De
GEHEIME WERELD van PLANTEN
Ben Hoare Geïllustreerd door Kaley McKean
Inhoud Inleiding 5 De plantenwereld
6
STENGELS EN STAMMEN
Bladeren 8
Paardenstaart 50
Bloemen 10
Pampasgras 52
Zaden 12
Bamboe 54 Lithops 56 Bolcactus 58 Verdedigingsmiddelen 60 Pronkerwt 62
BLADEREN Fytoplankton 16 Veenmos 18 Oerplanten 20 Palmvaren 22 Boomvaren 24 Kolossale bladeren
26
Slangenden 28
Rode eucalyptus
64
Betoverende schors
66
Reuzensequoia 68 Noordpoolwilg 70 Gemaakt van bomen
72
Baobab 74 Grasboom 76
Amerikaanse ratelpopulier
30
Venusvliegenvanger 32 Vleesetende planten
34
Moeder van duizenden
36
Kruidje-roer-mij-niet 38 Planten die bewegen
40
Europese lariks
42
Bougainvillea 44 Plantenporiën 46
WORTELS EN BOLLEN Luchtplant 80 Mangrove 82 Wurgvijg 84 Cassave 86 Smaakmakers 88 Klaver 90 Kapokboom 92 Levende brug van wortels
94
Sneeuwklokje 96
Pitaja (drakenvrucht)
144
Ondergrondse voorraden 98
Banaan 146
Tulp 100
Feest in het bos
148
Pompoen 150 Maretak 152 Draaiden 154 Kegelvruchten 156 Stuifmeelwolk 158
BLOEMEN Zeegras 104
Colobanthus quitensis 106 Vingerhoedskruid 108 Plantaardige producten 110 Lotus 112
ZADEN EN NOTEN
Koraalwortel 114
Tarwe 162
Aasbloem 116
Lekkere zaden
Nachtelijke bestuiving
118
Maïs 166
Reuzenaronskelk 120
Koffie 168
Monnikskap 122
Paardenbloem 170
Bijenorchis 124
Bloeiende woestijn
Na-aapplanten 126
Cuipo 174
Hibiscus 128
Zomereik 176
Blauwe bloem
130
Verspreiding van zaden
Japanse kers
132
Springkomkommer 180
Bloesem 134
Zeekokospalm 182 Planten van de wereld
164
172
178
184
Woordenlijst 186 Register 188 Dankwoord en
VRUCHTEN EN
fotoverantwoording
KEGELVRUCHTEN Pompelmoes 138 Aardbei 140 Nuttige vruchten
142
192
Waarschuwing
Het kan interessant zijn om planten te onderzoeken en soms zijn ze heel lekker, maar let op: ze kunnen ook giftig zijn als je ze aanraakt of eet. Sommige mensen zijn ook allergisch voor bepaalde planten. Als je niet zeker weet naar welke plant je kijkt en of je die veilig kunt vastpakken of opeten, moet je altijd een volwassene om advies vragen. Het is in elk geval meestal een goed idee om planten met rust te laten, zodat andere mensen ook kunnen genieten van de schoonheid van de natuur.
Inleiding Zonder planten zou het leven zoals wij dat kennen niet bestaan. Dit boek biedt een inkijkje in het enorme plantenrijk. Je zult verbazingwekkende planten uit elk continent tegenkomen, leren hoe ze in elkaar zitten en de vreemde en prachtige relaties ontdekken die ze met dieren hebben. Planten zijn heel bijzonder. Ze hebben geen ogen of hersenen, maar ze kunnen bewegen, vechten, stelen, elkaar helpen, kopiëren, tellen en zelfs leren. Planten voorzien de lucht op aarde van de zuurstof die wij inademen en geven water aan de lucht af, zodat er wolken en regen ontstaan. Ze slaan ook koolstof op en dat helpt om klimaatverandering te beheersen. Voedsel, brandstof, kleding, medicijnen en veel andere dingen die we dagelijks gebruiken, zijn afkomstig van planten. Op dit moment wordt meer dan een derde van alle planten op aarde bedreigd. Door meer over ze te ontdekken kunnen we hopelijk meer doen om voor ze te zorgen en ze te beschermen. Als we dat doen, wordt de planeet veel gezonder, zowel voor de planten als voor ons. .
Ben Hoare
De plantenwereld Planten zijn organismen die bijna altijd een groen pigment (chlorofyl) bevatten. Dat gebruiken ze om energie uit zonlicht op te vangen en er suikers van te maken. Hun wortels nemen water en andere voedingsstoffen op. Tot nu toe zijn er zo’n 400.000 plantensoorten ontdekt, maar er worden nog steeds nieuwe gevonden.
Levermossen
Veenmossen
Levermossen behoren tot de eerste planten op het land en verschenen zo’n 470 miljoen jaar geleden. Ze hebben geen bladeren, stengel en wortels.
Deze plantjes waren de eerste met een stengel en nerven om water te transporteren. Veenmossen verschenen zo’n 410 miljoen jaar geleden.
Groene algen
Mossen
Deze miniatuurplantjes leven in zout en zoet water en zijn de oudste planten van allemaal. Vele zijn eencellig.
Mossen zijn zo’n 320 miljoen jaar oud. Ze hebben eenvoudige scheuten die geen echte bladeren zijn en kunnen alleen in vochtige omgevingen leven.
Plantenstamboom
Met de stamboom op deze pagina’s kunnen we laten zien hoe verschillende planten aan elkaar verwant zijn. De eerste planten op aarde zie je aan de linkerkant van de stamboom. Planten die zich later hebben ontwikkeld, staan aan de rechterkant.
6
DE PL ANTE NWERELD
Schimmels
Schimmels lijken misschien wel op planten, maar zijn een ander soort organisme. Ze leven in de bodem en hout of op dieren en planten. Het grootste deel ervan is verstopt. Het deel dat we zien, zoals een paddenstoel, is de structuur die zaadachtige sporen produceert voor de voortplanting.
Naaldbomen Naaldbomen hebben geen bloemen en produceren houtachtige, vrouwelijke kegelvruchten die de zaden bevatten. Zachte, mannelijke kegelvruchten maken stuifmeel. Ze verschenen zo’n 320 miljoen jaar geleden.
Palmvarens
Korstmossen
Net zoals schimmels zijn korstmossen geen planten. Elk korstmos is een samenwerkings verband tussen een alg en een schimmel. De alg maakt voedsel uit zonlicht en de schimmel zorgt voor water en een lichaam dat de partners delen. Korstmossen groeien vaak op rotsen en bomen.
Net als naaldbomen hebben palmvarens geen bloemen. De vrouwelijke planten produceren zaden in één grote kegelvrucht. Deze groep is zo’n 300 miljoen jaar oud.
Bloeiende planten 90 procent van alle planten op aarde heeft bloemen. Als de bloemen worden bevrucht, maken ze zaden, die in een vrucht zitten. Deze groep is meer dan 130 miljoen jaar oud.
Varens
Paardenstaarten
Varens hebben complexe ‘bladeren’. Ze verschenen zo’n 360 miljoen jaar geleden en verspreiden zich via microscopische sporen.
Paardenstaarten hebben kleine blaadjes, dus gebruiken hun dikke, groene stengels om energie te oogsten. Hun oudste verwanten waren zo’n 300 miljoen jaar oud.
7
Bladeren De meeste planten maken hun eigen voedsel en dat gebeurt in hun bladeren. Die bevatten een stof (chlorofyl) die de bladeren groen maakt. Het chlorofyl absorbeert licht van de zon om de fotosynthese in gang te zetten. Door dit verbazingwekkende proces maken planten de suikers die ze nodig hebben om te kunnen groeien.
Koolstofdioxide
Bladverliezend of altijdgroen
Zonlicht
Zuurstof
Water
Loofbomen laten in de herfst of het droge seizoen al hun bladeren vallen en krijgen in de lente of het regenseizoen nieuwe. Hun bladeren veranderen van kleur voordat ze vallen, omdat het chlorofyl wordt afgebroken en daardoor andere pigmenten te zien zijn. Altijdgroene bomen hebben het hele jaar groene bladeren.
De bladeren van altijdgroene bomen blijven aan de boom zitten tot ze te oud zijn geworden. Op plekken met veel zonlicht en regen kunnen de bladeren van de bomen het hele jaar hun fotosynthese gebruiken.
Fotosynthese
Bladeren gebruiken zonlicht om koolstofdioxide uit de lucht en water uit de bodem te verbinden. Deze chemische reactie produceert suikers, die de plant nodig heeft om te groeien. Er wordt ook zuurstof geproduceerd; het meeste daarvan wordt door de bladeren vrijgegeven.
8
Doordat loofbomen hun bladeren laten vallen, besparen ze energie en voeren ze afvalstoffen af die zich in hun bladeren hebben opgehoopt.
BL ADEREN
Bladeren Bladeren zijn vaak plat om zo veel mogelijk zonlicht op te vangen. Bomen met brede, platte bladeren worden loofbomen genoemd.
Onderdelen van een plant
Bladnerven
De meeste planten kennen dezelfde onderdelen. Die zijn opgebouwd uit een taai materiaal: cellulose. Elk deel van een plant heeft een eigen taak, zoals steun bieden, water opnemen of voedsel maken. Dat doen ze allemaal terwijl ze hun hele leven op één plek blijven staan!
Een netwerk van nerven in de bladeren transporteert voedingsstoffen en water.
Stengel Een stengel of stam biedt een plant steun. Planten die hoger worden, kunnen meer zonlicht opvangen dan andere.
Bladeren met een patroon
Zaad Bloeiende planten, naaldbomen en palmvarens ontkiemen uit zaden. Sommige zaden kunnen jaren overleven voordat ze ontkiemen.
De meeste wilde planten hebben groene bladeren, maar we hebben variëteiten gekweekt met gele of witte vlekken zonder chlorofyl. Die bladeren noemen we gevlekte bladeren. Wortels Wortels verankeren de plant en hebben kleine haartjes om water en voedingsstoffen op te zuigen.
Wortelharen
9
Bloemen De meeste planten vermenigvuldigen zich via bloemen, die vaak kleurrijk zijn en sterk geuren. Dat doen ze echter niet voor ons. Het is hun taak om insecten, vogels of zoogdieren aan te trekken, die stuifmeel van de ene bloem naar de andere brengen. Bloemen belonen die dieren daarvoor met een zoete vloeistof (nectar). Stempel
Onderdelen van een bloem De bloembladeren kunnen allerlei vormen en kleuren aannemen. Eigenlijk zijn ze reclameborden die gratis voedsel aanbieden aan bestuivers. Een bloem kent mannelijke en vrouwelijke onderdelen. Die zitten in het midden van de bloembladeren en produceren de zaden van de plant.
De stempel is het vrouwelijke deel van de bloem en is plakkerig of behaard om stuifmeel te verzamelen.
Helmknop Meeldraad Helmdraad
De meeldraden zijn de mannelijke delen. Ze hebben een lange helmdraad met een helmknop aan het uiteinde. In de helmknop wordt stuifmeel gemaakt.
Honingklieren In de honingklieren op de bodem van de bloembladeren wordt nectar geproduceerd.
Bloembladeren Bloembladeren zijn felgekleurd en geuren sterk. Ze kunnen een patroon of een geur hebben die mensen niet kunnen waarnemen.
10
BLOEMEN
Bestuiving
Bestuiving vindt plaats als stuifmeel van de meeldraad van de ene bloem wordt overgebracht naar de stempel van een andere bloem van dezelfde soort, meestal door een bestuiver of de wind. Het stuifmeel vormt dan een buis waarlangs de mannelijke stuifmeelcellen naar het vruchtbeginsel gaan. Daar versmelten ze tijdens de bevruchting met vrouwelijke cellen. Het bevruchte vruchtbeginsel maakt zaden.
Stempel
Meeldraad Vruchtbeginsel
Vrouwelijke pompoenbloem
Vruchten en zaden Mannelijke pompoenbloem
Als een bloem is bevrucht, zwelt het vruchtbeginsel op en wordt het een vrucht. De vrucht kan één of veel zaden bevatten. Vijgen bestaan uit een heleboel kleine vruchtjes, elk met één zaadje, die zich bij elkaar hebben gevoegd.
Mannelijke en vrouwelijke bloemen Sommige planten hebben aparte mannelijke en vrouwelijke bloemen. Die kunnen aan aparte planten groeien, of aan verschillende delen van dezelfde plant. De mannelijke bloemen hebben alleen meeldraden en de vrouwelijke alleen stempels.
11
Zaden Een zaad is een van de gaafste pakketjes uit de natuur. Er zit alles in wat een babyplant, een embryo, nodig heeft om te groeien. Het embryo wacht weken, maanden of zelfs jaren totdat het voelt dat het juiste moment is aangebroken om te ontkiemen. Zaadomhulsel Bloeiende planten bewaren hun zaden vaak in vruchten, zoals deze pronkerwtpeul.
Rijpe zaden Planten nemen pas afscheid van hun zaden als die volgroeid of rijp zijn. Op een goed moment splijten de peulen open.
Zaden verpakken
Planten zorgen zo goed mogelijk voor hun zaden. Ze verpakken ze op veel manieren, bijvoorbeeld in papierachtige zaadbollen, harde noten, houtachtige kegelvruchten, zachte vruchten en vlezige peulen om ze te beschermen en te helpen om zich te verspreiden.
12
Zaad Elk zaadje heeft de potentie om uit te groeien tot een nieuwe plant, maar alleen als de omstandigheden goed zijn.
Binnen in een zaadje
Zaadhuid
ZADEN
De meeste zaden hebben een taaie huid. Die beschermt het embryo en diens wortel en kiem. Er is ook een voedselvoorraad, die in twee zaadblaadjes zit of apart is opgeslagen.
Wortel
Zaadbanken Kiem
Zaadlob De eerste twee blaadjes die veel embryo’s ontwikkelen, worden zaadlobben genoemd. Ze lijken niet op de andere bladeren van de plant.
Mensen bewaren zaden in zaadbanken. Die zaden kunnen worden gebruikt om in de toekomst nieuwe planten te kweken en om te voorkomen dat soorten uitsterven.
Embryo
Ontkieming
Een zaadje zal meestal pas ontkiemen als het in het donker zit. Het moet ook over water, zuurstof en de juiste temperatuur beschikken. Als de omstandigheden perfect zijn, begint het zaad water op te nemen. Vervolgens komen de wortel en de kiem tevoorschijn. Het kleine, nieuwe plantje wordt een zaailing genoemd.
13
HOOFDSTUK 1
Bladeren Bladeren maken de aarde groen en zijn voor vrijwel alle planten belangrijke organen. Overdag nemen ze energie uit zonlicht op, zoals zonnepanelen ook doen. Ze zijn ook de longen waarmee planten ademhalen. Veel bladeren zijn plat, maar kunnen allerlei vormen hebben. Zo zijn er bladeren met scherpe stekels, getande bladeren en naalden. De eenvoudigste en alleroudste planten hebben geen bladeren, maar hebben andere onderdelen die op eenzelfde manier werken.
BL ADEREN
n
ee
r fy
top
lan
kt
on
.
de
zu
ur
s
t
i f o
de
at
sf mo
t g e p ro d u c e e rd d d r o oo rw
D rie
kw
art
va n
In deze extreme uitvergroting van een microalg zijn kleine stekeltjes te zien.
Een microalg heeft twee helften, maar is één cel. Er passen miljoenen microalgen in een kopje water.
16
Net als landplanten zijn microalgen groen door chlorofyl.
Algenbloei De grootste velden met algenbloei zijn vanuit de ruimte te zien, als een lichtblauwe, groene of rode vlek in de zee.
FY TOPL ANK TON
Fytoplankton Deze microplanten leven in water en maken het grootste deel van de zuurstof die wij inademen. De belangrijkste planten op aarde zijn ook het kleinst. Dat is fytoplankton. Hun naam komt uit de Oudgriekse woorden ‘phyto’ (plant) en ‘plankton’ (drijvend). In de oceanen en in zoet water leven vele miljarden van zulke plantjes. Er zijn veel verschillende types, zoals diatomeeën, blauwalgen en groene algen, met elk duizenden soorten. De meeste zijn eencellig en niet breder dan een mensenhaar. Deze microscopische levensvormen hebben geen bladeren, maar zijn wel planten omdat ze iets hebben wat bijna elke plant heeft: chlorofyl. Dat gebruiken ze om zonlicht te oogsten, dat ze door fotosynthese omzetten in suikers. Blauwalgen waren de eerste organismen die dat deden, zo’n 2,7 miljard jaar geleden. Fytoplankton leeft vlak bij het wateroppervlak, omdat het daar het meeste zonlicht krijgt. Vaak vermenigvuldigt fytoplankton zich in enorme zwermen (een ‘bloei’). Sommige van deze zwermen of velden in de oceaan zijn even groot als een stad! Er is zoveel fytoplankton op aarde dat het meer zuurstof vrijgeeft dan alle landplanten bij elkaar.
Koolstofdioxide wordt opgenomen.
Fytoplankton
Oceaan
Zuurstof wordt vrijgegeven.
Microalg
(Micrasterias apiculata) Felgroene microalgen zijn een soort groene alg die in zoet water leeft. Ze zijn een van de vele soorten fytoplankton. Ook blauwalgen en diatomeeën behoren ertoe.
Oceaanzuurstof Het leven in de oceaan is afhankelijk van fytoplankton, dat koolstofdioxide opneemt en zuurstof vrijgeeft. De zuurstof wordt door allerlei dieren gebruikt, zoals walvissen. Op zijn beurt bevat walvissenpoep stikstof en ijzer en dat helpt het fytoplankton om te groeien.
17
BL ADEREN
Veenmos Deze oeroude veenplant kan enorme hoeveelheden water opzuigen, net als een spons. Zachte, groene mossen hebben de simpelste bladeren. Ze hebben geen wortels of stevige stengels, dus liggen op de grond. Toch heeft die eenvoudige structuur van mossen veel succes gehad. Er zijn al honderden miljoenen jaren mossen op aarde en die hebben enorme veranderingen overleefd. Veenmos leeft in hoogveen en op heidevelden, als het maar veel regent. Over de natte bodem verspreidt het zich kilometers ver, in elke richting. Als je eroverheen sopt, zul je merken dat het aanvoelt als een natte vacht of een doorweekt tapijt. Het mos absorbeert zo goed dat het 20 keer zijn eigen gewicht aan water kan opnemen. Soms groeit mos als een drijvende mat op het oppervlak van een meertje. Kijk dus goed uit!
Veenmos (Sphagnum)
Er zijn honderden soorten van dit mos, dat grote gebieden bedekt in koele, natte delen van de wereld. Ze behoren tot de belangrijkste planten in het noordpoolgebied.
Water in het hoogveen is zuur. Daardoor is veenmos ook zuur, waardoor het schadelijke bacteriën kan doden. In het verleden wikkelden mensen gedroogd veenmos om wonden om ze te helpen genezen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden grote hoeveelheden veenmos verzameld om als verbandmiddel in ziekenhuizen te gebruiken.
Mos
De vorming van turf In de loop van duizenden jaren stapelt dood veenmos zich langzaam op. Het plantmateriaal aan de onderkant wordt omlaag geduwd en verandert uiteindelijk in turf. Elk jaar wordt er slechts 1 mm turf gevormd. Turf wordt opgegraven om planten in te laten groeien, maar omdat er zoveel koolstof in zit, kunnen we het beter in het veen laten zitten.
18
Turf
VEENMOS
o
o
r ed
G
gd
ve
e
w nmos
d er
oo
it gebrui
kt
in
plaa
t s va n luie rs!
De groene bladeren zijn maar één cel dik.
Veel pollen
Diepe lagen Het groene tapijt van levend mos groeit op een dikke, gele en bruine laag dood mos. De laag dood mos in hoogveen kan wel 10 meter diep zijn.
Van bovenaf heeft elke scheut de vorm van een ster.
Veenmos klontert vaak samen en vormt dan kleine pollen in het veen.
19
De uitgever wil deze mensen graag bedanken: Gary Ombler voor de foto’s; Oxford Botanic Garden & Arboretum voor hun toestemming om hun planten te fotograferen; Ahmed Bilal voor fotoresearch; Simon Mumford voor de kaarten; Caroline Hunt voor het proeflezen; en Helen Peters voor het register. Auteur Ben Hoare Illustrator Kaley McKean Projectredacteur Olivia Stanford Hoofdredactie Jonathan Melmoth Ontwerp Sanny Flynn Senior art editor Kanika Kalra Senior production editor Nikoleta Parasaki Senior production controller Isabell Schart Beeldresearch Sakshi Saluja Senior dtp designer Neeraj Bhatia Managing art editor Diane Peyton Jones Deputy art director Mabel Chan Uitgeefdirecteur Sarah Larter Adviseur Dr Jonathan Mitchley
Oorspronkelijke titel The Secret World of Plants Oorspronkelijke uitgever Dorling Kindersley Limited One Embassy Gardens, 8 Viaduct Gardens, London, SW11 7BW Copyright © 2022 Dorling Kindersley Limited A Penguin Random House Company Copyright © Nederlandse vertaling Lannoo Uitgeverij, Tielt, 2023 Vertaling Jan van den Berg Redactie Nederlandse editie Jaap Verschoor, Kantoor Verschoor Boekmakers, Heemstede Zetwerk Asterisk*, Amsterdam Alle rechten voorbehouden Niets uit deze uitgave mag worden verveelvou digd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. ISBN: 978 94 014 8950 8 D/2023/45/30 NUR: 223, 253 www.lannoo.com www.de-leukste-kinderboeken.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen.
Fotoverantwoording
De uitgever wil de volgende personen bedanken voor hun toestemming om hun foto’s te gebruiken. (Afkortingen: b=boven; h=helemaal boven; l=links; m=midden; o=onder; r=rechts) 6 Alamy Stock Photo: blickwinkel / fotototo (mro). Dreamstime.com: Phanawat Choeichiw (mrb); Digitalimagined (mlb). Science Photo Library: Frank Fox (mlo). 7 Alamy Stock Photo: Donisl (or); edo loi (hm); Wildlife Gmbh (mlo/varen); Arco / K. Hinze / Imagebroker (mrb); Zoonar / zhang zhiwei (mro). Dreamstime.com: Anitasstudio (mr); Alessandro De Leo (ml); Alfio Scisetti (mlo); Smileus (hr). 8 Dreamstime.com: Dewins (mro). 9 Alamy Stock Photo: A.J.D. Foto Ltd.; wda cache (mr). 10 Dreamstime.com: Konstantin Nechaev. 11 Alamy Stock Photo: Aliki Sapountzi / Aliki Image Library (mrb). Dreamstime.com: Antonio Ribeiro (o). 12 Alamy Stock Photo: Hans Stuessi. 13 Alamy Stock Photo: gardeningpix (mlb). Dreamstime.com: Nazife Hatipoglu (hr). 15 Dorling Kindersley: Kaley Mckeanv (x2/mb). 16 Alamy Stock Photo: Stocktrek Images, Inc. (or). Dreamstime.com: Agami Photo Agency. 19 Dreamstime.com: Ivana Stevanoski (ol); Verastuchelova (m). 20 Alamy Stock Photo: Jaime Plaza van Roon / Auscape International Pty Ltd (mro); Tim Gainey (mlo); Frank Hecker (mo); Colin Varndell (mr). Dreamstime.com: Vaclav Volrab (m). 21 Alamy Stock Photo: blickwinkel / Jagel (ol); MichaelSchmidtPhotographyVancouver (mr). 22 Alamy Stock Photo: inga spence (mlo). Dreamstime.com: Antonio Gravante. 24 Alamy Stock Photo: Alexander Georgiadis / mauritius images GmbH (mlb). Dreamstime.com: Rafael Ben Ari (m). 26-27 Alamy Stock Photo: Raimund Linke / mauritius images GmbH. 30 Alamy Stock Photo: Bruce Montagne / Dembinsky Photo Associates (mlo). Shutterstock.com: Livingston Studio. 33 Alamy Stock Photo: blickwinkel / Hecker (mlo). Dreamstime.com: Verastuchelova. 35 Alamy Stock Photo: Adrian Davies / Nature Picture Library (mrb); Hakan Soderholm (mlb); Willi Rolfes / Premium Stock Photography GmbH (mro). Getty Images: Paul Starosta / Stone (mo). 36-37 Dreamstime.com: Jolanta Dabrowska. 37 Alamy Stock Photo: adrian davies (mr). 38 Alamy Stock Photo: blickwinkel / fotototo; Christian Htter / imageBROKER (hr). 40 Alamy Stock Photo: (mlo); Nabiha Dahhan / Westend61 GmbH (ml); ICP / incamerastock (mr); anjahennern (mro). Dreamstime.com: Gheorghe Mindru (m); Maxim Tatarinov (mo). 41 Alamy Stock Photo: David Forster (mr). Getty Images / iStock: -Taty24- (mlb). 43 Alamy Stock Photo: Frank Hecker; Alberto Perer (hl). 44 Alamy Stock Photo: Paroli Galperti / REDA &CO srl (or). Dreamstime.com: Onlyfabrizio. 46-47 Science Photo Library: Power And Syred. 50 Alamy Stock Photo: Michele Constantini / PhotoAlto. Science Photo Library: Power And Syred (ml). 52 Alamy Stock Photo: Weststudios Vienna / mauritius images GmbH (ml). Dreamstime.com: Martina Simonazzi. 55 Alamy Stock Photo: charistoone-photo (mro); Theo Fitzhugh. 56-57 Alamy Stock Photo: Emmanuel Lattes. 58 Alamy Stock Photo: Malcolm Walker (mb). 58-59 Alamy Stock Photo: Zoonar / Eric Hepp. 60 Alamy Stock Photo: B Christopher (mr); Tim Gainey (mlo); Itsik Marom (m). Dreamstime.com: Wirestock (mo). Shutterstock. com: RealityImages (mro). 61 Alamy Stock Photo: Christian Htter / imageBROKER (mr); Premaphotos (l). 62 Alamy Stock Photo: Matthew Taylor (or). 62-63 Alamy Stock Photo: Zoonar / Oleksandr Kostiuchenko. 64-65 Getty Images: Kat Clay / Moment (m). 65 Alamy Stock Photo: Jean-Paul Ferrero / Auscape International Pty Ltd (mrb). 66-67 Dreamstime.com: Exposurestonature. 68 Alamy Stock Photo: George Ostertag (om). 70 Alamy Stock Photo: Tom Ingram (hr); Wolfgang Kaehler. 72 Alamy Stock Photo: Joe Blossom (mrb); Cyril Ruoso / Minden Pictures (ml). 73 Alamy Stock Photo: Manfred Ruckszio (mo); Scenics & Science (mlo); Universal Images Group North America LLC / DeAgostini (mro). Dreamstime.com: Jens Stolt (mlb); Engdao Wichitpunya (mb). Shutterstock.com: Tamara Kulikova (mrb). 74 Alamy Stock Photo: Chris Mattison (ol). Getty Images: Christian Heinrich / imageBROKER. 76 Alamy Stock Photo: Rebecca Citroni; gardenpics (ml). 79 Dorling Kindersley: Kaley Mckeanv (x2/mb). 80 Alamy Stock Photo: FLPA (or). 82 Science Photo Library: Christopher Swann (mlb). 82-83 Alamy Stock Photo: Angie Prowse. 84 Alamy Stock Photo: Zoltn Csipke (or); Top Photo / Sipa US. 87 Depositphotos Inc: west1. 88 Depositphotos Inc: belchonock (mlb). Dreamstime.com: Jiri Hera (mrb); Pipa100 (mlo); Troichenko (mro). 89 Alamy Stock Photo: Dean Whiting (mlb); Zoonar / Cipariss (hr). Dreamstime.com: Anny Ben (mr); Delstudio (mlo). 91 Science Photo Library: Dr Jeremy Burgess; Eye Of Science (mlo). 92 Alamy Stock Photo: Dennis Chang - Flora (mlo). 92-93 Alamy Stock Photo: Maximilian Weinzierl. 94-95 Dreamstime.com: Aliaksandr Mazurkevich. 96 Alamy Stock Photo: AmyLou93 / Stockimo (mlb). 99 Dreamstime.com: Aruna1234 (mlo). 100 Alamy Stock Photo: Pictorial Press Ltd (hr); Matthew Taylor. 103 Dorling Kindersley: Kaley Mckeanv (x2/mb). 105 Alamy Stock Photo: WaterFrame_tfr (ol). naturepl.com: Shane Gross. 106 Alamy Stock Photo: Ken Griffiths (mlb). Liam Quinn. 109 Alamy Stock Photo: Patrice Lehner (mr). Dorling Kindersley: Gary Ombler: Green and Gorgeous Flowers. 110 Alamy Stock Photo: Herbert Kehrer / mauritius images GmbH (l). Getty Images / iStock: kjohansen / E+ (or). 111 Alamy Stock Photo: Christian Htter (mrb); Wildlife Gmbh (mb); Arco Images / Diez, O / Imagebroker (mo). Dreamstime.com: Nipaporn Panyacharoen (mlo). 112 Alamy Stock Photo: wonderer.raj (hr). Dreamstime. com: Airubon. 114 Alamy Stock Photo: Bob Gibbons (hr); George Ostertag. 117 Alamy Stock Photo: John Plant; A & J Visage (hl). 118-119 Alamy Stock Photo: Rick & Nora Bowers. 120 Alamy Stock Photo: David Bartlett. Dreamstime.com: Smitty411 (mr). 123 Alamy Stock Photo: Heather Angel / Natural Visions (hl). Dreamstime.com: Pipa100. 124 Alamy Stock Photo: Robert Wyatt (ml). 124-125 Alamy Stock Photo: Guenter Fischer / imageBROKER. 126 Alamy Stock Photo: Clarence Styron / agefotostock (mo); Custom Life Science Images (mlb); De Meester Johan / Arterra Picture Library (mrb); Stephanie Jackson Gardens and flowers collection (mlo); Erik Schlogl (mro). Science Photo Library: Dr Morley Read (mb). 127 Alamy Stock Photo: Christopher Price (mr); De Agostini / C. Dani / Universal Images Group North America LLC (hl). 128 Alamy Stock Photo: Bramwell Flora. Dreamstime.com: Oleksii Terpugov (hr). 130-131 Dreamstime.com: Debu55y. 133 Alamy Stock Photo: Rebeca Sendroiu Gilcescu (ol); Tim Parkes. 134 Dreamstime.com: Rbiedermann (m); Alfio Scisetti (r). 135 Alamy Stock Photo: Steve Taylor ARPS (mlb); Jane Tregelles (mb); Gerault Gregory / Hemis.fr (mlo); Manuela Listander-Lachetta (mro). Depositphotos Inc: Tamara_k (mo). Dreamstime.com: Chert61 (mrb). 137 Dorling Kindersley: Kaley Mckeanv (x2/mb). 138 Depositphotos Inc: Faustasyan (hr). 141 Dreamstime.com: Lepas. Science Photo Library: Edward Kinsman (ol). 142 Depositphotos Inc: neillangan (mrb). Dreamstime. com: Mohammed Anwarul Kabir Choudhury (mo); Aleksandr Potapov (mlb); Pipa100 (mlo). 143 Depositphotos Inc: kolesnikovserg (hr). 144 Alamy Stock Photo: Jim Snyders (or). Dreamstime.com: Stella Inthirach. 147 Dreamstime.com: Sara Lissaker (hl); Anamaria Mejia. 148-149 Alamy Stock Photo: Marc Anderson. 150 Science Photo Library: Nature’s Faces / Science Source (om). 150-151 Alamy Stock Photo: emer / Panther Media GmbH. 152 Alamy Stock Photo: blickwinkel / R. Koenig (hr). 155 Dreamstime.com: Stefan Schug (ol); Sally Scott. 156 Alamy Stock Photo: blickwinkel / Jagel (or). 157 Alamy Stock Photo: Bob Gibbons (mlo); Interfoto / Botany (mlb); Zoonar / Manfred Ruckszio (mb); Hans Stuessi (mrb); Wildlife Gmbh (mro). Dreamstime.com: Avictorero (mo). 158-159 Science Photo Library: Duncan Shaw. 161 Dorling Kindersley: Kaley Mckeanv (x2/mb). 162 Alamy Stock Photo: Dallas and John Heaton / Stock Connection Blue (or); Hans Stuessi. 164 123RF.com: dinodia (mlo); prichli (mrb). Alamy Stock Photo: Martin Shields (mro). Getty Images / iStock: chengyuzheng (mb); Magone (mlb). Shutterstock.com: Coulanges (mo). 165 Getty Images / iStock: atoss (h); domnicky (m). 166-167 Dreamstime.com: Pipa100 (o). 166 Alamy Stock Photo: Scott Sinklier / Design Pics Inc (mrb). 169 Alamy Stock Photo: Sabena Jane Blackbird (hr). 171 Alamy Stock Photo: Yon Marsh Science (or). Shutterstock.com: imagenist. 172-173 Alamy Stock Photo: Dennis Swena. 174 Alamy Stock Photo: Jon G. Fuller / VWPics (hr). Jennifer Sinasac. 176-177 Gary Ombler. 176 Dreamstime.com: Hikersmurf (hr). 178 Alamy Stock Photo: Hans Stuessi (or). Depositphotos Inc: magone (mro). Dreamstime.com: Onebit (mb). 179 123RF.com: Jens Teichmann (mlo). Alamy Stock Photo: Douglas Stetner (mrb). Dreamstime.com: Olga Shestakova (mlb). Getty Images / iStock: Francois Edmond (mo); KarenHBlack (mro). Shutterstock.com: FLPA (mb). 180 Alamy Stock Photo: Hans Stuessi. Dreamstime.com: Swee Ming Young (hr). 183 Alamy Stock Photo: blickwinkel / fotototo (hr). Getty Images / iStock: thomaslenne. 184 Alamy Stock Photo: Cyril Ruoso / Minden Pictures (mro); Thoai Pham (crb/bladeren). Dreamstime.com: Shsphotography (hl). 184-185 Alamy Stock Photo: Zoonar / Norman P. Krauß (mo). 185 Alamy Stock Photo: Dieter Heinemann / Westend61 GmbH (mlb). Depositphotos Inc: Bignai (mo). Dreamstime.com: Su Chun (mlo); Irinabal18 (m); Fritz Hiersche (mro) Omslag: voorzijde: Alamy Stock Photo: blickwinkel / AGAMI / A. Meijer (ol), John Plant (hr), Hans Stuessi (mlo), Michael Wheatley (mrb), Zoonar / Eric Hepp (or); Dreamstime.com: Agami Photo Agency (mro), Airubon tl, Rafael Ben Ari (mr), Stella Inthirach (mlb), Sabellopro (ml); achterzijde: Alamy Stock Photo: ICP / incamerastock (mlb); Dreamstime.com: Onlyfabrizio (mrb); Getty Images / iStock: thomaslenne (or) Alle andere afbeeldingen © Dorling Kindersley