H E T D I K K E B O E K VA N A L L E S WAT L E E F T I N H E T
water Geschreven door Sam Hume
Geïllustreerd door Angela Rizza en Daniel Long Vertaald door Aleid van Eekelen-Benders en Niels van Eekelen
A
Inleiding
l mijn hele leven ben ik gefascineerd door de werelden onder water. Als jongetje lag ik vaak urenlang op mijn buik bij de vijver van mijn grootouders naar de watersalamanders te kijken, die als draken tussen de planten op jacht waren. Naar het strand gaan betekende voor mij niet zonnebaden, maar over de rotsen klauteren om in de plassen naar zeeanemonen en speelse fluwelen zwemkrabben te speuren en sappig blaaswier te laten knallen. Sindsdien ben ik leeggezogen door bloedzuigers in het regenwoud, bespuwd door schuttersvissen en heeft een octopus zich om mijn gezicht geklemd. Ik had er geen moment van willen missen. Als je een onderzoekende geest hebt en dolgraag nieuwe dingen ontdekt, zal het leven rond en onder water je nooit teleurstellen. Zelfs tijdens de research voor dit boek ontdekte ik buitengewone schatten waarvan ik nooit had durven dromen. Ik moet je wel waarschuwen: als je eenmaal een blik onder het wateroppervlak hebt geworpen, kun je niet meer terug. Dus schop je schoenen maar uit, waad het water in en laat je meevoeren door de getijden van de nieuwsgierigheid.
Sam Hume Auteur
2
DE DIEPZEE.....................4
Zeekomkommer............6 Kamkwal........................8 Vleesetende spons......10 Dombo-octopus..........12 Polynoidae....................14 Zombieworm...............16 IJzerslak.......................18 Reuzenpissebed..........20 DE BATHYALE ZONE..........22 Reuzeninktvis..............24 Potvis...........................26 Vampierinktvis............28 Koboldhaai..................30 Zeelelie.........................32 Zeeolifant.....................34 Lederschildpad...........36 Koekjessnijder.............38 Diepzeehengelvis........40 Hemelkijker................42 POOLZEEËN....................44 Adeliepinguïn..............46 ONDIEPE ZEEËN............48 Witte haai....................50 Zeeschimmels.............52 Vliegende inktvis.........54 Kegelslak.....................56 Californische zeeleeuw......................58 Langste snoerworm....60 KELPWOUDEN..................62 Blauwe vinvis...............64 Zeeluipaard.................66 Koraalduivel................68 Bellenalg......................70 Onsterfelijke kwal.......72 Zeeplankton................74 Metasepia pfefferi.........76 Zwelhaai......................78
Inhoud
KORAALRIFFEN................80
Halimeda......................82 Maanvis.......................84 Lybia edmondsoni........86 Gorgonia ventalina.......88 Thaumoctopus mimicus.90 Zeegras.........................92 Doejong.......................94 Zeilvis...........................96 Orcaella........................98 Blauwe draak.............100 DRASLANDGEBIEDEN 102 Jacana........................104 Utricularia gibba........106 Schaatsenrijder.........108 Veenmos....................110 Afrikaanse stierkikker.................112 Longvis......................114 Kopschildkreeftje......116 MOERASGEBIEDEN.........118 Anaconda...................120 Baikalrob...................122 Vissende kat..............124 Sidderaal....................126 Waterspin..................128 Tijgersalamander......130 Watervlo.....................132 Stinkdierkool.............134 Lisdodde....................136 Alligatorschildpad....138 Schrijvertje.................140 MANGROVEN.................142 Thamnophis atratus 144 Appelslak...................146 Slijkspringer..............148 RIVIEREN, MEREN EN PLASSEN................150
Schietmot..................152
Bever..........................154 Bonte klompvoetkikker.......156 Olm............................158 Pijlgifkikker...............160 Kroonbasilisk............162 Mosbol.......................164 Sicyopterus stimpsoni....................166 Mississippialligator 168 Plankton in plassen 170 RIVIEREN.......................172 Prik.............................174 Beekparelmossel.......176 Watervliegenval.........178 Orinocodolfijn...........180 Euryale ferox..............182 PLASSEN.......................184 Geelgerande watertor.....................186 Reuzenotter...............188 Gouden kwal.............190 Gewone zaagvis.........192 Knobbelzwaan...........194 Stierhaai.....................196 Schuttersvis...............198 Reuzenzoetwaterpijlstaartrog...............200 Bergbeekeend.............202 Dansmug...................204 Cichlide.....................206 Duikerwants..............208 VAN WATER NAAR LAND 210 VAN LAND TERUG NAAR WATER..................212
Woordenlijst..............214 Groepsportret............216 Dankwoord................224
3
N
De diepzee
u er acht miljard mensen op aarde leven en vliegtuigen je overal ter wereld kunnen brengen, zou je makkelijk kunnen denken dat we elke centimeter van onze planeet kennen. Toch is het grootste deel ervan in werkelijkheid nog steeds nooit verkend. Dat komt doordat vijfennegentig procent van de leefruimte op onze planeet zich in zee bevindt, en voor het grootste deel in de donkere diepten. Er hebben meer mensen op de maan gelopen dan er helemaal naar de bodem van de zee zijn afgedaald. Bijna elke keer dat ze die peilloze diepte in gaan, maken diepzeeduikers kennis met vreemde nieuwe, nog nooit eerder geziene dieren. Vroeger stelden we ons de diepe zee voor als een lege ruimte – zo zwart, koud en vijandig dat er onmogelijk iets kon leven. Na recente ontdekkingen op de zeebodem – van onder meer onvoorstelbaar grote broedplaatsen van ijsvissen, oeroude sponstuinen en rondzwervende groepen zeekomkommers – weten we nu dat we het onverwachte kunnen verwachten.
Als de Mount Everest naar het diepste punt in zee werd verplaatst, zou de top nog meer dan tweeduizend meter onder de zeespiegel blijven. Van boven af met de klok mee: een sponstuin op de zeebodem, een diepzeeduikboot op verkenning, ijsvissen verzorgen hun nesten en hydrothermale bronnen, waar het leven misschien is ontstaan.
5
Zeekomkommer De zeekomkommer kan zijn ingewanden afstoten om roofdieren af te leiden.
H
et klinkt misschien of ze een groente zijn, en zo zien ze er ook wel een beetje uit, maar zeekomkommers zijn echt dieren. Samen met zeesterren en zee-egels behoren ze tot de stekelhuidigen. De zeekomkommer heeft de vorm van een worstje en kruipt met tentakelachtige voetjes, die buisvoetjes worden genoemd, over de zeebodem op zoek naar plantenrestjes en piepkleine diertjes om te eten. Als hij zijn voedsel heeft gevonden, trekt hij het met een krans van vijf tentakels rondom zijn mond naar binnen.
De zeekomkommer heeft waterlongen. Dat houdt in dat hij via zijn achterste water opzuigt en daar in zijn longen de zuurstof uit haalt. En dat is niet zijn enige trucje. Als de zeekomkommer wordt aangevallen, kan hij een deel van zijn ingewanden naar buiten schieten, het water in, als voer voor de aanvaller, zodat die wordt afgeleid en de slimme zeekomkommer ervandoor kan gaan.
Euapta lappa
6
Zeekomkommer van het geslacht Scotoplanes
Gele zeekomkommer
Zeekomkommers zijn er in vele kleuren en ze zijn overal ter wereld op de zeebodem te vinden.
Thelenota rubralineata
7
R
Reuzeninktvis
euzeninktvissen zijn legendarische diepzeebewoners. Ze kunnen wel achttien meter lang worden, twee keer zo lang als een autobus. Hun ogen, groter dan basketballen, zijn de grootste op aarde, zodat de inktvis in het troebele water diep in zee toch iets kan zien. Behalve acht armen heeft de reuzeninktvis ook nog twee lange tentakels, twee keer zo lang als een volwassen mens, om diepzeevissen en andere inktvissen te kunnen grijpen. Als hij een prooi vangt, trekt de reuzeninktvis zijn slachtoffer in zijn bek, die eruitziet als een papegaaiensnavel, maar dan veel groter. Hoewel we zelden reuzeninktvissen aan de oppervlakte zien, zitten ze in elke oceaan op aarde en zijn er misschien wel 130 miljoen. Er zijn niet veel dieren waar reuzeninktvissen bang voor moeten zijn; de potvis is een van de weinige dieren die groot genoeg zijn om ze op te eten.
24
Reuzeninktvissen vechten terug als ze worden aangevallen. Veel potvissen hebben ronde littekens doordat ze zijn geraakt door de zuignappen van reuzeninktvissen.
De zuignappen van de reuzeninktvis bevatten een ring van scherpe tandjes om de prooi te kunnen vastgrijpen.
25
Omdat ze een van de kleinste pinguïnsoorten zijn, blijven adelies graag dicht bij elkaar. Ze praten voortdurend met elkaar en jagen als groep.
Adeliepinguïn
P
inguïns kunnen er op het land heel onhandig uitzien, maar zodra adeliepinguïns het water raken, zoeven ze als een raket voort. Ze kunnen bijna zestien kilometer per uur zwemmen. Dat is sneller dan de meeste mensen kunnen rennen, en vooral nuttig als er een hongerig zeeluipaard achter ze aan zit. Adelies, ongeveer zeventig centimeter lang, zijn misschien wel de kleinste pinguïns in Antarctica, maar ze worden algemeen beschouwd als de felste. Ze meppen met hun vleugeltjes naar alles wat ze niet bevalt, ook naar grote roofvogels als stormvogels, zeehonden en zelfs wetenschappers die hen proberen te bestuderen.
Adeliepinguïns kunnen tot honderdvijftig meter diep duiken om op vis en krill te jagen.
De mannetjes van de adeliepinguïn maken nesten van kiezels. Hoe groter het nest, hoe aantrekkelijker het voor vrouwtjes is. Dat brengt sommige mannetjes ertoe kiezels uit het nest van andere pinguïns te stelen om hun eigen nest groter te maken.
47
De mannetjes van de koraalduivel vechten als ridders in een toernooi. Ze houden hun kop laag en steken de lange stekels op hun rug in elkaars richting.
O
Koraalduivel
p het eerste gezicht zou je misschien denken dat de koraalduivel te traag en te teer is om gevaarlijk te kunnen zijn. Maar trap er niet in! De koraalduivel, ongeveer zo groot als een kinderhoofd, drijft rustig door het water. Uit zijn zijden en zijn rug steken pluimen van dunne, veerachtige vinnen. Maar in die vinnen zitten scherpe, giftige weerhaken verstopt. Als je door een koraalduivel wordt geprikt, doet dat heel erg pijn, en het kan weken duren voor dat overgaat. De strepen van de koraalduivel werken net zoals die van de tijger: hun silhouet wordt erdoor onderbroken, zodat ze in de achtergrond opgaan, terwijl hun tere vinnen nauwelijks te onderscheiden zijn van zachte koralen en zeeanemonen. Langzaam drijven de koraalduivels op kleine vissen af tot ze dichtbij genoeg zijn, en dan springen ze plotseling naar voren om hun prooi in één hap op te zuigen.
68
Koraalduivels, zoals de rode koraalduivel die je hier ziet, komen oorspronkelijk uit het warme tropische water van de Indische en de Grote Oceaan.
Gouden kwal
De steken van de gouden kwal zijn zo klein en onschuldig dat mensen veilig midden in de zwerm kunnen zwemmen.
M
en denkt dat er vele jaren geleden enkele kwallen die naar zee wilden, vast kwamen te zitten in een zoutwatermeer in Palau in het westen van de Grote Oceaan, waar maar weinig voedsel voor ze was. Om te overleven werden de kwallen afhankelijk van heel kleine algen, zoöxanthellen, die in hun lijf leefden en die hun energie ontleenden aan de zon. Nu de kwallen niet meer hoefden te jagen, begonnen hun lange, prikkende tentakels te krimpen. Omdat er geen roofdieren als vissen en schildpadden in de buurt waren, namen ze in aantal toe. Tegenwoordig zwemmen er miljoenen van die goudkleurige kwallen, zo groot als een theekopje, in wat nu het Kwallenmeer wordt genoemd. Om volop van de zonneschijn voor hun zoöxanthellen te profiteren trekken de kwallen elke dag het meer over en volgen zo de zon in zijn baan langs de hemel.
Tere gouden kwallen zwemmen elke dag naar het oppervlak om het zonlicht op te vangen.
Gewone zaagvis
192
De gewone zaagvis is bijna vier keer zo lang als een volwassen mens.
Deze ernstig bedreigde gewone zaagvissen kunnen evenveel wegen als een paard en circa zes meter lang worden.
D
e gewone zaagvis lijkt net een monsterlijke haai die een kettingzaag probeert op te eten. Maar eigenlijk is het een rog, een naaste verwant van de haai. Uit zijn lange, platte snuit steken aan beide kanten tanden naar buiten, en met een snelle zwaai heen en weer kan hij zijn prooi doden. De gewone zaagvis jaagt vooral op vis en schaaldieren op zanderige en modderige zeebodems, maar hij haalt ook uit naar scholen vis. Als de jongen worden geboren, zijn ze al zo lang als een kinderarm, maar het is geen erg pijnlijke bevalling voor de moeder, omdat de tanden van die kleintjes de eerste week van hun leven verstopt zitten in een soort gelei. Jammer genoeg zijn alle soorten zaagvissen bedreigd. Ze raken makkelijk in netten verstrikt en helaas zijn er mensen die hun opmerkelijke snuiten als trofeeën bewaren. 193
Groepsportret
Zeekomkommer, blz. 6 Holothuroidea Groep: ongewervelden Lengte: tot 2 m Locatie: zeeën overal ter wereld
Groep: ongewervelden Lengte: tot 1,5 m Locatie: zeeën overal ter wereld
Polynoidae, blz. 14
Polynoidae Groep: ongewervelden Lengte: tot 25 cm Locatie: zeeën overal ter wereld
Reuzenpissebed, blz. 20 Bathynomus giganteus Groep: ongewervelden Lengte: tot 40 cm Locatie: diepzeebodem
216
Kamkwal, blz. 8 Ctenophora
Vleesetende spons, blz. 10 Chondrocladia lyra Groep: ongewervelden Lengte: tot 37 cm Locatie: noordoosten van de Stille Oceaan
Dombo-octopus, blz. 12 Grimpoteuthis
Groep: ongewervelden Lengte: tot 20 cm Locatie: zeeën overal ter wereld
Zombieworm, blz. 16 Osedax
IJzerslak, blz. 18 Chrysomallon squamiferum Groep: ongewervelden Lengte: tot 45,5 mm Locatie: Indische Oceaan
Reuzeninktvis, blz. 24 Architeuthis dux
Potvis, blz. 26 Physeter macrocephalus Groep: zoogdieren Lengte: tot 18 m Locatie: zeeën overal ter wereld
Groep: ongewervelden Lengte: tot 7 cm Locatie: diepzeebodem
Groep: ongewervelden Lengte: tot 12 m Locatie: zeeën overal ter wereld
Vampierinktvis, blz. 28 Vampyroteuthis infernalis Groep: ongewervelden Lengte: tot 30 cm Locatie: diepzee in tropisch en gematigd klimaat
Zeeolifant, blz. 34 Mirounga
Groep: zoogdieren Lengte: tot 4,9 m Locatie: noorden van de Stille Oceaan en de Zuidelijke IJszee
Diepzeehengelvis, blz. 40 Caulophryne jordani
Groep: vissen Lengte: tot 20 cm Locatie: diep in de Atlantische, Stille en Indische Oceaan
Witte haai, blz. 50 Carcharodon carcharias Groep: vissen Lengte: tot 6,1 m Locatie: zeeën overal ter wereld
Koboldhaai, blz. 30 Mitsukurina owstoni Groep: vissen Lengte: tot 4 m Locatie: Atlantische, Stille en Indische Oceaan
Zeelelie, blz. 32 Comatulida
Groep: ongewervelden Lengte: tot 20 cm Locatie: zeeën overal ter wereld
Lederschildpad, blz. 36 Dermochelys coriacea
Koekjessnijder, blz. 38 Isistius brasiliensis
Hemelkijker, blz. 42 Macropinna microstoma Groep: vissen Lengte: tot 9 cm Locatie: diepzeebodem
Adeliepinguïn, blz. 46 Pygoscelis adeliae
Groep: reptielen Lengte: tot 2 m Locatie: Atlantische, Stille en Indische Oceaan
Zeeschimmels, blz. 52 Fungi
Groep: schimmels Lengte: vaak microscopisch Locatie: zeeën en draslanden overal ter wereld
Groep: vissen Lengte: tot 44 cm Locatie: warme zeeën
Groep: vogels Lengte: tot 73 cm Locatie: Antarctica
Vliegende inktvis, blz. 54 Ommastrephidae
Groep: ongewervelden Lengte: tot 50 cm Locatie: zeeën overal ter wereld
217
DK bedankt Kieran Jones en Kathleen Teece voor de redactionele assistentie, Polly Goodman voor het proeflezen, Lynne Murray voor de assistentie in de afbeeldingenbibliotheek, Daniel Long voor de illustraties van de soorten en Angela Rizza voor de achtergrond- en omslagillustraties
Senior editor Marie Greenwood Project art editor Charlotte Jennings Senior art editor Roohi Rais Senior jacket designer Elle Ward Project picture researcher Rituraj Singh DTP designers Sachin Gupta, Rohit Rojal, Syed Md Farhan, Rajdeep Singh Managing editor Jonathan Melmoth Managing art editors Diane Peyton Jones, Ivy Sengupta Senior production editor Dragana Puvacic Production controller John Casey Publishing coordinator Issy Walsh Deputy art director Mabel Chan Publishing director Sarah Larter Consultant Dr Jonathan Dale © 2022 Dorling Kindersley Limited, A Penguin Random House Company Oorspronkelijke titel An Anthology of Aquatic Life © Nederlandse vertaling Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2023 Vertaling Aleid van Eekelen-Benders en Niels van Eekelen Vormgeving Nederlandse editie Keppie & Keppie NUR 223/253 D/2023/45/13 978 94 014 8848 8
www.lannoo.com www.de-leukste-kinderboeken.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Over de auteur: Sam Hume maakt natuurfilms. Hij heeft zoölogie gestudeerd aan de St Andrews University in Schotland, waar hij hoofd-aquarist was van het plaatselijke aquarium, zeehonden trainde en leiding gaf bij het fokken in gevangenschap van stekelroggen. Tegenwoordig woont Sam met zijn vrouw, Louisa, en een hele menagerie aan vreemde dieren (waaronder zijn twee dochters, Ella en Sophie) in Somerset in Engeland. Dit is zijn eerste boek voor kinderen. Fotoverantwoording De uitgever bedankt deze mensen en instanties voor de toestemming om hun foto’s te gebruiken: (b-boven; o-onder; m-midden; u-uiterst; l-links; r-rechts; gb-geheel boven) 4 Alamy Stock Photo: Mark Spencer / Auscape International Pty Ltd (gb); Photo Researchers / Science History Images (ol); Jeff Rotman (mro); ZUMA Press, Inc. (or). 6 Alamy Stock Photo: Helmut Corneli (ol). 6-7 Alamy Stock Photo: Norbert Probst / imageBROKER (o). 7 Alamy Stock Photo: Erik Schlogl (mr). BluePlanetArchive.com: David Wrobel (gb). 8-9 Science Photo Library: Alexander Semenov. 10 Jean Vacelet. 12 Alamy Stock Photo: NOAA. 14-15 Gregory Rouse. 16-17 Alamy Stock Photo: Natural History Museum, London (gb). 19 Dr. Chong CHEN. 20 Expedition to the Deep Slope 2006 Exploration, NOAA Vents Program. 22 Alamy Stock Photo: Solvin Zankl / Nature Picture Library (ml). imagequestmarine. com: Peter Herring (om). naturepl.com: David Shale (gbm). Science Photo Library: Dante Fenolio (x5/gbl). 22-23 Alamy Stock Photo: Andrey Nekrasov / imageBROKER. Science Photo Library: Dante Fenolio (o). 23 Alamy Stock Photo: David Shale / Nature Picture Library (mrb); Adisha Pramod (gbm). NOAA: (or). 24-25 Alamy Stock Photo: Natural History Museum, London (o). 26-27 BluePlanetArchive.com: Toshio Minami / e-photo. 28-29 SuperStock: Steve Downeranth / Mary Evans Picture Library. 30-31 BluePlanetArchive.com: Masa Ushioda. 33 Alamy Stock Photo: WaterFrame_jdo. 36-37 BluePlanetArchive.com: Michael Patrick O’Neill. 38-39 Alamy Stock Photo: Blue Planet Archive JMI (gb). 41 Alamy Stock Photo: David Shale / Nature Picture Library. 42-43 Science Photo Library: Dante Fenolio. 44 Alamy Stock Photo: David Shale / Nature Picture Library (mrb); Steve Jones / Stocktrek Images (ol). Dreamstime.com: Jocrebbin (gbm); Planetfelicity (mlb). Getty Images: Jason Edwards / The Image Bank (om). 44-45 Alamy Stock Photo: Maria Hoffman (o). 45 Alamy Stock Photo: Pete Morris / AGAMI Photo Agency (om); Franco Banfi / Biosphoto (mb); mark wilson (mr); Pally (or). Dreamstime.com: Tom Linster (gbl); Planetfelicity (ml). Science Photo Library: Tony Wu / Nature Picture Library (gbr). 46 Alamy Stock Photo: Fred Olivier / Nature Picture Library. 48 Dreamstime.com: Ethan Daniels (or); Peer Grøndahl (gb); Irochka (m). Science Photo Library: Astrid & Hanns-Frieder Michler (ol). 51 Alamy Stock Photo: Mike Parry / Minden Pictures. 52 APHOTOMARINE: David Fenwick. 54 Alamy Stock Photo: Anthony Pierce (mlo). 54-55 Alamy Stock Photo: Michael Greenfelder (o); Anthony Pierce (om). 55 Alamy Stock Photo: Anthony Pierce (om). 56-57 Alamy Stock Photo: Fred Bavendam / Minden Pictures. 58-59 Alamy Stock Photo: Alex Mustard / Nature Picture Library. 60-61 Alamy Stock Photo: Paul R. Sterry / Nature Photographers Ltd. 62 Alamy Stock Photo: Reinhard Dirscherl (ol); Nature Picture Library (or). Dreamstime.com: Kelpfish (om). naturepl.com: Brandon Cole (ml). 62-63 Alamy Stock Photo: Michael Nolan / robertharding (gb). Getty Images / iStock: paule858 / E+ (m). 63 Alamy Stock Photo: Colin Marshall / agefotostock (ol); WaterFrame_fur (m); WaterFrame_jdo (or). Dreamstime.com: Jonathan Chancasana (mrb); Jagronick (ml). Science Photo Library: Pascal Goetgheluck (mo). 64-65 naturepl.com: Doc White. 66 SuperStock: Morales / age fotostock. 69 Alamy Stock Photo: Reinhard Dirscherl. 70 naturepl.com: Sue Daly. 72-73 Alamy Stock Photo: Blue Planet Archive SKO. 74-75 David Liittschwager. 76 naturepl.com: Tim Laman. 79 OceanwideImages.com: Andy Murch. 80 Alamy Stock Photo: blickwinkel / Mildenberger (or); Andrey Nekrasov (gbl). Dreamstime.com: Caan2gobelow (gbr); Ethan Daniels (mo, ol). OceanwideImages.com: Gary Bell (mro). 81 Alamy Stock Photo: imageBROKER (mo); Ethan Daniels / Stocktrek Images (gbl). Dreamstime.com: Ethan Daniels (ol); Isabellebonaire (mrb); Mikhail Tischenko (mlb); Shih Hao Liao (mlo); Nicolas Voisin (mro, or). 82 Science Photo Library: Natural History Museum, London. 84 Alamy Stock Photo: Hiroya Minakuchi / Minden Pictures. 86-87 Tracey Jennings IG: scubabunnie. 89 Getty Images / iStock: Tammy616 / E+. 90-91 Alamy Stock Photo: Jeff Rotman. 92 BluePlanetArchive.com: Phillip Colla. 94 naturepl.com: Alex Mustard. 96-97 naturepl.com: Doug Perrine. 99 Dr Isabel Beasley. 100 Getty Images / iStock: S.Rohrlach. 103 Alamy Stock Photo: Andy Rouse / Nature Picture Library (ol). Dreamstime.com: Harry Collins (gbr); Angela Perryman (gbl); Hel080808 (ml); Donyanedomam (mr); Palinchak (or). 104 Alamy Stock Photo: Lou Coetzer / Nature Picture Library. 106-107 Science Photo Library: Eye Of Science. 108 Dreamstime.com: Leo Malsam. 110 Alamy Stock Photo: Paul van Hoof / Buiten-Beeld (or). 111 Alamy Stock Photo: Kike Calvo (mro); Wayne Lynch / All Canada Photos (gbl); Gerard de Hoog / NiS / Minden Pictures (mrb). naturepl.com: Konstantin Mikhailov (ol). 112-113 naturepl.com: Mark Taylor. 114-115 naturepl.com: Piotr Naskrecki. 117 Dreamstime.com: Dirk Ercken. 118 Alamy Stock Photo: Mark Boulton (gbr); Volodymyr Burdiak (gbl); Bill Roque (ol); NSP-RF (mro). Getty Images / iStock: Ashish Kumar (mr). 119 Alamy Stock Photo: blickwinkel / AGAMI / H. Germeraad (mr); GFC Collection (mrb); Susan E. Degginger (x2/ol). Getty Images / iStock: lapandr (or); Lisa5201 (x2/mlo). Science Photo Library: Londolozi Images / Mint Images (mlb). 120-121 Alamy Stock Photo: Christophe Courteau / Nature Picture Library. 123 naturepl.com: Olga Kamenskaya. 124-125 Dreamstime.com: Slowmotiongli. 127 BluePlanetArchive. com: Reinhard Dirscherl. 128 Alamy Stock Photo: blickwinkel / H. Bellmann / F. Hecker. 130-131 Alamy Stock Photo: Corey Hochachka / Design Pics Inc. 132-133 Science Photo Library: Marek Mis. 134 Science Photo Library: Angelina Lax. 136 Alamy Stock Photo: Hugh Threlfall. 139 Dreamstime.com: Matthijs Kuijpers. 140-141 Alamy Stock Photo: Ivan Kuzmin. 142 Alamy Stock Photo: Dubi Shapiro / AGAMI Photo Agency (or); Majority World CIC (gbl); Nazrul Islam (ml); blickwinkel / Hartl (ol). Dreamstime.com: Rixie (mrb). Getty Images / iStock: PhiphatSuwanmon (mo). Shutterstock.com: sushil kumudini chikane (mlo). 143 Alamy Stock Photo: Wojtkowski Cezary (mrb); Stuart Forster (mr); Nazrul Islam (ml); Kit Day (mo); Soumyajit Nandy (mro). Dreamstime.com: Fototrips (x2/ol). 144-145 Science Photo Library: DK IMAGES. 146-147 naturepl.com: Visuals Unlimited. 148 BluePlanetArchive.com: D. R. Schrichte. 151 Dreamstime.com: Jianqing Gu (gb); Nibylandiamj (ml); Libux77 (o). Getty Images / iStock: brazzo (o). Getty Images: China Photos / Stringer (mr). 152-153 Alamy Stock Photo: Ottfried Schreiter / imageBROKER. 154-155 Getty Images: Troy Harrison / Moment. 156-157 Alamy Stock Photo: ZSSD / Minden Pictures. 158-159 Alamy Stock Photo: Nature Picture Library. 160 Alamy Stock Photo: Piotr Naskrecki / Minden Pictures (o). 161 Dreamstime.com: Dirk Ercken (ol). Getty Images / iStock: GlobalP (gbr). 162-163 Alamy Stock Photo: Bence Mate / Nature Picture Library. 165 123RF.com. 166-167 ©Marj Awai. 169 BluePlanetArchive.com: Doug Perrine. 170-171 Science Photo Library: Laguna Design. 172 Alamy Stock Photo: Nigel Cattlin (mr); Renato Granieri (mrb). Dreamstime.com: Kevin Oke (gbl); Martin Schneiter (gbl/Tree); Bill Roque (mlo). Science Photo Library: Jorge Garcia / Vwpics (or). 173 Dreamstime.com: Mikhail Gnatkovskiy (ol); Paulo Resende (mb); Marktucan (mo). Mlot and Hu, Georgia Tech: (m). Science Photo Library: Clay Coleman (mlo). U.S. Botanic Garden: (or). 174-175 Alamy Stock Photo: Jelger Herder / Buiten-Beeld. 177 Ardea: Paulo Di Oliviera. 178-179 naturepl.com: Adrian Davies. 180 Alamy Stock Photo: Arco / Therin-Weise / Imagebroker. 182-183 123RF.com: bbtreesubmission. 184 Depositphotos Inc: Skaldis (m). Dreamstime. com: Rbiedermann (x2/ol); Rudmer Zwerver (ml). 184-185 Dreamstime.com: Dirk Ercken (o). 185 Alamy Stock Photo: Rebecca Cole (mb); Sebastian Kahnert / dpa-Zentralbild / ZB / dpa (gbr); Daniel Heuclin / Nature Picture Library (mlo); MYN / Paul van Hoof / Nature Picture Library (om, ol). Dreamstime.com: Agami Photo Agency (mrb); Christopher Smith (gbl); Whiskybottle (mlb); Mikelane45 (mro); Rudmer Zwerver (mo). Getty Images: imageBROKER / Willi Rolfes (gbm). 186-187 Dreamstime.com: Slowmotiongli. 188-189 Science Photo Library: John Devries. 190-191 naturepl.com: Brandon Cole. 192-193 BluePlanetArchive.com: Andre Seale. 194-195 Dreamstime.com: Martin Kucera. 196-197 naturepl.com: Doug Perrine. 198 naturepl.com: Kim Taylor. 200-201 Shutterstock.com: tristan tan. 203 Alamy Stock Photo: Glenn Bartley / All Canada Photos. 204-205 Alamy Stock Photo: David Keith Jones / Images of Africa Photobank. 206-207 Alamy Stock Photo: blickwinkel / H. Schmidbauer. 208-209 Science Photo Library: Gary Meszaros. 210 Dreamstime.com: Lukas Blazek (mr). 211 Alamy Stock Photo: Scenics & Science (mr). Dreamstime.com: Mopic (gbl). 212 Alamy Stock Photo: Bob Gibbons (mr). Dreamstime.com: Brian Lasenby (mro); Phillip Lowe (ml). 213 Alamy Stock Photo: Albert Lleal / Minden Pictures (ml). Dreamstime.com: Jeff Grabert (or). Getty Images / iStock: E+ / Searsie (gbr) Coverfoto’s: Voor: Alamy Stock Photo: Helmut Corneli gbl, Wolfgang Kaehler gbm, Alex Mustard / Nature Picture Library mrb, Andrey Nekrasov mlb, WaterFrame_dpr mro; Dorling Kindersley: Linda Pitkin ol, Jerry Young mb; Dreamstime.com: Isselee mo, Aliaksandr Mazurkevich ml, Nerthuz gbr, Jan Martin Will mlo; naturepl.com: Brandon Cole or Alle andere foto’s © Dorling Kindersley. Voor meer informatie zie: www.dkimages.com
224