 ↬ Slaap 98 Minder remslaap Chronische slaapproblemen
99 101
↬ Huid 102 ↬ Genen 102 Een verslaving in je DNA?
104
↬ Kanker 105 Alcohol als carcinogene stof De harde cijfers Roken en alcohol
↬ Waarom vrouwen sneller ziek worden Hormonen en vruchtbaarheid Alcohol en zwangerschap Alcohol en borstvoeding Alcohol en borstkanker Alcohol en de menopauze
↬ Risico op mentale ziektes Alcohol en depressie Alcohol en ADHD Risico op dementie Het syndroom van Korsakov Alcohol en zelfdoding Alcohol en creativiteit
106 107 108
111 112 113 115 117 117
121 123 124 126 128 128 129
❹ GEZONDER OMGAAN MET ALCOHOL
↬ Hoeveel is veilig?
133
Nog lagere ondergrens 134 Leeftijdsverschillen 136
↬ Bier, wijn of sterke drank? De rol van congeners
↬ Spreiden of bingen? Elke dag een klein glas wijn
137 137
138 139
↬ Katers 140 ‘Kater-immuniteit’ 140 Katerhonger 141 Wat een kater met je doet 143 Hangxiety 145 Anti-kater-tips 146
↬ Reflecteren over je alcoholgebruik Twee soorten drinkers Wanneer drink ik misschien toch wat te veel? Zes vuistregels Wanneer neig ik naar afhankelijkheid?
↬ Minderen met alcohol
148 148 149 151 152
154
Gewoontes doorbreken 154 Stappenplan 156 Wat met sociale verwachtingen? 158
↬ Hoe help je iemand die misschien wel te veel drinkt?
160
Het gesprek aangaan 161 Hulp zoeken 162 Wat als je kind een gevaarlijke relatie met alcohol heeft? 162
↬ Alcohol achter het stuur
163
Hoeveel mag je drinken?
165
❺ HOE VERSLAVING WERKT
↬ Bewustwording versus stigma
167
De verslavingsparadox Dé verslaafde bestaat niet
168 169
↬ Wanneer spreken we over een verslaving?
171
Hoe begint een verslaving? Van beheersbare gewoonte naar verslaving De 4 fases van een verslaving
173 174 175
↬ Wat maakt iemand vatbaar voor verslavingen?
178
Valkuilmomenten 180 Het aandeel van genetica 181
↬ Hoe bouw je weerstand op tegen een mogelijke verslaving? Alcohol en stress
184 186
↬ Afkicken 187 Zelf cold turkey afkicken 187 De Allen Carr-methode 189 Afkicken onder begeleiding 192 Opnameprogramma’s 193 De behandelingen 194 Medicatie tijdens het afkicken 196 Medicatie na het afkicken 197 Wie raakt ervan af? 201 EPILOOG: NAAR EEN NIEUWE, GEZONDERE ALCOHOLCULTUUR
203
DANKWOORD 205 EXTRA 207 BRONNENLIJST 211
11
INLEIDING
Zonder alcohol kan het nooit écht leuk worden, toch? Alcoholische drankjes dienen als geleider voor memorabele tijden, en om het even welk sociaal evenement lijkt zonder alcohol toch vooral een gemiste kans. Biertjes, cocktails, witte wijn… We krijgen ze overal onder de neus geduwd. Van het lentefeest van je neefje tot een terrasje met vrienden of de promotiedrink van je liefste collega: alcohol hoort erbij. Tenminste, zo voelt het voor de meesten onder ons. Alcohol is zodanig verweven met ons leven dat een op de tien Vlamingen meer dan de maximaal aangeraden hoeveelheid van tien glazen per week drinkt. In Nederland drinkt een op de vijftien volwassenen overmatig veel, en is meer dan 8% een zware drinker. Minstens eenmaal per week drinken mannen meer dan zes glazen alcohol op één dag. Voor vrouwen gaat het om meer dan vier consumpties per dag. Alcohol staat niet langer op een onverwoestbare piëdestal. Er is een kentering aan de gang, vooral bij jongeren. Uit een recente enquête blijkt dat twaalf- tot achttienjarigen gemiddeld minder drinken dan vroeger. In 2002 dronk 29% van die groep nog regelmatig alcohol. Initiatieven als Dry January en Tournée Minérale krijgen steeds meer bijval, en ook bekende Vlamingen en Nederlanders laten de fles steeds vaker staan. Denk aan televisiefiguren als Evi Hanssen of zanger André Hazes jr., die vaak onder invloed op het podium stond. Zijn verslaving zat zo diep dat hij dacht: als ik hieraan sterf, is het oké. Hij schaamde zich uiteindelijk zo hard voor zijn middelengebruik dat hij toch de kracht vond om af te kicken.
12
EEN NUCHTERE KIJK OP ALCOHOL
Ook op internationaal niveau beweegt er een en ander. De Amerikaanse wereldster Kendrick Lamar rapt dan wel lustig over drank en drugs, zelf is hij zo clean en nuchter als maar zijn kan. Brad Pitt, die zijn drankgebruik als voornaamste reden gaf voor zijn scheiding met Angelina Jolie, is al jaren nuchter. Keith Richards, gitarist van de Rolling Stones, gaf in interviews toe dat hij in zijn jonge jaren stevig verslaafd was aan wodka en whisky, maar tegenwoordig slechts sporadisch een glas wijn drinkt. ‘Ik was het gewoon beu om altijd half scherp te zijn, dus heb ik de stekker eruit getrokken’, liet Keith optekenen in Rolling Stone magazine. De reputatie van alcohol heeft stevige klappen gekregen, omdat meer en meer mensen zich bewust zijn van de schadelijke gevolgen. En dan spreken we niet alleen over die elAlcohol is als lendige katers die bij elke verjaardag hardnekkiger molecule zelfs lijken te worden, maar vooral over de langdurige gevaarlijker dan fysieke en mentale gevolgen van alcohol. Volgens heroïne. de Wereld Gezondheidsorganisatie (WGO) is alcohol betrokken bij meer dan 200 verschillende ziekten en gezondheidsproblemen. Vrouwen staan er kwetsbaarder in dan mannen. Ze hebben méér kans dan mannen om pakweg een levercirrose of kanker te ontwikkelen, zelfs al drinken ze minder dan mannen. Ook je geest vaart er slecht bij. Denk aan concentratieproblemen, een hoger risico op depressie of in het meest extreme geval: het syndroom van Korsakov. Als je lange tijd buitensporig veel drinkt, loop je een chronisch vitamine B1-tekort op, waardoor je blijvende geheugenstoornissen oploopt die aanleunen bij de symptomen van reguliere dementie. We onderschatten met z’n allen het gevaar van alcohol. Het is een bijzonder schadelijke molecule, gevaarlijker zelfs dan heroïne. Klinkt gek, ik weet het, maar toch is het waar. Als molecule is heroïne minder schadelijk voor het lichaam dan alcohol, maar daarover meer in hoofdstuk drie.
INLEIDING
13
Ik ga niet ontkennen dat alcohol ook een hele resem goede dingen met zich meebrengt. Van sociale lijm tot gastronomisch genot of symbolisch hoogtepunt bij religieuze rituelen: alcohol behoort tot de geneugten van het leven. Maar het gaat om evenwicht. Tijdelijke abstinentie, zoals bij Tournée Minérale, is goed om stil te staan bij je eigen alcoholgebruik en na te gaan op welke momenten je er echt naar verlangt. Sommige mensen willen alle gezondheidsrisico's bannen en kiezen ervoor om te leven als geheelonthouder. Anderen vinden het belangrijk om in een sociale context iets te drinken. Die laatste perceptie zit diep in onze cultuur verweven. Je zou zelfs kunnen zeggen dat alcohol tot ons nationaal erfgoed behoort. Want hoe leuk is het niet dat we na twee glazen wijn plotseling makkelijker praten met onze collega’s en de sfeer in de vriendengroep omhoog schiet. De voordelen van dat sociaal plezier kunnen we moeilijk in cijfers vatten, maar de nadelige gezondheidseffecten van alcohol krijgen we wél steeds scherper in beeld. Jij hebt dit boek in handen, en dat is goed nieuws. Het betekent dat je je bewust bent van de gevaren van alcohol en je je misschien wel afvraagt of jij of iemand in je omgeving mogelijk te veel drinkt. Die bewustwording is een belangrijk beschermingsmechanisme. Het zorgt ervoor dat je stilstaat bij je eigen gedrag en je je relatie met alcohol onder de loep neemt. Wil je snel al even testen of je drinkgedrag oké is? De CAGE-test geeft je alvast een indicatie. CAGE is een acroniem voor Cut Down, Annoyed, Guilty en Eye-opener. De test bestaat uit vier vragen. Als je twee of meer vragen positief beantwoordt, heb je misschien wel een drankprobleem. ↦ ↦
Heb je weleens het gevoel gehad dat je je alcoholgebruik zou moeten minderen? (Cut Down) Heb je je weleens vervelend of geïrriteerd gevoeld over opmerkingen van anderen over je drankgebruik? (Annoyed)
14
EEN NUCHTERE KIJK OP ALCOHOL
↦
Heb je je ooit schuldig gevoeld over iets wat je gedaan hebt toen je had gedronken? (Guilty) Heb je ooit ’s ochtends alcohol gedronken om je rustiger te voelen of om minder last te hebben van trillende handen of misselijkheid? (Eye-opener)
↦
De bedoeling van dit boek is om je te helpen de risico’s van je drinkgedrag beter in te schatten. Misschien maak je nu af en toe al de keuze om dat drankje toch maar te laten staan. Alcoflexen heet dat. Het bewust vaker ‘nee’ zeggen tegen een alcoholische versnapering. Alcoflexen is de vernederlandste vorm van het Zweedse Alkoflexa, wat zoveel betekent als: af en toe een drankje moet kunnen. Zoals een flexitariër af en toe een stukje vlees eet. De term werd geïntroduceerd door de Zweedse blogster Flora Wiström. Ze vond dat er een woord moest komen om in gezelschap aan te geven dat je bewust omgaat met alcohol, en het zo ook makkelijker kunt weigeren. Misschien besluit je, net als steeds meer mensen, om alcohol volledig opzij te zetten. Of misschien ben je tevreden met de hoeveelheid alcohol die je nu drinkt. Alleen jij kunt daarover beslissen, maar ik wil je helpen om die keuze zo geïnformeerd mogelijk te maken. In dit boek zal ik je gidsen door de pieken en dalen die met alcoholgebruik gepaard gaan. We beginnen met de geschiedenis van alcohol. Hoe is alcohol ontstaan, waarom hebben alle culturen altijd naar roesmiddelen gezocht en waarom kreeg alcohol zo’n belangrijke plaats in onze maatschappij? In het tweede hoofdstuk gaan we dieper in op de werking van alcohol: wat doet alcohol met ons lijf en ons brein? Zijn er ook voordelen? Alcohol is tenslotte een manier om makkelijker sociale banden te kweken. In het derde hoofdstuk geef ik je tips over gezonder omgaan met alcohol, en in hoofdstuk vier lees je alles over hoe een verslaving werkt. Je krijgt ook een antwoord op de vraag wat afkicken met ons doet, en wanneer dat wenselijk is. We gaan dieper in op de verschillende afkickmethoden: wat werkt en wat niet? Hoe
INLEIDING
15
raak je in de juiste mindset om het afkickproces zo succesvol mogelijk te maken? Op basis van alle medische inzichten die momenteel voorhanden zijn, zul jij een gerichte keuze kunnen maken en, als je dat wenst, je alcoholgebruik gericht kunnen bijsturen. Bewuster omgaan met alcohol is zo belangrijk. Sla dat glas wijn dus niet meer achteloos achterover op die receptie of dat familiefeest, maar geniet actief van het moment waarop je je favoriete alcoholische drankje degusteert. Je kunt alcohol vermommen in een gedistingeerd jasje van zoetstoffen en hippe namen als Aperol Spritz, maar het blijft hoe dan ook een molecule die de chemie in je hersenen beïnvloedt en een spectrum aan geestelijke en fysieke effecten opwekt. Voor sommigen komt dat in de vorm van een verslaving. Wees je daarvan bewust. Het risico van alcohol moet niet onderschat worden.
↬ Mijn relatie met alcohol Je weet nu welke thema’s ik in het boek zal behandelen, maar je vraagt je misschien nog af waar mijn interesse voor alcohol vandaan komt. Ik zal meteen eerlijk zijn. Ik ben geen geheelonthouder. Ik hou wel van een glas op zijn tijd. Mijn familie heeft me daar een stukje in meegenomen, beïnvloed door de tijdgeest van toen. Laat me die even schetsen: alcohol maakte in de jaren 50 tot 80 van de 20ste eeuw een grote opmars in de westerse wereld. ‘Les Trentes Glorieuses’ was een periode van economisch herstel na de Tweede Wereldoorlog. Ook België en Nederland zetten toen grote financiële én maatschappelijke stappen vooruit. Er kwam meer ruimte, tijd en geld vrij om te genieten van een Bourgondische levensstijl. Nieuwe dranken overspoelden de markt en werden massaal gepromoot. Mensen hadden plots de middelen en de mogelijkheid om te reizen. In landen als Italië en Frankrijk leerden ze de cultuur van wijn of cocktails en de martini’s kennen. Plots was er de gewoonte om met een paar kistjes wijn terug te keren.
16
EEN NUCHTERE KIJK OP ALCOHOL
Ook mijn familie ging mee in die trend. Mijn grootvader langs vaders zijde genoot tijdens zijn pensioen ten volle van zijn dagelijkse wijnen en durfde daar, zeker na het overlijden van mijn grootmoeder, weleens een stapje te ver in te gaan. Mijn grootvader langs moeders kant vertoefde veel meer in de ‘oude’ arbeiderscultuur waar reizen en alcohol veel minder speelden. Hij dronk niet of nauwelijks. Dat verschil in drankpatroon tussen wie gestudeerd heeft en wie een lagere opleiding heeft genoten, bestaat tegenwoordig nog steeds. Hoger opgeleiden drinken gemiddeld meer én vooral regelmatiger dan mensen met een lagere scholing. Gek genoeg komt alcoholgerelateerde gezondheidsschade net méér voor bij die laatste groep. Dat heet de ‘alcoholongelijkheidsparadox’. Wie minder middelen heeft – op sociaal, economisch of ecologisch vlak – is minder beschermd tegen de nadelige effecten van alcohol. Maar goed, over mezelf dus. Ik was dertien of veertien toen ik mijn eerste pintje proefde. Zo jong, denk ik nu met de blik van vandaag. Maar toen, in de jaren zeventig, was men veel toleranter. Alcohol was namelijk overal. Als student was ik niet meteen de meest vlotte kerel. Alcohol heeft me geholpen om mijn sociale angsten af te vlakken. Een drankje of twee doet wonderen als sociaal glijmiddel. En wat werkt, ga je meer doen! Als ik nu terugblik op mijn jaren als twintiger, ben ik er vrij zeker van dat ik op bepaalde momenten best wel over de grens ging. Maar ik heb geluk gehad. Mijn wilde (lees: onzekere en angstige) studentenjaren werden minder extreem. Mijn studies, job en relatie bleken erg belangrijk in dat proces. Zoals bij zoveel mensen gaven die mijlpalen me de structuur die ik nodig had. En jij? Op welke leeftijd heb jij voor het eerst ‘iets’ gedronken? En kon jij er al snel goed tegen? Mijn interesse in die complexe interactie tussen alcohol, verslaving en bijhorende psychische problemen begon zich al te vormen toen ik de aulastoeltjes net een beetje gewoon was. De verslavingsproblematiek is een gebied in de geneeskunde waar veel dingen samenkomen: van psychische en sociale kwetsbaarheid tot chemische
INLEIDING
17
reacties in het brein en hardnekkige stereotypering van patiënten. Men spreekt soms over het stigma dat kleeft aan psychische aandoeningen. Wel, het stigma op verslavingen is nog veel zwaarder. Wist je dat er tot de jaren tachtig geen aparte diagnose bestond voor verslavingen? Het werd simpelweg gezien als een onderdeel van een antisociale persoonlijkheid. Die beeldvorming is lang hardnekkig geweest, zelfs onder dokters. Is verslaving wel een ziekte? Willen die mensen wel worden geholpen of zijn het per definitie manipulatieve karakters waar je onmogelijk een eerlijk gesprek mee kunt voeren? Psychiatrisch onderzoek naar verslavingen is nooit een populaire tak binnen de geneeskunde geweest. Ik ontmoet nog altijd collega-artsen die vragen: ‘Ben je daar nu nog altijd mee bezig? Hoe overleef je dat?’ Ik heb mezelf die vraag nooit gesteld. Ik zie het als mijn opdracht om mensen bewuster te maken over hun drankgebruik, om het taboe op alcoholverslavingen te doorbreken en ervoor te zorgen dat zoveel moge- Slechts 10% van lijk mensen de juiste hulp krijgen. Vandaag vindt de mensen met slechts 10% van de mensen met een alcoholpro- een alcoholbleem de weg naar professionele hulp. Mensen probleem vindt zijn nog steeds te beschaamd om hulp te zoeken, de weg naar proen vaak zijn ze ook te weinig geïnformeerd over de fessionele hulp. valkuilen die samenhangen met alcohol. Daarom is het zo belangrijk dat verslavingsverhalen worden opgepikt door de media. Het is ook de reden waarom ik dit boek schreef. Zowel in België als Nederland buigt slechts een heel kleine groep specialisten zich over de verslavingsthematiek. In de jaren negentig raadde de Nederlandse vereniging voor groepspsychotherapie me zelfs af om te werken met patiënten met een alcoholverslaving. Het toont aan hoe ook psychologen en psychotherapeuten verslaafden veel te lang op een onjuiste manier hebben benaderd. Sommige verslaafden beantwoorden natuurlijk wel aan dat rigide beeld van de antisociale en manipulatieve persoonlijkheid,
18
EEN NUCHTERE KIJK OP ALCOHOL
maar dan nog is het uiteraard geen reden om hen niet te helpen. Zij behoren tot een clubje verslaafden waar je procentueel meer mensen met een gedragsprobleem zult aantreffen. Ze vertonen vaak meer impulsief en riskant gedrag, wat nog versterkt wordt door de ontremmende werking van alcohol. Sommigen komen daardoor makkelijker in contact met het gerecht. Een veel grotere groep wordt gevormd door mensen die moeilijk met stress om kunnen gaan, (faal)angstig, depressief of perfectionistisch zijn. Je leest het goed: eigenlijk bestaat er geen prototype van de aan alcohol verslaafde mens. Ja, ze drinken allemaal te veel, maar daar stopt de gelijkenis. Het cliché van de drankverslaafde man die in de goot ligt, is achterhaald. Er speelt juist een enorme verscheidenheid aan karakters, drinkmotieven en levenslopen mee. Dat maakt het ook zo boeiend om met mensen met een verslavingsprobleem te werken. Juist omdat verslavingen ook op academisch niveau in het verdomhoekje zaten, besloot ik erop te promoveren. Nederland was er al verder in, maar in Vlaanderen was er werk aan de winkel. Ik zag het als mijn missie om die gemarginaliseerde problematiek hoog op de academische agenda te doen landen. Hoe meer patiënten ik ontmoette, hoe meer ik begon te beseffen dat een alcoholverslaving vaak een laag is die boven op een persoonlijk trauma en/of bijkomende psychiatrische aandoeningen zoals depressie ligt. In de jaren negentig werd hiervoor de term ‘dubbeldiagnose’ geïntroduceerd, wat verwijst naar mensen die gelijktijdig kampen met een verslaving én met een ernstig psychisch probleem. Sindsdien heeft die term een heel parcours afgelegd. Zowel in Vlaanderen als in Nederland werden kenniscentra rond dubbeldiagnose opgericht. De complexiteit van het lijden wordt meer en meer erkend. De tijd dat we een verslaving zagen als een kenmerk van een asociale, zo goed als onmogelijk te behandelen karaktertrek, ligt gelukkig al even achter ons. Ik hoop dan ook met dit, voor jong én oud
INLEIDING
19
toegankelijk boek een zo open, onbevooroordeeld en onderbouwd mogelijk beeld te schetsen van de werking van alcohol voor iedereen die weleens een glaasje (te veel) drinkt. Zodat jij de risico’s van je drinkgedrag beter leert in te schatten en voortaan gezonder kunt omgaan met alcohol. Of je er nu voor kiest af en toe een drankje te laten staan, alcohol volledig af te zweren of het bij je huidige drankgebruik te houden, na het lezen van dit boek is die beslissing in ieder geval gebaseerd op alle feiten en medische inzichten die op dit moment voorhanden zijn.