De
Geert Noels Kristof Eggermont & Yanaika Denoyelle
KLIMAAT 20 oplossingen voor overheid, bedrijven en burgers in België
SCHOK
INHOUD De mensen achter De klimaatschok 7 Klimaatopwarming: de uitdaging van de eeuw
9
Methodiek 13 Op weg naar een klimaatneutraal België
17
Regrowth in plaats van degrowth
24
ELEKTRICITEIT Offshore wind
BEBOUWDE OMGEVING 34
Energierenovaties 142
Kernenergie 39
Warmtepompen 149
Zonnepanelen op gebouwen
47
Uitgelicht: Duurzaam waterbeheer 153
Uitgelicht: Flexibiliteit in de elektriciteitsmarkt 53
Warmtenetten
156
Uitgelicht: Datacenters 57
Diepe geothermie
162
Uitgelicht: Wijken van de toekomst 166
INDUSTRIE Circulariteit van materialen
66
Koolstofopvang 74 Uitgelicht: Direct Air Capture 81 Afbouw van F-gassen
83
Waterstofafgeleiden 87 Industriële elektrificatie
Het klimaatdieet
176
Voedselverlies tegengaan
182
Precisielandbouw 186 Opnieuw verwilderen
192
95
TRANSPORT & MOBILITEIT Elektrische voertuigen
LANDBOUW, VOEDING & LANDGEBRUIK
Slotwoord 198 Bibliografie 205 104
Uitgelicht: Efficiënter openbaar vervoer 112 Fietsinfrastructuur 115 Fossielvrij vliegen
121
Fossielvrij varen
129
WOORD VOORAF
DE MENSEN ACHTER DE KLIMAATSCHOK In 2019 haalden we Paul Hawken,
hen werkten uiteindelijk erg actief
auteur van Drawdown en Regeneration,
mee aan dit boek, anderen bleven
naar België. Drawdown is een inter-
achter de schermen. Sommigen
nationale bestseller: een initiatief van
hielpen enkel anoniem mee, omdat
Hawken, waar tweehonderd weten-
ze hun andere activiteiten niet wilden
schappers aan meewerkten, en het
schaden, of omdat ze zich niet in alle
meest complete plan om wereldwijd
oplossingen konden vinden. Toch was
naar het punt van Drawdown of net
hun input erg belangrijk.
zero-CO2-uitstoot te komen.
Dankzij de diverse achtergronden
Wij waren zo enthousiast dat we
van deze experten konden we een
aan Paul Hawken beloofden om een
brede visie in het boek noteren. Ze
plan te maken voor België. Uiteindelijk werkten we er
waren zowel betrokken bij de selectie van de klimaat-
drie jaar aan, maar zijn we blij dat we bij de oorspron-
oplossingen, de uitwerking ervan en de kritische
kelijke filosofie zijn gebleven: een positief wervend
nalezing binnen hun expertisedomein. Deze exper-
plan, dat ambitieus is, niet ten koste van de economie
ten hebben altijd een adviserende rol gehad in
en welvaart gaat, en aantoonbaar en onderbouwd een
dit verhaal. Dat houdt in dat niet iedereen het
pad uitstippelt naar een klimaatneutrale toekomst voor
noodzakelijk met alle aspecten of (deel)oplos-
ons land.
singen van het boek eens hoeft te zijn. Ze zijn ons
We mikken met dit werk niet op de andere klimaatwetenschappers en -onderzoekers, maar op het brede
klankbord, en zullen dat ook blijven. Wij zijn volledig verantwoordelijk voor de inhoud.
publiek. We willen iedereen overtuigen dat fatalisme niet op zijn plaats is, dat het niet te laat is om een
We bedanken graag de volgende mensen van ons
positieve klimaatschok uit te voeren. En zo is de cirkel
expertenpanel, voor al hun tijd en toewijding aan ons
meteen rond. In 2008 was klimaat een van de zes
project, hun kritische inzichten en al de fijne construc-
schokken in het boek Econoshock. Ondertussen weten
tieve besprekingen.
we dat alle zes deze schokken onze wereld transfor-
» Anouk Schoors is actief bij The Nest Family
meren naar een nieuwe realiteit. De klimaatschok
Office, het investeringsbedrijf van Els Thermote.
verdiende altijd al een spin-off, extra aandacht. Die
Daar overziet ze investeringen die bijdragen aan de
droom hebben we nu gerealiseerd. Maar dat deden we
bouw van een duurzamer, gezonder ‘voedselweb’.
niet alleen.
Kernwoorden in hun activiteiten zijn onder andere regeneratieve landbouw, systeemdenken, weer-
Toen de krant De Tijd het nieuws bracht dat we een
baarheid van boeren, decentralisatie en innovatie.
Drawdown-initiatief wilden starten in België, kregen we reacties van verschillende mensen. Een aantal van
» Bart Biebuyck is de uitvoerend directeur van de
7
Clean Hydrogen Partnership, een publiek-private
rundveehouderij. ILVO is het Instituut voor
samenwerking die de inzet van brandstofcellen en
Landbouw-, Visserij- en Voedingsonderzoek en is
waterstoftechnologieën in Europa wil versnellen.
een onafhankelijk wetenschappelijk onderzoeksin-
Hun bekendste initiatieven zijn de Hydrogen Valleys en de EU Hydrogen Bank. Daarvoor werkte hij bij
stituut van de Vlaamse overheid. » Korneel Rabaey is professor aan de Universiteit
de R&D afdeling van Toyota als verantwoordelijke
van Gent, vakgroep Biotechnologie, en ereprofes-
voor de ontwikkeling van de nieuwste aandrijvin-
sor aan The University of Queensland. Hij is een
gen, waaronder brandstofcellen. Recent heeft hij
van de oprichters van CAPTURE, een centrum
de Benelux-prijs gekregen voor zijn buitengewone
dat zich toelegt op circulariteit op vlak van water,
wetenschappelijke bedrage aan de drie landen.
Carbon Capture & Utilization (CCU) en plastics.
» Bond Beter Leefmilieu is een Belgische koepel-
Zijn onderzoek concentreert zich onder andere op
organisatie voor Vlaamse milieu- en natuurvereni-
circulair gebruik van afvalwater en CCU. Hij is ook
gingen, burgers, overheden en ondernemingen,
oprichter van HYDROHM, een bedrijf dat zich richt
gericht op de omslag naar een duurzame, circulaire samenleving. De organisatie heeft expertise gele-
op elektrificatie in de watersector. » Lieven De Schamphelaere werd in 2015 voor-
verd op het vlak van transport & mobiliteit, industrie
zitter van Natuurpunt, na een lange carrière als
en de bebouwde omgeving.
bankier. Natuurpunt is een vrijwilligersvereniging
» Carl De Maré is sinds 2021 actief als senior
die bedreigde natuur beschermt in Vlaanderen.
consultant ‘klimaatneutrale industrie’ na een
Vandaag is Lieven erevoorzitter van Natuurpunt
carrière van meer dan 35 jaar in de staalsector. Die
en is hij voorzitter van de regionale Europa en
carrière begon in 1987 bij het toenmalige Sidmar
Centraal-Azië Raad van BirdLife International, de
in Gent, waar hij tot 2006 verschillende functies
koepel van nationale natuurbeschermingsorga-
uitoefende, onder meer binnen productontwik-
nisaties. Lieven is ervan overtuigd dat we voor de
keling, kwaliteitsverbetering, procesinnovatie en
uitdagingen van de toekomst zowel technologie als
productie. Met de vorming van ArcelorMittal in 2006 werd hij Chief Technology Officer (CTO) van
natuur nodig hebben. » Manuel Sintubin is professor in de geologie aan
de divisie vlakstaal Europa. De laatste jaren was
de KU Leuven. Vanuit zijn geologische achtergrond
hij vicepresident Technology Strategy, waarbij hij
neemt hij deel aan het klimaatdebat, in het bij-
verantwoordelijk was voor de ontwikkeling van de
zonder rond geothermie, langetermijnbeheer van
Low Carbon Roadmap van ArcelorMittal.
kernafval, CO2-opslag en negatieve emissies.
» Fluxys is een volledig onafhankelijke energie-
infrastructuurgroep met hoofdkantoor in België,
Bedankt dus aan alle experten, die ook ambassadeur
dat onder andere actief is in gasopslag en -vervoer.
zullen zijn van dit verhaal. Zonder hen was dit boek er
Het bedrijf engageert zich om waterstof, biome-
niet gekomen. Nu is het aan iedereen van ons om de
thaan of andere koolstofneutrale energiedragers te
plannen in De klimaatschok om te zetten in de realiteit.
vervoeren. Het ondersteunt ook de opvang en het hergebruik van CO2. » Jonas Van Dicke is doctor in de bio-ingenieurs
wetenschappen en is werkzaam bij ILVO als onderzoeker naar klimaat en milieu in de
8
DE KLIMA ATSCHOK
KLIMAATOPWARMING: DE UITDAGING VAN DE EEUW Waarom warmt ons klimaat op?
lachgas. Voornamelijk door de verbranding van
De gemiddelde temperatuur van het aardoppervlak is
fossiele brandstoffen. De bekendste voorbeelden van
momenteel 14°C. Daardoor ziet de wereld eruit zoals
die brandstoffen – aardolie, aardgas, steenkool en
we die kennen: met bomen, planten, dieren… Alle
bruinkool – vervullen anno 2022 nog altijd meer dan
biologische organismen zijn daarop afgestemd. En
80% van onze wereldwijde energievraag.
broeikasgassen spelen daarbij een cruciale rol. Zonder
Wanneer we fossiele brandstoffen verbranden,
deze gassen zou het aardoppervlak gemiddeld meer
vormen ze onder andere koolstofdioxide of CO2.
dan 30°C koeler zijn, namelijk –18°C. De aarde straalt
Dat broeikasgas maakte in 2019 bijna 75% van onze
warmte uit, en broeikasgassen zoals koolstofdioxide
Belgische uitstoot uit. De overige 25% veroorzaakten
(CO2), methaan (CH4) en lachgas (N2O) houden die
we met ontbossing, methaan dat vrijkomt door het
deels vast in de atmosfeer. De gassen werken als een
spijsverteringsproces van koeien, enzovoort.
soort deken rondom onze planeet.
Doordat er meer broeikasgassen de lucht in gaan,
Broeikasgassen zijn dus essentieel voor het
veel sneller dan onze planten en oceanen kunnen
leven, maar sinds de industriële revolutie voegen
absorberen, stijgen de concentraties van deze gassen in de atmosfeer en zien we een versterkt broeikasgas effect. Dat zorgt ervoor dat ons klimaat opwarmt.
44% meer CO2, 155% meer methaan en 22% meer
Al in 1895 onderzocht Svante Arrhenius het
EVOLUTIE CO2-CONCENTRATIE OP AARDE Grafiek 1: Door ijskernen te analyseren kunnen we de atmosferische concentratie van CO2 tot 800.000 jaar terug bepalen. Die concentratie veranderde periodisch, maar nog nooit zo snel als nu. De laatste honderd jaar steeg de concentratie zo snel dat het op de grafiek zelfs op een plotse sprong lijkt.
koolstofdioxide (ppm)
we een enorme hoeveelheid broeikasgassen aan de atmosfeer toe. Sinds 1750 bevat onze lucht
400 350
Hoogste concentratie voor de industriële revolutie (300 ppm)
300 250 200 150
Bron: Lüthi e.a. (2008), NCEI
Huidige concentratie gemiddelde voor 2021 (414,7 ppm)
450
100 800.000
IJstijd
600.000
9
400.000
200.000
0
jaar geleden
Klimaatverandering: een stand van zaken
opwarmend effect van CO2, en maakte hij zich zorgen over hoe menselijke activiteit tot opwarming zou kunnen leiden. Maar het klimaat en de atmosferische
We weten nu waarom ons klimaat opwarmt. Maar hoe
CO2-concentratie volgen altijd cycli. Warmere peri-
staat er het vandaag mee? Hoeveel graden warmer is
odes wisselen zich zo af met ijstijden. Is datgene wat
het al geworden op onze planeet? Welke effecten zet
we nu meemaken dan zo atypisch? Wel, ja. In grafiek 1
dit proces dan precies in gang? En misschien wel de
kun je zien dat de CO2-concentratie nog nooit zo snel
belangrijkste vraag: hoeveel mogen we nog uitstoten
is gestegen als in de laatste honderd jaar en dat de
vooraleer we belangrijke kantelpunten bereiken? Tot de belangrijkste referentierapporten die hier
CO2-concentratie op aarde in de laatste 800.000 jaar nog nooit zo hoog was.
antwoorden op formuleren, behoren ongetwijfeld
Sommigen proberen twijfel over deze feiten te zaaien.
Climate Change (IPCC). Het IPCC, een organisatie
Maar alle pogingen om dit te ontkrachten, werden
van de Verenigde Naties, bestaat uit een netwerk van
weerlegd. Het is onomstotelijk wetenschappelijk
honderden wetenschappers wereldwijd, en evalueert
bewezen dat er een link is tussen CO2-uitstoot
de risico’s van klimaatverandering. Elke zes à acht jaar
en de klimaatopwarming.
publiceert het IPCC een rapport over de belangrijkste
de rapporten van het Intergovernmental Panel on
Weet ook dat niet elk broeikasgas hetzelfde effect
wetenschappelijke inzichten van dat moment over de
heeft op de opwarming van onze planeet. Op een
klimaatverandering.
periode van honderd jaar veroorzaakt één molecule
Deze rapporten stellen geen beleidsmaatregelen
methaan evenveel opwarming als 28 moleculen CO2.
voor, maar schetsen waar we staan met de klimaat
Eén molecule lachgas zelfs evenveel als bijna 270 mole
opwarming, hoe de toekomst eruit kan zien in verschil
culen CO2. Toch wordt er vooral over CO2 gesproken.
lende klimaatscenario’s en wat de effecten zijn op
Waarom? Omdat CO2 het broeikasgas bij uitstek is dat
weervlak, op de mens en op de wereldwijde ecosyste-
we het meeste aan de atmosfeer toevoegen. De drie
men. Het laatste rapport verscheen in 2021–2022 en
belangrijkste broeikasgassen, hun opwarmend effect
was zeer duidelijk: het klimaat warmde nog nooit zo
en hun bronnen kun je bekijken in grafiek 2.
snel op, de mens is de oorzaak en er dringen zich vandaag drastische maatregelen op als we de schadelijke effecten op lange termijn willen beperken.
OPWARMEND EFFECT VAN BROEIKASGASSEN Grafiek 2: CO2 is niet het enige broeikasgas, maar wel veruit dat wat we het meeste uitstoten. Om het onszelf gemakkelijker te maken, spreken we daarom altijd over CO2-equivalenten. Dat is het opwarmend effect van de verschillende broeikasgassen uitgedrukt in CO2. Gas
Opwarmend effect uitgedrukt in CO2-equivalenten
Aandeel van uitstoot CO2-equivalenten
Bronnen
Koolstofdioxide (CO2)
1
71%
Verbranden van fossiele brandstoffen, gewassen, afval…
Methaan (CH4)
28
16%
Uitstoot door dieren, rijstvelden…
Lachgas (N2O)
265
6%
Gebruik van synthetische meststoffen, uitwerpselen van dieren, transport…
Bron: Houghton (2000), Myhre e.a. (2013)
10
DE KLIMA ATSCHOK
Drastische kantelpunten
Het rapport is dus een wake-upcall voor de mensheid. Het toont echter ook aan dat we de schade op lange
Het klimaat is een complex, dynamisch systeem,
termijn kunnen beperken als we vandaag acties onder-
waarbij allerlei weerfenomenen op elkaar inwerken:
nemen. Alleen wordt het tijdvak waarin we nog kunnen
sommige heffen elkaar op, andere versterken elkaar
handelen almaar korter en worden de acties die we
net. Weersystemen wijzigen ook slechts langzaam,
moeten ondernemen almaar ingrijpender. Samengevat
maar zodra ze op gang komen, krijgen ze momentum,
komt het hierop neer:
waardoor ze sterker worden en moeilijker te stoppen
» Het klimaat veranderde nog nooit zo snel de afge-
zijn. Dat noemen we ook wel warmte-inertie. Omdat
lopen duizenden jaren. Momenteel is het klimaat
de aarde een blauwe planeet is, een planeet waarop
wereldwijd 1,1°C warmer dan in de periode tussen
water domineert, hebben we veel inertie. Water warmt
1850 en 1900.
traag op en koelt ook minder snel af, waardoor de
» De mens is duidelijk de oorzaak van de klimaat
klimaatimpact met een vertraging volgt, maar ook
opwarming. Natuurlijke factoren, zoals vulkanen
langer duurt. Daarom is een klimaatfenomeen moeilijk
of de stand van de zon, hebben nauwelijks iets
te keren als het op gang is gebracht. De opwarming van
bijgedragen aan de stijging van de temperatuur. » Klimaatverandering leidt tot extremer weer.
Weerfenomenen als hittegolven, ernstige droogte,
de aarde zou dus niet stoppen, mochten we vanaf nu geen CO2 meer uitstoten. Ze zou echter wel minder extreem worden.
extreme regens en bosbranden zullen intenser worden en vaker voorkomen. » Temperatuurstijgingen zijn de komende decennia
In zulke processen zijn kantelpunten de kritieke momenten, waarop ons klimaat in een korte tijd drastisch en onomkeerbaar kan omslaan.
onvermijdelijk, ongeacht wat er met de CO2-uit-
We noemen ze ook wel points of no return of tipping
stoot gebeurt. Het meest waarschijnlijk zullen
points. Ook kantelpunten kunnen elkaar beïnvloeden,
temperaturen met 1 tot 5,7°C stijgen in 2100 ten
waardoor er een kettingreactie van kantelpunten kan
opzichte van het pre-industriële tijdperk.
ontstaan.
» Sommige veranderingen die in beweging zijn gezet,
Er is dus een duidelijke reden waarom we de
zoals de stijging van het zeespiegel, zijn onomkeer-
gemiddelde opwarming op aarde willen beperken tot
baar voor honderden tot zelfs duizenden jaren.
1,5 tot 2°C. Klimaatwetenschappers over heel de wereld
Bij een opwarming van 2°C stijgt het zeeniveau de
waarschuwen dat we voorbij die waarde heel wat
volgende tweeduizend jaar met 2 tot 6 meter.
kantelpunten voor ons klimaat zullen overschrijden en
» Om klimaatopwarming te keren, en al haar ne-
dat klimaatopwarming dan een zelfversterkend proces
gatieve gevolgen, zoals een stijgende zeespiegel
wordt dat we moeilijk onder controle zullen krijgen. In
en extreme weersomstandigheden, moeten we
wat volgt geven we je een aantal concrete voorbeelden
vandaag drastische maatregelen nemen. Willen we
van zulke kantelpunten.
de opwarming tot 1,5°C beperken, op lange termijn,
» Wat velen bijvoorbeeld niet weten, is dat waterdamp
dan mag de mens nog maar 300 gigaton CO2
een broeikasgas is. Sterker nog: het is het meest
uitstoten. In het huidige tempo zitten we daar al op
overvloedig aanwezige broeikasgas in de atmosfeer.
slechts acht jaar tijd.
De concentratie waterdamp in de atmosfeer hangt
» In België zullen we in de toekomst nattere winters
af van de temperatuur van de lucht. Onze eigen
krijgen en drogere zomers. Net als meer over-
‘wateruitstoot’ maakt dus niet echt uit, maar indi-
stromingen door intensere neerslag. Door het
rect hebben we wel invloed op het broeikasgaseffect
toegenomen aantal droogteperiodes zullen we met
van waterdamp: voor elke graad dat het klimaat
watertekorten kampen in de natuur en landbouw.
opwarmt, kan de atmosfeer 7% meer waterdamp
11
Effecten voor samenleving en economie
vasthouden. Wij warmen dus het klimaat op door CO2 en andere broeikasgassen uit te stoten, waarop dat effect versterkt wordt door de aanwezigheid van méér waterdamp. » Verder zijn er gigantische oppervlaktes in Rusland,
De schadelijke effecten van klimaatopwarming zullen een grote economische weerslag hebben – althans, als we geen actie ondernemen. Afhankelijk van de
Alaska en Canada waar de bodem permanent be-
sociaal-economische en natuurlijke structuur zal elk
vroren is – de zogenaamde permafrost. Daarin zitten
land zijn eigen kwetsbaarheden hebben en niet elk
enorme hoeveelheden koolstof opgeslagen. Als die
land zal even weerbaar zijn tegen de gevolgen van
grond ontdooit, komen al deze voorraden vrij, in de
klimaatverandering.
vorm van methaan en koolstofdioxide. » Ook de Groenlandse ijskap staat op de rand van
Vaak hoor en lees je dat de klimaattransitie geld zal kosten. Dat klopt, zeker op de korte termijn, maar
een kantelpunt. De ijskappen smelten door de
niets doen kost ook geld. Denk maar aan schadelijke
opwarming van de aarde, maar warmen die tegelijk
economische effecten, zoals een lagere landbouwpro-
ook op. Hoe dat komt? Sneeuw en ijs reflecteren
ductiviteit, meer mislukte oogsten, de verwoestende
zonlicht. Door de opwarming van de aarde smelt het
effecten van bosbranden en extreme stormen, duur-
arctische zee-ijs, waardoor het onderliggende water
dere drinkwatervoorziening en gezondheidszorg…
bloot komt te liggen. Dat is veel donkerder van
Heel wat modellen hebben de economische impact
kleur, waardoor het zonlicht absorbeert. Daardoor
van de klimaattransitie al economisch proberen te
wordt het arctische water warmer en smelten de
ramen. Maar die modellen hielden te weinig rekening
ijskappen sneller. Dit werkt dus als een vicieuze
met het feit dat de mens zich geleidelijk aan de nieuwe
cirkel.
omgeving zal aanpassen. De economische impact wordt dus overschat. Zo kunnen zilte groenten of
De boodschap die we willen geven, is absoluut niet dat
aquacultuur mogelijk een almaar belangrijkere rol
dit probleem niet op te lossen valt en dat het bereiken
spelen in onze voedselvoorziening. Verder hoeft
van deze kantelpunten ons hoe dan ook naar de ver-
klimaatverandering geen rem te zetten op bijvoorbeeld
doemenis zal leiden. Wél is onze boodschap er een van
toerisme-inkomsten. Een plan voor de bescherming
urgentie. We bevinden ons vandaag op een algemeen
van de kust kan dan weer verder kijken, door ook
kantelpunt, waarop de keuzes die we maken een
alle sociaal-economische opportuniteiten in kaart
gigantische impact zullen hebben op onze toekomstige
te brengen die ingrepen met zich meebrengen. Een
generaties, hoe insignificant ze vandaag ook mogen
duinengordel beschermt bijvoorbeeld, maar biedt ook
lijken. Een positieve, oplossingsgerichte aanpak zal
nieuwe mogelijkheden voor toerisme en recreatie. Zo
ons leiden naar een klimaatneutrale toekomst.
kunnen we risico’s omzetten in opportuniteiten.
12
DE KLIMA ATSCHOK
METHODIEK In dit boek werkten we twintig klimaatoplossingen uit
4 Is de oplossing voldoende schaalbaar?
voor België, waarbij we voor elke oplossing de CO2-im-
5 Zal de oplossing geen hinderpalen creëren voor
pact uitrekenden voor 2030 en 2050. In dit hoofdstuk
andere sectoren? Denk bijvoorbeeld aan biomassa,
lichten we toe hoe we dit aanpakten, volgens welke
waarbij voedselvoorziening onder druk komt te
modellen, en welke aannames we daarbij maakten.
staan, doordat gewassen gekweekt worden voor
Selectie van twintig klimaatoplossingen
energievoorziening. 6 Biedt de oplossing extra diensten binnen een
ecosysteem? Laat ze bijvoorbeeld een beter water-
Om tot twintig klimaatoplossingen te komen die
beheer toe, of laat ze toe ons beter aan de effecten
relevant zijn voor ons land, doorliepen we een hele
van klimaatverandering aan te passen?
selectieprocedure. Deels baseerden we ons op het boek
7 Is de oplossing maatschappelijk haalbaar? Kan
Drawdown: The Most Comprehensive Plan Ever Proposed
ze onze levenskwaliteit verhogen en daardoor
to Reverse Global Warming van Paul Hawken. In dit boek
voldoende draagvlak vinden?
worden honderd oplossingen voorgesteld en berekend in verschillende scenario’s om het klimaatprobleem
Ons boek focust op het verminderen van de CO2-
wereldwijd aan te pakken en zo het punt van net zero of
uitstoot: hoe kunnen we zo snel mogelijk het punt van
klimaatneutraliteit te bereiken.
net zero bereiken? Met andere woorden: welke oplos-
Aan de lijst van Hawken voegden we dan eigen
singen moeten we toepassen om de koolstofneutrale
oplossingen toe. Uiteindelijk kwamen we zo tot een
samenleving te bereiken? De nadruk ligt dus minder op
overzicht van bijna zestig concrete klimaatoplossingen
ons voorbereiden op de effecten van klimaatverande-
die we in België zouden kunnen implementeren. Om
ring, het verrijken van de biodiversiteit… wat absoluut
dan tot een lijst van twintig te komen, hebben we die
niet wil zeggen dat we deze zaken irrelevant vinden.
oplossingen geselecteerd die de grootste CO2-impact
Integendeel, we proberen in dit boek ook zo veel moge-
op de korte en middellange termijn kunnen leveren.
lijk op deze extra diensten van de oplossingen te wijzen.
Maar hoewel de besparing op CO2-uitstoot het be-
Daarom namen we ze ook mee op in de selectiecriteria.
langrijkste selectiecriterium was, was het niet het enige
Boslandbouw, bijvoorbeeld, vangt niet alleen CO2 op,
dat we tijdens dit proces in acht namen. We stelden ons
maar levert heel wat andere ‘diensten’, zoals verkoeling
ook de volgende vragen.
en bodemverrijking. Hetzelfde kunnen we zeggen van
1 Is de oplossing technologisch haalbaar in België?
acties om steden en gebouwen te vergroenen.
2 Is de oplossing vandaag al concurrentieel qua
Opstellen van een referentiescenario
prijs? Of kan ze dat op korte tot middellange termijn worden? 3 Hebben we unieke troeven in ons land voor de
Voor elk van de twintig oplossingen willen we ook de CO2-impact berekenen. Daarbij denken we altijd in
toepassing van de oplossing, zoals knowhow,
termen van uitstoot van CO2-equivalenten, in plaats
infrastructuur, havens en een goedgeschoolde
van pure CO2. Wat zijn CO2-equivalenten? CO2 is niet
arbeidsmarkt? Kunnen we dit commercialiseren
het enige broeikasgas op onze planeet. Ook methaan,
en op termijn exporteren?
lachgas (jawel!) en F-gassen (zie Afbouw van F-gassen)
13
warmen het klimaat op. Als we over CO2-equivalenten
In ons referentiescenario van 2030 gaan we ervan uit
spreken, geven we aan hoeveel een hoeveelheid broei-
dat slechts twee kernreactoren openblijven en dat we
kasgas aan de klimaatopwarming bijdraagt, mocht
het grootste deel van de stilgelegde kernreactoren
dit veroorzaakt zijn door CO2. 1 kilogram methaan,
vervangen hebben door gascentrales. In een der-
bijvoorbeeld, warmt evenveel op als 25 kilogram
gelijk scenario kan de uitstoot volgens onze
CO2, omdat methaan een sterker broeikasgas is. Dus
berekeningen met 11,8 miljoen ton CO2 stijgen
komt 1 kilogram methaan overeen met 25 kilogram
tegen 2030. Het is echter belangrijk om te weten dat
CO2-equivalenten. Om de leesbaarheid van dit boek
dit referentiescenario van 2030 een baseline-scenario
te verhogen, spreken we in het verdere verloop over
is: het is een scenario waarin we zo min mogelijk
CO2, terwijl we het dus over CO2-equivalenten hebben,
klimaatinspanningen doen. We doen niets en vervan-
tenzij we het specifiek anders vermelden. Ook zullen
gen de weggevallen nucleaire capaciteit vooral door
we deze cijfers vaak communiceren in de eenheid
gascentrales. Dat brengt de referentie-uitstoot
Mt. Eén Mt is gelijk aan 1 megaton, 1 miljoen ton of
op 127,1 miljoen ton CO2 in 2030.
1 miljard kilogram. De cijfers van dit referentiescenario vormen dan de België stootte anno 2019 ongeveer 115,3 miljoen
benchmark voor ons Klimaatschok-scenario: een
ton CO2 uit (dus CO2-equivalenten). Dat is de som
scenario waarin we wél inspanningen doen. De extra
van 98,3 miljoen ton CO2, 7,2 miljoen ton CO2-equiva-
CO2-uitstoot van 11,8 miljoen ton in het referentie
lenten via methaan (CH4), 5,6 miljoen ton equivalen-
scenario is dus sowieso eerder een bovengrens – een
ten via lachgas (N2O) en 4,2 miljoen ton via F-gassen.
worstcasescenario – want we kunnen uiteraard
Deze som van 115 miljoen ton beschouwen we als onze
terugvallen op koolstofarme energietechnologieën,
nationale uitstoot. Dat is ook het getal dat we Europees
zoals zon en wind, in plaats van alleen gas. Dat tonen
moeten rapporteren. Om te monitoren of we onze
we in dit boek aan en rekenen we door. In een ideale wereld nemen we de import en export
klimaatambities waarmaken, wordt onze vooruitgang dan ook met dit cijfer vergeleken. Onze referentiesituatie, waartegen we de CO2-
van CO2 mee, maar die data zijn momenteel nog niet gedetailleerd genoeg beschikbaar. Internationale
impact van elke oplossing berekenen, is deels op deze
bunkering nemen we wel mee. Dit is de uitstoot door de
uitstoot in 2019 gebaseerd. Waarom niet 2020 of 2021?
brandstoffen die schepen en vliegtuigen in België ge-
Omdat in 2020 de effecten van covid-19 volop aan
tankt hebben, maar deels in het buitenland verbranden.
de gang waren, waardoor de uitstoot lager was dan in
Deze twee bronnen van uitstoot worden doorgaans in
2019. Dit was geen representatief jaar. 2021 zou een
geen enkele nationale koolstofbalans meegenomen,
beter jaar zijn, maar die data zijn nog niet volledig
omdat ze moeilijk aan één land toe te wijzen zijn. Voor
beschikbaar. De data van 2019 zijn dus het beste
België stoot de internationale luchtvaart zo 5,2 miljoen
startpunt voor onze analyse. Verder nemen we enkele
ton CO2 uit en de internationale scheepvaart 27 mil-
besliste beleidszaken mee, zoals de gedeeltelijke kern
joen ton. Dat laatste is enorm veel, maar niet onlogisch
uitstap. Om de zaken niet onnodig complex te maken,
gezien onze grote zeehavens. Deze zeehavens staan
is het enige ‘beslist beleid’ waarvan we uitgaan dat de
echter ook ten dienste van heel het West-Europese
sluiting van vijf kernreactoren zich heeft voltrokken
achterland, dat daardoor bevoorraad wordt. Idealiter
in onze referentiesituatie. Dit heeft tenslotte ook de
wijzen we deze CO2-uitstoot dus toe aan de landen die
grootste impact op onze uitstoot.
er baat bij hebben. Maar internationale scheepvaart en
14
DE KLIMA ATSCHOK
luchtvaart zijn essentiële sectoren om net zero te berei-
fietsen zorgt voor minder autogebruik, wat dan weer
ken. Dus nemen we hun uitstoot mee op, weliswaar in
een weerslag heeft op de impact die elektrische wagens
aparte tabellen. Hun uitstoot kunnen we trouwens ook
kunnen hebben – we gebruiken ze immers minder.
deels in België beïnvloeden, omdat ze op ons grond gebied bunkeren. Het begrip net zero viel al enkele keren, en zal nog
Tot slot is het belangrijk te benadrukken dat de berekende CO2-impact per oplossing slechts één mogelijk
vaak in dit boek aangehaald worden. Het doel is om
scenario is dat ons realistisch lijkt. We proberen een
de netto-uitstoot naar nul te brengen: alle CO2 die we
beeld te schetsen van hoe onze toekomst er kan uitzien
uitstoten, moeten we compenseren door bijvoorbeeld
in 2030 en 2050 en hoever we raken op het traject naar
extra CO2 op te vangen. Zo kunnen we de toename van
net zero met deze twintig oplossingen. Het gaat dus
de CO2-concentratie een halt toeroepen. Uiteraard
niet om een voorspelling van wat er in de toekomst zal
willen we de uitstoot zo veel mogelijk vermijden, zodat
gebeuren.
we niet massaal moeten terugvallen op oplossingen om CO2 op te vangen.
CO2-impact per oplossing In onze referentiesituatie stoot België dus ongeveer
Elk impactmodel gaat uiteraard van heel wat veronderstellingen uit. Om daar voldoende transparant over te zijn, zonder de complexiteit nodeloos te verhogen, geven we enkele hoofdlijnen mee in grafiek 3.
127 miljoen ton CO2 per jaar uit. We berekenen de impact van elke oplossing tegen ‘Horizon 2030’ en
Tot slot zul je door dit boek heen merken dat sommige
‘Horizon 2050’. Hoeveel CO2-uitstoot bespaart elke
hoofdstukken met de titel ‘Uitgelicht’ beginnen. Deze
oplossing vanaf 2030 en vanaf 2050? Om dat te
handelen niet over de twintig oplossingen, maar geven
berekenen, stelden we voor elke klimaatoplossing een
meer toelichting over bepaalde facetten, zonder daar-
CO2-impactmodel op: een model met als uitkomst
bij CO2-impacten te berekenen. Bijvoorbeeld over de
hoeveel CO2 we kunnen reduceren met een bepaalde
toenemende ecologische voetafdruk van datacenters.
oplossing. Bij de berekening vermeden we dubbele
Of over hoe duurzaam waterbeheer kan helpen om ons
tellingen en namen we zo veel mogelijk de uitstoot
aan het veranderende klimaat aan te passen, terwijl
over de hele levensduur van de oplossing mee. Net als
klimaatadaptatie niet de hoofdfocus van dit boek is.
zo goed mogelijk het effect van integraties tussen ver-
Niet dé focus, maar wel essentieel voor onze toekomst!
schillende oplossingen, want die werken niet los van elkaar. Voedselverspilling tegengaan bespaart bijvoorbeeld niet alleen uitstoot in de landbouw, maar ook in de transportsector (wegens minder transport) en de industrie (wegens minder productie van bijvoorbeeld verpakkingen). Ook binnen de bebouwde omgeving passen we verschillende oplossingen samen toe: we gaan bijvoorbeeld eerst uit van renovatiewinsten en houden dan rekening met de resterende energievraag om te berekenen hoeveel CO2 warmtepompen, warmtenetten en diepe geothermie nog besparen. Bij transport volgen we een soortgelijke redenering: meer
15
SCENARIO’S HORIZON 2030 & 2050 Grafiek 3: Voor elke oplossing hebben we een impactmodel opgesteld, dat telkens gebaseerd is op heel wat veronderstellingen. Met deze tabel proberen we de grote lijnen van die veronderstellingen inzichtelijk te maken.
Referentiescenario 2030 Horizon 2030 klimaatschokscenario Horizon 2050 klimaatschokscenario Offshore wind (% elektriciteitsmix) Onshore wind (% elektriciteitsmix) Kernenergie (% elektriciteitsmix) Zonnepanelen (% elektriciteitsmix) Gas (% elektriciteitsmix) Fietsgebruik (% totale afstand) Elektrisch aandeel personenwagens Eelektrisch aandeel bussen en trucks Decarbonisatiegraad scheepvaart Decarbonisatiegraad luchtvaart
Elektrificatiegraad warmte Afbouwgraad F-gassen (% decarbonisatie) % koolstofhergebruik (CCU/totale opvang) H2-afgeleiden (% van industriële CO2-reductie) Circulariteit (% van industriële CO2-reductie)
% verhoging energieefficiëntie gebouwenpark Aandeel warmtepompen (% warmtevraag) Aandeel warmtenet (met groene warmte) (% warmtevraag) Aandeel diepe geothermie (% warmtevraag) Opnieuw verwilderen (% van totale uitstoot) Teruggedrongen voedselverlies (% t.o.v. referentie) Integratie precisielandbouw (% omgeschakeld land) Decarbonisatiegraad klimaatdieet (% van landbouwuitstoot)
7% 4%
15%
20%
15%
26%
4%
12%
41%
28%
0%
ELEKTRICITEIT
33%
25%
5%
59%
28%
35% 40%
0,7% 0%
20%
0%
20%
100% 80% 100%
0%
35%
0%
100%
25%
50%
0%
30%
0% 5%
30%
0%
19%
88% INDUSTRIE
27%
45%
20%
0% 0%
100%
64%
0%
0%
15% 12%
TRANSPORT & MOBILITEIT
32%
18%
BEBOUWDE OMGEVING
0% 5%
1% 3% 0% 0%
50% 20%
LANDBOUW, VOEDING & LANDGEBRUIK
40%
0%
64%
16
76%
DE KLIMA ATSCHOK
OP WEG NAAR EEN KLIMAATNEUTRAAL BELGIË Een blik op de Belgische uitstoot In 2019 stootte België 115 miljoen ton CO2-equivalenten uit. Dat was ongeveer 0,2% van de wereldwijde uitstoot, die in 2019 ongeveer 51 miljard ton bedroeg.
VERDELING BELGISCHE UITSTOOT CO2-EQUIVALENTEN (2019) Grafiek 4: De opdeling van de Belgische uitstoot van broeikasgassen per sector in 2019.
Afval 1%
Ter vergelijking, de Belgische economie is goed voor
Overige 1%
Landgebruik 1%
Landbouw 10%
ongeveer 0,45% van de wereldeconomie. Volgens de Europese klimaatambities moeten we onze uitstoot
Elektriciteit 13%
Industrie 34%
tegen 2030 met 55% verminderen (ten opzichte van 1990) en tegen 2050 volledig klimaatneutraal worden. In België hebben we onze uitstoot tegenover 1990 al
Verwarming 18%
sterk teruggedrongen, met 27 miljoen ton, maar we hebben nog een hele weg af te leggen tegen 2030: nog
Transport 22%
maar liefst 51 miljoen ton te gaan. Onze huidige uitstoot geeft een eerste zicht op hoe
Bron: Greenhouse Gas (GHG) Inventory, European Environment Agency (EEA)
groot het probleem is. Om het over oplossingen te kunnen hebben, moeten we tenslotte minstens weten
het licht. Klimaatopwarming wordt al te vaak
waar de uitstoot vandaan komt. Ongeveer de helft
vereenvoudigd tot de keuze voor hernieuwbare
ervan is van de industrie en elektriciteitsproductie
energie. En het is een belangrijke groep van oplos-
afkomstig. De andere helft komt hoofdzakelijk van
singen. Maar de realiteit zit complexer in elkaar. We
transport, verwarming en landbouw.
moeten ook de cementindustrie vergroenen, schepen duurzaam aandrijven en de methaanuitstoot van onze
De opdeling van onze uitstoot brengt al meteen een
veeteelt terugdringen (die voor een groot deel aan de
courante misvatting over klimaatopwarming aan
totale uitstoot van methaan bijdraagt).
EVOLUTIE EMISSIEREDUCTIE PER SECTOR (1990–2019) Grafiek 5: Op deze grafiek zie je per sector hoeveel procent die heeft bijgedragen aan de verminderde uitstoot in België tussen 1990 en 2019. Een negatief getal betekent dus dat de sector de uitstoot net heeft verhoogd.
Industrie (verbranding) Energie-industrie (verbranding) Industrie (processen) Residentiële verwarming (verbranding) Afval Landbouw Andere Meer uitstoot Bron: GHG Inventory, EEA
Commerciële verwarming (verbranding) Verandering in landgebruik en bosbouw Transport (verbranding) 0%
17
36% 33% 22% 19% 11% 10% 2% -5% -10% Minder uitstoot -19%
Tussen 1990 en 2019 is onze Belgische uitstoot met
stootte ons land nog 142,7 miljoen ton CO2 uit, in 2019
bijna 20% gedaald. In grafiek 5 zien we hoeveel procent
nog slechts 115,3 miljoen ton: nogmaals, een daling van
elke sector daaraan heeft bijgedragen. Wat meteen
liefst 17%!
opvalt, is dat de industrie voor heel wat van deze bespa-
Deze cijfers houden echter alleen rekening met de
ringen verantwoordelijk is. De uitstoot door transport
geproduceerde uitstoot binnen onze landsgrenzen.
bleef daarentegen alleen maar stijgen.
Ze neemt niet de CO2-intensiteit van geïmporteerde en geëxporteerde goederen mee. Als we dat bij de
België vergeleken met de rest van de wereld
productie van CO2 optellen, komen we uit op de CO2consumptie. Zo importeren we veel soja uit Brazilië,
Als we enkel naar de CO2-uitstoot kijken, produceert
als veevoeder. Alleen al voor de teelt daarvan hebben
België ongeveer 8 ton per inwoner. Het wereldgemid-
we volgens Greenpeace een landbouwgebied in
delde ligt op 4,5 ton per inwoner, het gemiddelde in
Brazilië nodig dat nagenoeg zo groot is als heel België.
de Europese Unie bedraagt ongeveer 6 ton per burger.
Wat tot ontbossing in Brazilië leidt, iets waarvan we de
Onze uitstoot per inwoner zit dus ongeveer een derde
effecten niet mee in onze koolstofbalans opnemen.
boven het Europese gemiddelde en is bijna dubbel zo hoog als het wereldgemiddelde.
Het Global Carbon Project heeft wereldwijd de CO2-consumptie in kaart gebracht, door de nationale
Op basis van grafiek 6 zou je kunnen stellen dat we
uitstoot te corrigeren voor de handelstransfers. De
goed bezig zijn. Onze uitstoot per inwoner daalde van
CO2-productie daalt inderdaad. Maar de consumptie:
11 naar 8 ton. Dat is een daling van meer dan 25%. Ook
dat is een heel ander verhaal. Sinds de jaren negentig
in de totale uitstoot is dat duidelijk zichtbaar. In 1990
importeren we onze uitstoot steeds meer, in plaats
EVOLUTIE CO2-UITSTOOT PER INWONER (1990–2019)
EVOLUTIE CO2-PRODUCTIE VS. CO2-CONSUMPTIE (1990–2019)
Grafiek 6: Dit is de evolutie van de CO2-uitstoot per inwoner in België en andere landen. Het gaat enkel om de geproduceerde uitstoot, zonder rekening te houden met de uitstoot die we netto importeren (na aftrek van de export). De grafiek slaat ook enkel op het broeikasgas CO2.
Grafiek 7: Als we enkel naar de nationale CO2-uitstoot kijken, lijken we het goed gedaan te hebben: een daling van liefst 17%. Die daling hebben we meer dan gecompenseerd met de import van CO2-intensieve goederen. Onze CO2-consumptie nam in dezelfde periode met liefst 11% toe.
25
50
Verenigde Staten
40
Duitsland België Nederland Verenigd Koninkrijk Europese Unie
30
CO2-consumptie
20
15
20 10
10
CO2-productie Frankrijk
5
0
Wereld China
0 1990
-10
1995
Bron: Wereldbank
2000
2005
2010
2015
2019
-20 1990
1995
2000
Bron: Global Carbon Project
18
DE KLIMA ATSCHOK
2005
2010
2015
2019
van die lokaal te veroorzaken. Het Global Carbon
UITSTOOT BROEIKASGASSEN IN BELGIE (2019)
Project stelt dat we netto 56,6 miljoen ton CO2
Grafiek 8: Deze grafiek geeft alle componenten van de meest ruim gedefinieerde CO2-uitstoot in 2019, op basis van de data die vandaag beschikbaar zijn.
importeren uit andere landen! Dat is meer dan de helft van onze nationale uitstoot. Stoten we CO2-intensieve sectoren dan maar beter
200
11,8
af, zoals onze basisindustrie? Als we puur en alleen
56,6
kijken naar onze CO2-productie, lijkt dat inderdaad een uitstekend idee om snel grote klimaatwinsten te
150
boeken. Als we de staalindustrie bijvoorbeeld zouden afstoten, verdwijnt er zonder veel moeite 10% van onze uitstootbalans. Dat is natuurlijk niet helemaal correct. Onze staalindustrie, en onze industrie in het
100
98,3
7,2
5,6
4,2
algemeen, gaat enorm efficiënt om met grondstoffen en energie. Als je ze delokaliseert, verdwijnt er 10% van onze balans, maar komt er in een ander land
50
waarschijnlijk een stuk meer dan 10% bij. Uitstoot die we vervolgens importeren, aangezien de behoefte aan bijvoorbeeld staal in België gelijk blijft. Enkel kijken 0
naar CO2-productie is dus geen goed idee. In een ideale wereld moeten we onze doelen dus
CO2
CH4 (methaan)
N2O (lachgas)
F-gassen
stellen naargelang van onze CO2-consumptie, niet volgens onze CO2-productie, zoals vandaag gebeurt.
Netto-import Extra CO2 van CO2 door afbouw kernenergie
Bron: Our World in Data, GHG Inventory EEA, eigen modellen
Dat leidt immers vaak tot ongewenste impulsen. De hinderpaal vandaag is dat de export en de import van
op 115,3 miljoen ton CO2-equivalenten. Dat is onze
CO2 zelden goed in kaart gebracht worden, maar we
nationale uitstoot die we rapporteren aan Europa en op
zien wel steeds meer landen pogingen doen om dit ge-
basis waarvan we onze klimaatambities definiëren. In
tal helderder te krijgen. Bij gebrek aan een voldoende
het boek wordt dit getal veel gebruikt, omdat het goed
betrouwbare inschatting van een Belgisch cijfer en om-
in kaart gebracht is en het als dé referentie aangezien
dat het niet helder is wat elke sector hieraan bijdraagt,
wordt voor onze uitstoot. Daarnaast importeren we
hebben we het niet kunnen meenemen in ons boek.
netto ook uitstoot, doordat we aan internationale
Totale uitstoot in België
handel doen. Dat komt neer op bijna 57 miljoen ton die daar nog eens bij komen, wat de totale balans op
Het is niet altijd eenvoudig om door de bomen nog het
bijna 172 miljoen ton brengt. Tot slot dreigen we
bos te zien. Enerzijds heb je de CO2-uitstoot van ons
extra CO2 te genereren door de afbouw van kern
land, anderzijds de uitstoot van allerlei andere broei-
energie. Dat komt neer op bijna 12 miljoen ton.
kasgassen die we in CO2-equivalenten uitdrukken, dan nog de netto-import die niet mee in de nationale statis
Onze referentie-uitstoot (127,1 Mt) is de som van de
tieken zit, enzovoort. Misschien helpt de volgende
huidige CO2-productie (115,3 Mt) en de extra CO2-
grafiek om dit allemaal weer duidelijk te maken. Als je de som neemt van de eerste vier componenten van de grafiek (CO2, CH4, N2O, F-gassen), kom je uit
productie die het gevolg kan zijn van de nucleaire afbouw (11,8 Mt). Meer hierover lees je in het hoofdstuk ‘Methodiek’.
19
De kwetsbaarheid van België
adaptatie een noodzakelijke pijler voor het beleid. Ons
Hoe kwetsbaar is ons land voor de schadelijke effecten
boek zal verschillende keren naar klimaatadaptatie te-
van klimaatopwarming? Allereerst zijn wij een van
rugkoppelen, maar de hoofdfocus ligt wel op mitigatie.
die landen die het meest bedreigd worden door de
Klein land, grote impact
stijgende zeespiegel. In Vlaanderen ligt 15% van het oppervlak immers op minder dan 5 meter boven het
Klimaatopwarming is een wereldwijd probleem, terwijl
gemiddelde zeeniveau. Bovendien is België een van de
België slechts een klein land is. Kunnen onze inspan-
meest verharde landen van Europa. Hoe meer opper
ningen dan wel een rol spelen op wereldniveau? Als we
vlakte verhard is, hoe minder water kan insijpelen en
ons land morgen volledig zouden vergroenen, zou de
hoe minder bestand we zijn tegen de extra overstro-
wereldwijde uitstoot met slechts 0,2% dalen. Is het dan
mingen die we in de toekomst kunnen verwachten. En
wel de moeite om de omschakeling te maken? Ja, volmondig, en dit om meerdere redenen.
ook de landbouw, de industrie, de gezondheidszorg,
Allereerst is het fout om te denken dat onze
het toerisme en de drinkwatervoorziening kunnen impact ondervinden van klimaatopwarming… Tenmin-
beperkte grootte ons van onze verantwoordelijkheden
ste, als we niets doen. We kunnen dit indekken door
ontslaat. We moeten onze wereldwijde netto-uitstoot
oplossingen te bedenken rond klimaatadaptatie en
deze eeuw tot nul terugbrengen. Elk land zal daar dus
klimaatmitigatie. Maar wat is het verschil juist? Klimaatmitigatie zijn maatregelen waarmee
aan moeten bijdragen. Hoe groot of klein het ook is. Verder hoeven onze landsgrenzen ons niet te beperken
we de omvang of snelheid van de opwarming
in de impact die we kunnen hebben. In het verleden
van de aarde proberen te beperken. Enerzijds
hebben we al dikwijls bewezen welke impact we als
houdt dit de vermindering in van de door de mens
klein land kunnen hebben. We huisvesten vandaag de
veroorzaakte broeikasgasuitstoot. Anderzijds houdt
op een na grootste chemische cluster ter wereld, de
dit maatregelen in om de capaciteit om koolstof te
op een na grootste haven van Europa en onze twee
capteren te vergroten (bijvoorbeeld herbebossing).
Belgische baggeraars, DEME en Jan De Nul, behoren
Klimaatmitigatie is noodzakelijk om de effecten van
tot de top vijf van de grootste baggerbedrijven ter
klimaatverandering op lange termijn te beperken.
wereld. Ook met offshore wind hebben we al bewezen
Klimaatadaptatie, of onze ‘voorbereidheid’, houdt alle maatregelen in waarmee samenle-
hoe we als klein Belgenland onze stempel op de wereld kunnen drukken. We kunnen in België kennis en
vingen hun kwetsbaarheid tegenover klimaat
nieuwe technologieën inzake klimaat ontwikkelen
verandering indekken, bijvoorbeeld door de kust
die op wereldwijde schaal van belang kunnen zijn.
beter te beschermen, water beter te beheren, steden
Net zoals we dat met de baggersector hebben gedaan,
te koelen, minder beton te gebruiken en minder te
of recenter met offshore wind. Als klein land kunnen we hefbomen creëren om
verharden. Het recentste rapport van het Intergovern mental Panel on Climate Change geeft namelijk aan
wereldwijd een impact te hebben.
dat temperatuurstijgingen de komende decennia on-
» Meer CO2-neutraal importeren.
vermijdelijk zijn, ongeacht wat er met de CO2-uitstoot
» Kennis opbouwen die het klimaatprobleem
wereldwijd kan aanpakken.
gebeurt. Ook andere in gang gezette veranderingen, zoals de stijging van de zeespiegel, zijn honderden tot
» Deze kennis exporteren.
zelfs duizenden jaren onomkeerbaar. Dit maakt van
» Via Europa het beleid gunstig beïnvloeden.
20
DE KLIMA ATSCHOK
EVOLUTIE EN PROJECTIES BELGISCHE CO2-UITSTOOT (1990–2030) Grafiek 9: Deze grafiek toont de evolutie van de Belgische uitstoot tussen 1990 en 2020. Na dat punt geven we projecties tot en met 2030, voor verschillende scenario’s. ‘Niets doen’ is het referentiescenario (uitstoot 2019 en afbouw nucleaire capaciteit). ‘Business as usual’ is een scenario opgesteld door de National Climate Commission, dat alle reeds opgestelde maatregelen meeneemt. ‘EU-klimaatambities’ geeft weer waar we moeten landen als we de EU-ambities volgen (–55% ten opzichte van 1990). Tot slot geeft het klimaatschok-scenario de Horizon 2030 weer die we kunnen bereiken met onze oplossingen.
160 140
Niets doen 127 Mt/jaar Business as usual 110 Mt/jaar
120 100 80
EU-klimaatambities 64 Mt/jaar De klimaatschok 60 Mt/jaar
60 40 20 0 1990
1995
2000
2005
2010
2015
2020
2025
2030
Bron: National Climate Commission, eigen modellen
Op naar net zero
Horizon 2030–2050
Dit boek gaat over oplossingen. Hoever kunnen we
Met sommige oplossingen kunnen we op korte termijn
raken in 2030 door onze twintig klimaatoplossingen re-
al heel ver komen, zoals het klimaatdieet, fietsen en
alistisch toe te passen? Het resultaat is alvast hoopvol.
voedselverspilling tegengaan. Andere oplossingen
Ten opzichte van de referentie-uitstoot van 127,1 mil-
zullen meer tijd vragen, zoals waterstofafgeleiden en
joen ton in 2030 kunnen we maar liefst 67,1 miljoen
elektrische voertuigen. Dat kan de verschillen verkla-
ton CO2 besparen. Dat is 53% minder dan de referen-
ren tussen de Horizon 2030- en de Horizon 2050-tabel
tie-uitstoot in 2030, in het geval dat we niets zouden
op de volgende bladzijde.
doen, of 58% minder dan onze uitstoot in 1990. Als we inzetten op deze oplossingen, kunnen we de Europese
Het is dus mogelijk om de klimaatambities van zowel
klimaatdoelstellingen behalen én hebben we nog
2030 als 2050 te behalen door onze twintig oplossingen
marge. Scheepvaart en luchtvaart hebben we in een
toe te passen, terwijl we ook onze levenskwaliteit en
aparte tabel opgenomen, omdat ze niet toewijsbaar
welvaart verder vergroten. Waarom is een klimaatdieet dat biefstuk toelaat
zijn aan onze nationale uitstoot. Maar nogmaals: ook zij spelen een belangrijke rol om tot klimaatneutraliteit te komen.
vaak beter dan vegetarisch eten? Waarom wordt er ondanks de grote klimaatimpact nooit over F-gassen gesproken? Hoe komt het dat we maar liefst een derde van ons voedsel verspillen? In dit boek krijg je op al deze vragen een antwoord.
21