Test Begrijpend Lezen Secundair Onderwijs (TBLSO)
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 1
21/12/2022 15:20
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 2
21/12/2022 15:20
Test Begrijpend Lezen Secundair Onderwijs (TBLSO) Christel Van Vreckem en Annemie Desoete
Handleiding
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 3
21/12/2022 15:20
Uitgeverij Academia Press Coupure Rechts 88 9000 Gent België www.academiapress.be Uitgeverij Academia Press maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv. isbn 978-94-014-8855-6 d/2022/45/390 nur 840 Christel Van Vreckem & Annemie Desoete Test Begrijpend Lezen. Voor het eerste tot het vierde middelbaar. Gent, Academia Press, 2023, 132 p. Eerste druk, 2023 Vormgeving cover: Keppie & Keppie Illustraties cover: Merel Eyckerman Vormgeving binnenwerk: Jurgen Leemans Zetwerk binnenwerk: Banananas © Christel Van Vreckem, Annemie Desoete & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 4
21/12/2022 15:20
Inhoudstafel 1. Woord vooraf
7
2. Doelstelling test
9
3. Achtergrond en verantwoording
11
4. Opbouw en samenstelling van de test
17
5. Psychometrische waarde
19
6. Testafname en instructies
35
7. Scoring en interpretatie van de TBLSO
37
8. Testen en normtabellen
41
9. Tekst: ‘Lina’ s eigen koers’
43
10. Antwoordsleutel ‘Lina’s eigen koers’
45
11. Scoreformulier TBLSO ‘Lina’s eigen koers’
51
12. Normtabellen
59
13. Tekst: ‘Anticavia-actieplan’
75
14. Antwoordsleutel ‘Anticavia-actieplan’
77
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 5
21/12/2022 15:20
15. Scoreformulier TBLSO ‘Anticavia-actieplan’
83
16. Normtabellen
91
Referentielijst 107 Bijlagen 109
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 6
21/12/2022 15:20
1. Woord vooraf In Vlaanderen is er al geruime tijd behoefte aan een Vlaamse test begrijpend lezen voor jongeren uit het secundair onderwijs, op basis van recente en lokale normen. De Test Begrijpend Lezen Secundair Onderwijs (TBLSO) is gebaseerd op evidencebased principes. Een grondige literatuurstudie gecombineerd met praktijkervaring leidde tot het ontstaan van het onderstaande instrument. Het ontwikkelen van dit instrument was een arbeidsintensief proces waaraan heel wat mensen hun steentje bijdroegen. De eerste versie van de Test Begrijpend Lezen Secundair Onderwijs kwam tot stand via een aantal bachelorproeven die gemaakt werden in de opleiding Logopedie van de Arteveldehogeschool uit Gent. Hierbij waren de volgende oud-studenten, collega-lesgevers, logopedisten en anderen uit het werkveld betrokken. Studenten die aan dit project meewerkten in het licht van hun bachelorproef zijn Laura Baeke, Leonie Bourguillioen, Fien Cooremans, Emma De Brabandere, Linsey De Medts, Liselotte Derck, Lize-Lore De Vleesschauwer, Britney De Vloo, Charlotte Gelaesen, Candice Gruyaert, Anaïs Haesbrouck, Moirha Hollemans, Giel Loenders, Hanne Mostinckx, Celeste Sissau, Julie Van Daele, Lotte Van den Branden, Saffron Vanelslander, Stefanie Van Geit, Jana Van Gijseghem, Chloë Vanlerberghen, Aurélie Verbrugghe en Caro Waterloos. Collega’s die via het begeleiden van de bachelorproef betrokken waren, zijn Katrien De Brouwer, Els Desomer en Tine Vanden Hoof. Collega’s uit de adviescommissie van het project Praktijkgericht Wetenschappelijk Onderzoek (PWO) zijn Barbara Axters, Annemie De Bondt, Katrien De Brouwer, Ine De Clerck, Els Desomer, Tine Vanden Hoof, Ruth Vanderswalmen, Kaat Waermoes. Collega’s die feedback gaven op de test zijn Barbara Axters, Annemie De Bondt, Katrien De Brouwer, Els Desomer, Tine Vanden Hoof, Ruth Vanderswalmen, Kaat Waermoes. Uiteindelijk willen we ook alle betrokkenen uit de scholen van de verschillende onderwijsnetten die de afname van de testen mogelijk maakten, hartelijk bedanken.
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 7
21/12/2022 15:20
8
test begrijpend lezen | handleiding
De uiteindelijke afwerking van de test werd mogelijk dankzij een PWO-project aan Arteveldehogeschool in Gent dat van 1 september 2019 tot 31 augustus 2021 liep en gesubsidieerd werd door de Vlaamse Overheid.
Christel Van Vreckem en Annemie Desoete
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 8
21/12/2022 15:20
2. Doelstelling test De test is bedoeld om de begrijpend leesvaardigheden van jongeren uit het 1ste tot 4de jaar secundair onderwijs te objectiveren aan de hand van verhalende teksten via meerkeuzevragen. Na de afname van de test kunnen we een kwantitatieve beoordeling maken. De vragen: ‘Scoort deze jongere sterk, leeftijdsadequaat, zwak, klinisch…?’ en ‘Heeft deze jongere een achterstand voor begrijpend lezen en zo ja, hoe groot is die achterstand?’ kunnen beantwoord worden in het licht van de ‘classificerende diagnostiek’. Een jongere die problemen heeft met technisch lezen (of met juist en voldoende vlot lezen), maar gemiddeld tot sterk scoort voor begrijpend lezen, heeft een andere aanpak nodig dan een jongere die zowel met technisch als met begrijpend lezen problemen heeft. Daarnaast kan de testleider ook een kwalitatieve analyse van de begrijpend leesvaardigheid maken in het licht van de handelingsgerichte diagnostiek. Vanuit deze grondige foutenanalyse kunnen we een geïndividualiseerd behandelplan opstellen of de juiste adviezen geven. Ten slotte geven de antwoorden op de metacognitieve schalen ons extra informatie voor de aanpak (Depessemier & Andries, 2009; Tops et al., 2014). De test kan diagnostisch gebruikt worden voor zowel individueel onderzoek als voor een klassikale afname en analyse.
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 9
21/12/2022 15:20
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 10
21/12/2022 15:20
3. Achtergrond en verantwoording Met het oog op effectief begrijpend leesonderwijs en remediëring stellen Merchie et al. (2019) vijf didactische sleutels centraal, namelijk de sleutel Functionaliteit, Leesmotivatie, Interactie, Transfer en Strategie-instructie (Merchie et al., 2019). Alle sleutels zijn even belangrijk. Met deze test brengen we een van die vijf sleutels in kaart, namelijk begrijpend leesstrategieën die de lezer al dan niet bewust gebruikt om de betekenis van een tekst te vatten of om een mentaal model van de tekst te creëren (Van Ammel, 2021). De indeling in begrijpend leesstrategieën naar het model van De Paepe et al. (2004), die we bij de Test Begrijpend Lezen voor het Secundair Onderwijs gebruiken, is dezelfde als die in de Vlaamse Test Begrijpend Lezen (Van Vreckem et al., 2016). Het model van De Paepe et al. (2004) focust op het begrijpen van (complexe) woorden, zinnen in teksten, paragrafen, de volledige tekst en het verder redeneren op basis van de inhoud van de tekst. Om die doelen te bereiken, zet de lezer bewust of onbewust een aantal begrijpend leesstrategieën in. Het model van Merchie et al. (2019) hanteert een iets andere indeling: het deelt de begrijpend leesstrategieën in cognitieve en metacognitieve leesstrategieën in. Voor een overzicht van elk model en voor een vergelijking verwijzen we naar de onderstaande tabellen.
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 11
21/12/2022 15:20
12
Tabel 1
test begrijpend lezen | handleiding
Model van De Paepe et al. (2004) Verbaal begrip = geschreven taal begrijpen op microniveau of op woord- en zinsniveau
Interpretatie of leggen van relaties op meso- en macroniveau
Woorden Betekenisnuances Betekenis morfologisch bepaald Betekenis syntactisch bepaald Zinnen Voegwoorden, anafora of verwijswoorden in één zin Beeldspraak Interpretatie op meso- of paragraafniveau Op basis van voorkennis: • causale inferenties of oorzaak-gevolgrelaties begrijpen; • logische inferenties of logisch denken op basis van tekstkennis en gebruikmaken van voorkennis. Informatie in een tekst verbinden of ‘brugrelaties’ Anaforische inferenties of verwijswoorden begrijpen
Extrapolatie: Verder denken over de tekst na het lezen van de tekst
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 12
Interpretatie op macro- of op tekstniveau Analyse en synthese Voorspellen Toepassen
21/12/2022 15:20
achtergrond en verantwoording
Tabel 2
13
Cognitieve en metacognitieve leesstrategieën uit het model van Merchie et al. (2019) Cognitieve strategieën
Metacognitieve strategieën
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 13
• • • • • • •
Vragen stellen Tekstinhoud visualiseren via een schema, voorstelling of prent Verbinding maken met voorkennis Samenvatten Tekststructuur herkennen (voegwoorden ‘zoals’, ‘omdat’…) Tekstoriëntatie en leesdoelen stellen Begrip bewaken en verhelderen
21/12/2022 15:20
14
Tabel 3
test begrijpend lezen | handleiding
Het model van De Paepe et. al (2004) vergeleken met het model van Merchie et al. (2019), dat getoetst kan worden in de TBLSO Model De Paepe et al. (2004)
Model Merchie et al. (2019): effectieve begrijpend leesdidactiek in het basisonderwijs
Verbaal begrip = geschreven taal begrijpen op microniveau of op woorden zinsniveau Woordniveau: woordbetekenissen afleiden uit de context, complexe woorden analyseren
Metacognitieve strategie Begrip bewaken en verhelderen: actieve herstelstrategieën inzetten op woordniveau, zoals woordbetekenissen afleiden uit de context, complexe woorden analyseren
Zinsniveau: voegwoorden in samengestelde zinnen interpreteren, verwijswoorden koppelen aan woorden waarnaar verwezen wordt in zinnen uit de tekst
Cognitieve strategie Tekststructuur herkennen • Voegwoorden ‘zoals’, ‘omdat’… begrijpen in zinnen • Verwijswoorden koppelen aan woorden waarnaar verwezen wordt (antecedenten) in zinnen uit de tekst Cognitieve strategieën • Verbinding maken met voorkennis • Tekstinhoud van een paragraaf visualiseren via een schema, voorstelling of prent
Interpretatie op meso- of paragraafniveau Op basis van voorkennis: • causale inferenties of oorzaakgevolgrelaties begrijpen ‘Waarom?’, ‘Hoe komt het dat…?’; • logische inferenties of logisch denken op basis van de inhoud van de tekst en de voorkennis. Interpretatie op meso- of paragraafniveau • Informatie in een tekst verbinden of ‘brugrelaties’ • Anaforische inferenties of verwijswoorden begrijpen, verwijswoorden koppelen aan woorden waarnaar verwezen wordt (antecedenten) binnen een paragraaf Interpretatie op macro- of op tekstniveau Analyse en synthese
Cognitieve strategieën • Tekststructuur herkennen • Verwijswoorden koppelen aan woorden waar naar verwezen wordt (antecedenten) • Tekstinhoud visualiseren via een schema, voorstelling of prent Cognitieve strategieën • Tekstinhoud visualiseren via een schema, voorstelling of prent • Samenvatten • Tekststructuur herkennen, signaalwoorden als ‘Ten eerste…’ herkennen
Extrapolatie Verder denken over de tekst na het lezen van de tekst (na het lezen)
Het resultaat op de Test Begrijpend Lezen Secundair Onderwijs mondt uit in een score, in een ‘leesproduct’ (Van Ammel et al., 2021). Om te weten of een jongere al dan niet een leesstrategie bewust of geautomatiseerd toepast, raden we aan om zijn redenering hardop te laten verantwoorden, om hardopdenkprotocollen toe te passen. Op die manier krijgen we niet alleen zicht op het resultaat of het product van het begrijpend lezen, maar ook op het leesproces.
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 14
21/12/2022 15:20
achtergrond en verantwoording
15
Observeren en navragen of jongeren hun leesbegrip tussentijds bewaken en of ze gerichte herstelstrategieën toepassen tijdens het lezen, en op welke manier ze dat doen, levert waardevolle informatie op. Observaties als ‘Leest een jongere stukken tekst opnieuw?’ en ‘Gaat een jongere gericht op zoek naar antwoorden?’ verschaffen ons aanvullende informatie. Ook expliciete vragen stellen over het aanpakgedrag van een jongere tijdens het lezen, zoals ‘Hoe ben je te werk gegaan bij vraag x?’, is zeer zinvol. Via de hardopdenkprotocollen kunnen we ‘een plan van aanpak’ bij een gelezen tekst en bij het oplossen van de vragen in kaart brengen, vooraleer de lezer start met lezen (activeert hij zijn voorkennis, leest hij bijvoorbeeld de titel, hoe pakt hij het oplossen van de vragen aan…?), evenals de manier waarop de jongere zijn aanpak monitort en zijn problemen met tekstbegrip oplost (‘de lezer als hersteller’) (Van Ammel, 2021). Ook aanvullende observaties van bijvoorbeeld de manier waarop jongeren samen in de klas aan geschreven opdrachten werken, al dan niet in de les Nederlands, geven extra informatie en passen binnen de visie van ‘Breed evalueren’. Naast een product- en procesgericht beeld van de begrijpend leesvaardigheid, is het noodzakelijk om ook de leesmotivatie in kaart te brengen. Gesprekken met de jongeren en het gebruik van leesmotivatievragenlijsten dragen bij aan een brede beeldvorming van de jongere(n). De afname van een test mag nooit leiden tot een testresultaat alleen, maar moet de aanzet zijn van effectief handelen op maat van een klas, een groep, een individu. Met de Test Begrijpend Lezen Secundair Onderwijs meten we een selectie van metacognitieve en cognitieve leesstrategieën die tijdens het lezen op woord-, zins- of tekstniveau toegepast moeten worden. We focussen meer bepaald op verbaal begrip en op het interpreteren of het maken van inferenties of afleidingen op paragraaf(logische, causale en anaforische inferenties) en op tekstniveau. De lezer maakt soms gebruik van zijn voorkennis en van informatie uit de tekst om de juiste afleidingen te maken (o.a. bij causale en logische inferenties) of legt een relatie tussen verschillende elementen in de tekst (o.a. bij anaforische inferenties). Na het lezen meten we extrapolatie. Verder in de handleiding (bij het deel ‘Scoren en interpreteren’) zijn deze verschillende begrijpend leesstrategieën meer in detail beschreven. Het gebruik van deze test sluit aan bij een handelingsgerichte visie bij de beoordeling van begrijpend leesvaardigheden, met de bedoeling om op basis van objectieve testresultaten (en aanvullende gegevens) adequaat op maat van de jongeren te handelen. We gaan aan de hand van een test met meerkeuzevragen na hoeveel juiste antwoorden jongeren geven op inhoudsvragen bij één tekst die peilen naar de beheersing van enkele metacognitieve en cognitieve leesstrategieën en hoe ze zich daarmee verhouden ten aanzien van de normgroep. Die manier van evalueren richt
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 15
21/12/2022 15:20
16
test begrijpend lezen | handleiding
zich in eerste instantie op de uitkomst of het resultaat van het lezen (Merchie et al., 2019; Van Ammel, 2021). Een foutenanalyse maakt het mogelijk om doelgericht te handelen op basis van de testresultaten. We voegen ook een metacognitieve schaal toe. Zo weten we hoe de jongere zichzelf inschat voor begrijpend leesvaardigheden. In deze test stelden we vragen op bij de teksten die niet specifiek cultureel bepaald zijn, om alle jongeren zo veel mogelijk gelijke kansen te geven.
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 16
21/12/2022 15:20
4. Opbouw en samenstelling van de test De TBLSO is genormeerd en op psychometrische waarde onderzocht met behulp van een crosssectioneel onderzoek. De test bestaat uit een verhalende tekst, een vragenboekje met niet-geheugenvragen en een antwoordsleutel. Er zijn twee paralleltesten. De testleider heeft de keuze welke tekst hij bij een eerste test afneemt. Uit een korte bevraging blijkt dat jongens eerder de voorkeur geven aan de tekst ‘Anticavia-actieplan’. Elk verhaal is kort om de leesinspanning van de jongeren te beperken. Op die manier verhoogt de validiteit van de test. We meten namelijk begrijpend lezen en niet technisch lezen. Bij elk verhaal horen 28 meerkeuzevragen met telkens 4 antwoordmogelijkheden, waaronder • vijf verbaalbegripsvragen die peilen naar het taalbegrip in de context van de tekst of die de vaardigheid om complexe woorden te analyseren toetsen; • vijf logische inferentievragen die het logisch redeneren aan de hand van informatie uit de tekst en voorkennis nagaan; • vijf causale inferentievragen die het inzicht in oorzaakgevolgrelaties toetsen; • vijf anaforische inferentievragen die peilen naar het begrip van anaforen of verwijswoorden; • vijf interpretatievragen op macroniveau die het tekstbegrip op tekstniveau toetsen; • drie extrapolatievragen die toetsen of een lezer een vervolg bij het verhaal kan verzinnen of de lezer de inhoud van de tekst kan toepassen in een andere situatie (De Paepe et al., 2004).
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 17
21/12/2022 15:20
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 18
21/12/2022 15:20
5. Psychometrische waarde Normgroep en normering In de literatuur stellen onderzoekers als eis dat voor een test die gebruikt wordt voor belangrijke beslissingen op individueel niveau als verwijzing naar het buitengewoon onderwijs, de steekproef minstens driehonderd proefpersonen moet bevatten om de kwalificatie ‘voldoende’ te krijgen en vierhonderd voor de kwalificatie ‘goed’. Bij testen voor minder belangrijke beslissingen op individueel niveau, zoals therapieindicatie of het bepalen van de evolutie, zijn de aantallen respectievelijk tweehonderd en driehonderd (Evers et al., 2010). In deze test zijn per normperiode en per studierichting minstens tweehonderd jongeren in de steekproef opgenomen. Het ging om jongeren uit scholen van het gewoon secundair onderwijs (1ste graad en 2de graad aso en tso), waarbij volledige klassen werden onderzocht in het gemeenschapsonderwijs of GO (24,2%; streefcijfer 22,5%), gesubsidieerd vrij onderwijs of GVO (69,8%; streefcijfer 72,1%) en het gesubsidieerd officieel onderwijs of het gemeentelijk onderwijs en het provinciaal onderwijs (6,0%; streefcijfer 7,6%). Wat betreft de urbanisatiegraad volgde zo’n 46,6% van de jongeren les in de rand van een grote stad of op het platteland (streefcijfer 43,7%), terwijl 53,4% van de jongeren naar school ging in een grote stad (streefcijfer 56,3%). Het ging om volledige klassen in het westen (West-Vlaanderen 16,0%; streefcijfer 17,13%), oosten (Limburg 11,7%; streefcijfer 13,22%) en midden van Vlaanderen (Oost-Vlaanderen, Antwerpen, Vlaams-Brabant: 72,3%; streefcijfer 69,65%). De thuistaal van de jongeren verschilde. Het betrof jongeren die enkel Nederlands spraken thuis 73,1% (streefcijfer 74,11%). Jongeren die aan het normeringsonderzoek deelnamen, kregen hiervoor een schriftelijke toestemming van hun ouders en gaven bovendien zelf de toestemming om deel te nemen aan deze studie. Daarnaast vroegen we via zelfrapportage of de jongere meertalig opgevoed is, een leerjaar overgedaan heeft of dyslexie heeft.
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 19
21/12/2022 15:20
20
test begrijpend lezen | handleiding
De testen werden collectief afgenomen. Het normeringsonderzoek ving aan in september 2019 en eindigde in juni 2022. In deze tabel staat meer informatie over de proefgroep die de tekst ‘Lina’s eigen koers’ las. Tabel 4
Proefgroep voor de Test Begrijpend Lezen ‘Lina’s eigen koers’ Leerjaar en studierichting
n
Geen Nederlands als thuistaal
Eén jaar overgedaan
Dyslexie
1ste jaar 2de jaar 3de jaar aso 3de jaar tso 4de jaar aso 4de jaar tso Totaal
691 439 408 315 216 381 2451
83 119 23 13 23 89 350
63 7 148 96 8 88 410
43 26 39 42 14 54 218
In de onderstaande tabel staat informatie over de proefgroep en over het aantal deelnemende scholen. Tabel 5
Proefgroep en aantal deelnemende scholen voor de Test Begrijpend Lezen ‘Lina’s eigen koers’ Leerjaar en studierichting
n
Meisjes
Jongens
Aantal klassen
Aantal scholen
1ste jaar 2de jaar 3de jaar aso 3de jaar tso 4de jaar aso 4de jaar tso Totaal
691 439 408 315 216 381 2450
342 249 238 116 98 156 1199
349 190 170 199 118 225 1251
32 19 27 26 19 26 149
7 5 10 10 10 7 49
In deze tabel staat meer informatie over de proefgroep die de tekst ‘Anticaviaactieplan’ las.
Sec-Onderwijs_Test_Begrijpend_Lezen_v7.indd 20
21/12/2022 15:20