ITALIË
Lannoo‘s autoboek Italië
Over dit boek
4
Lannoo‘s autoboek Italië
Italië – bakermat van het Romeinse Rijk, plaats waar de wieg van de renaissance stond en beroemde kunstenaars het levenslicht zagen, land van zon, strand en zee, waar uitbundige levensvreugde, culinaire hoogstandjes en exclusieve mode hoog in het vaandel staan. Het veelzijdige land was altijd al een droombestemming. De regionale diversiteit varieert van de alpine landschappen van Zuid-Tirol en Trente over de metropolen van de Povlakte, de heuvels van Toscane, de bekoorlijke kusten van Adriatische Zee en Rivièra tot de hoofdstad Rome en het deels nog vrij onbekende diepe zuiden. Dit boek neemt je op sleeptouw voor een uitgebreide verkenning van het droomland Italië en toont je de mooiste plekjes van de laars.
Lannoo‘s autoboek Italië
5
Inhoud
DE MOOISTE REISROUTES Route 1: Lombardije, Aostadal en Piëmont Route 2: Lombardije en Emilia-Romagna Route 3: Langs de Ligurische kust Route 4: Pareltjes van Toscane Route 5: Veneto, Friuli en Trentino-Zuid-Tirol Route 6: Langs de Adriatische kust van Veneto naar Apulië Route 7: Lazio, Umbrië en de Abruzzen Route 8: Van de Tyrreense naar de Adriatische Zee Route 9: Campanië, Calabrië, Basilicata en Apulië Route 10: Sardinië Route 11: Sicilië
14 16 18 20 22 24 26 28 30 32 34
DE MOOISTE REISBESTEMMINGEN Noord-Italië Trentino-Zuid-Tirol
6
Lannoo‘s autoboek Italië
38 40
Friuli-Venezia Giulia Veneto Aostadal Piëmont Lombardije Emilia-Romagna Ligurië
56 68 98 102 112 126 142
Midden-Italië Toscane Marken Umbrië Lazio
154 156 214 218 226
Zuid-Italië Abruzzen Molise Apulië Campanië
260 262 270 274 286
Basilicata Calabrië
304 310
Sardinië en Sicilië Sardinië Sicilië
322 324 340
REISATLAS
356
Register Fotoverantwoording, colofon
398 400
Foto boven: Vernazza in Cinque Terre, Ligurië Foto‘s op de vorige bladzijden: blz. 2/3: Basilica di San Marco in Venetië; blz. 4/5: de Dolomiti Bellunesi, Veneto
Lannoo‘s autoboek Italië
7
De romantische, ongerepte vallei van de Dora di Rhêmes behoort met haar alm- en gletsjerlandschappen tot het nationale park Gran Paradiso.
Route 1: Lombardije, Aostadal en Piëmont Milaan, Turijn en Aosta – de centra van de drie noordwestelijke regio’s kunnen nauwelijks méér van elkaar verschillen. Hetzelfde geldt voor het landschap, dat varieert van de paradijselijke tuinen aan de Noord-Italiaanse meren tot de ijzige toppen van Mont Blanc (Monte Bianco) en Gran Paradiso. Een reis door deze drie attractieve regio’s moet gewoon in Milaan starten. Hier, halverwege tussen de Alpen in het noorden en de Apennijnen in het zuiden, tussen Po, Adda en Ticino, ligt in de ware zin van het woord Mediolanum – de ‘plaats in het midden’, zoals de Romeinen de plek ooit doopten. Dankzij de strategisch gunstige ligging groeide de stad uit tot een handelscentrum met een eeuwenoude traditie. Vandaag is de op één na grootste stad van Italië ook een van de chicste. Na amper een uurtje met de auto in noordelijke richting ben je al midden in het Noord-Italiaanse merengebied, een landschap dat fascineert met 18 grotere en
Reisinformatie:
ruim 1000 kleine bergmeren. Naast de landschappelijke schoonheid van deze door de ijstijdgletsjers uitgesleten bassins zijn er nog de architectonische juweeltjes. Denk maar aan de vele villa’s aan het Comomeer, die al sinds de Romeinse tijd pronken met weelderige tuinen. Piëmont is een van de welvarendste regio’s van het land en ontleent zijn naam aan de ligging ‘aan de voet van de bergen’. En dat is letterlijk op te vatten, want de Monte Rosa in het noorden en de Gran Paradiso in het westen vormen een machtig bolwerk. Net door deze bergen speelde de streek al vroeg een rol van betekenis. Om de belangrijkste Alpenpassen te con-
Afstand: ca. 600 km | Benodigde tijd: ca. 2 weken Milaan 50 km Como 72 km Locarno 39 km Verbania 91 km Novara 25 km Vercelli 57 km Asti 30 km Alba 48 km Saluzzo 57 km Turijn 53 km Ivrea 68 km Aosta 34 km Courmayeur
14
De mooiste reisroutes
troleren, werd reeds onder keizer Augustus de colonia Augusta Taurinorum gesticht, het huidige Turijn. Bijna 2000 jaar later was het alweer het verkeer, meer bepaald Fiat-baas Agnelli, waardoor Turijn op de kaart werd gezet. Het autootje ‘Cinquecento’ bracht zowel het automerk Fiat als Turijn wereldfaam. Dat Turijn ooit de eerste hoofdstad van het koninkrijk Italië was en bovenal een prachtige barokstad bezit, dreigde daardoor bijna in vergetelheid te raken. Kunst- en cultuurliefhebbers komen in Turijn volop aan hun trekken. Ook fijnproevers worden in de watten gelegd: in de herfst kunnen ze in Monferrato of Roero genieten van heerlijke wijnen van de barbera- en de nebbiolodruif of op de truffelmarkt in Alba op jacht gaan naar exquise truffels. Aosta is de op één na kleinste regio van Italië. De streek, waarvan een groot deel van de bewoners nog Valdostaans (een Francoprovençaals dialect) spreekt, bestaat uit één hoofd- en 13 zijdalen, die zich als de takken van een boom tussen Zwitserland in het noorden en Piëmont in het zuiden in de bergen boren. Het rond 100 km lange dal beslaat een oppervlakte van 3300 km² en eindigt in Entrèves, pal onder de steile zuidflanken van de Mont Blanc. Van daar leidt de Mont Blanctunnel naar Frankrijk. De Matterhorn (Monte Cervino) en Monte Rosa in het noorden, de Mont Blanc in het westen en de Gran Paradiso in het zuiden waken over de hooggebergtevallei, die er op het eerste gezicht niet eens zo alpien uitziet.
b Vercelli
a Milaan
Deze provinciestad uit Piëmont is niet alleen beroemd om haar rijst en risotto, maar ook om haar kerken. De Basilica di Sant’Andrea is slechts een van de vele godshuizen.
Het hart van de economische hoofdstad van Noord-Italië klopt op de Piazza Duomo. Hier begint ook de Galleria Vittorio Emanuele II, een schitterende overdekte winkelstraat.
ZWITSERLAND Luzern
Chur
2
Locarno
ZWITSERLAND Mont Blanc
Martigny Grote SintBernhardpas
4807
Mont Blanc Entreves
Courmayeur
Kleine Sint-Bernhardpas (2188)
Matterhorn
4637
26
Domodossola
Aosta
26
A o s t a d a l Saint-Vincent
Lago d'Orta
565
Ciriè
4
P i ë m o n t 5
Palazzina di Caccia di Stupinigi
589
Po
Savigliano Bra
Saluzzo
662
Cherasco
Fossano Cuneo
231
26
Alessandria
6
Lecco
L o m b a r d i j e Monza 342 Bergamo
35
Rho
Sesto San Giovanni
MILAAN Piacenza
494
Alessandria
Valenza
0
40 km
Piacenza
231
Abbazia di Staffarda Castello di Manta
457 21
Lago di Lecco
Mortara Casale Monferrato
Asti
Carmagnola
Torre Pellice
Vercelli 31
11
Sacro Monte di Serralunga di Crea
11
TURIJN
589
Pinerolo
Chivasso
9
4
Varenna Bellagio
36
Abbiategrasso
11
26
32
Rivoli Orbassano
Novara
4/5
Sacro Monte di Valperga Canavese Susa
26
Ivrea
460
Cuorgnè
229
Chiavenna
36
583
Como
8
Ti c i n o
4061
Ceresole Reale
Tremezzo
Varese
Castello di di Fenis Verres Saint Pierre Castello Issogne Borgomanero Pont-Saint-Martin FRANKRIJK Gran Paradiso Parco Nazionale Gattinara del Gran Paradiso Colle del Nivolet
2
Lugano
Passo Monte Ceneri Lago di Lugano
Stresa Lago Maggiore Riva San Vitale
Orta San Giulio
5
Albertville
Bellinzona
13
Verbania 34
Monte Rosa
27
Sacro Monte di Ghiffa
Parco Nazionale della Val Grande
4478
Genua
Alba
Castello Cavour Monforte d’Alba
Savona
c Turijn
De metropool was ooit de eerste hoofdstad van het koninkrijk Italië, vandaag brilleert de stad met talloze luisterrijke palazzi en ruime pleinen. Turijn is vooral bekend om zijn auto-industrie.
d Aosta
Resten van Romeinse bouwwerken herinneren nog altijd aan het verleden van Aosta als Augusta Praetoria. Voor de Romeinen was de stad van bijzonder groot strategisch belang.
De mooiste reisroutes
15
Midden in het Iseomeer schuilt een heus juweeltje: het Isola di Loreto met een klein kasteel is privébezit en kan niet bezocht worden.
Route 2: Lombardije en Emilia-Romagna Een tocht door het oosten van Lombardije en Emilia-Romagna voert je langs de zuidelijke uitlopers van de Alpen en dwars door de weidse Povlakte. In het noorden zorgt het wisselspel van water en bergen voor een welkome afwisseling aan het Iseomeer en het zuiden van het Gardameer. Langs de grens met Veneto gaat het zuidwaarts naar het eerbiedwaardige Bologna en ten slotte langs de Via Emilia verder naar Milaan. Een ideaal vertrekpunt voor deze route is Bergamo, met zijn pittoreske Venetiaanse stadsmuur. De stad ligt in het noorden van Lombardije, waar de zuidelijke uitlopers van de Alpen overgaan in de Povlakte. Richting Brescia ontrolt zich het golvende heuvelland van de Franciacorta, vermaard om zijn uitstekende wijnen. Ook aan de zuidkant van het Gardameer is het een en al wijn wat de klok slaat. Denk maar aan de Valpolicella, die zo gevraagd is ten noorden van de Alpen. Hier woonden altijd al echte levensgenieters. Waar Catullus zijn zomerresidentie had en machthebbers eeuwen-
Reisinformatie:
lang aan hun burchten timmerden, is de grens met Veneto bereikt. De invloed van Venetië wordt nu steeds duidelijker, vooral in Verona. Waar de Adige de Noord-Italiaanse vlakte binnenstroomt, ligt de belangrijkste kunststad van Veneto. Verona kan terugblikken op meer dan 2000 jaar theatergeschiedenis – een traditie die voortleeft in het jaarlijkse theaterfestival, met opvoeringen in de arena en het Romeinse theater. In Mantova, waar Vergilius de twaalf delen van Aeneis voltooide en het daarmee schopte tot ‘vader des vaderlands’, en Napoleon de Tiroler vrijheidsstrijder Andreas Hofer liet fusil-
Afstand: ca. 700 km | Benodigde tijd: ca. 3 weken Bergamo 53 km Brescia 46 km Sirmione 21 km Lazise 25 km Verona 48 km Mantova 87 km Ferrara 48 km Bologna 47 km Modena 61 km Parma 68 km Piacenza 37 km Cremona 50 km Lodi 35 km Pavia 46 km Milaan
16
De mooiste reisroutes
leren, ben je al in Emilia-Romagna. Hier vullen de vruchtbare Povlakte en de troeven van het voorgebergte van de Apennijnen elkaar perfect aan. De aorta van de regio is de Via Emilia, een oeroude verbinding tussen de Adriatische Zee en Milaan. Aan weerszijden ervan liggen de grote wijnbouwgebieden van de regio, die zich concentreren ten noorden van Bologna, rond Parma, Modena en Reggio nell’Emilia en in Piacenza. Doch eerst stuit je nog op de 650 km lange Po. De door de rivier gevormde alluviale vlakte, die zich uitstrekt tussen de Alpen en de Apennijnen, bestaat uit 75 000 km² uiterst vruchtbare landbouwgrond. De Povlakte is dan ook de graanschuur van Italië. Midden in de vlakte ligt Ferrara, de thuisbasis van de dichter Torquato Tasso. In Bologna bereik je het zuidelijke keerpunt van de route, de oude Via Emilia. De hoofdstad van Emilia-Romagna dankt haar faam voornamelijk aan de oudste universiteit van Europa en de schilders van de Bolognese School. De Via Emilia voert je nu via Modena naar Parma en daarmee naar de noordrand van de Apennijnen. In Piacenza bouwden de Romeinen een castellum om de oversteek van de Po te beveiligen. Dat markeerde de facto ook het begin van de Via Emilia. Een van de laatste haltes voor Milaan is Pavia, op de oevers van de Ticino. Pavia werd gebouwd op de fundamenten van de Romeinse stad Ticinum en stond in de middeleeuwen bekend als de ‘stad van de 100 torens’.
b Verona
Verona, de stad van Romeo en Julia, is vooral beroemd om zijn operafestival, dat elke zomer plaatsvindt. Iedere avond stroomt de Arena di Verona vol met toeschouwers, die zich laten betoveren door de bijzondere sfeer in de openlucht.
a Bergamo
Het uitzicht op de huizen en torens van de oude binnenstad van Bergamo is ronduit geweldig. De pittoreske bovenstad is bereikbaar met een kabeltreintje of te voet.
Edolo
Melegnano Lodi
in
235 7
Po
Ad
415
O gli 10
Piacenza
12
Peschiera del Garda
Po 9
Fiorenzuola d'Arda
Fidenza
15
62
10
Bozzolo 420 Sabbioneta
Padua
Ad i g
Rovigo
0
Nogara
Ostiglia
Viadana
Salsomaggiore Terme La Spezia
236
Villafranca di Verona
Mantua
10
Verona 4 434
Goito
o
Cremona
1 21
Alessandria
21
Deze prachtige stad in Emilia-Romagna is een van de mooiste renaissancesteden en Unesco-werelderfgoed. De Cattedrale di San Giorgio is slechts een van de vele schitterende bouwwerken van Ferrara.
Veneto
Sirmione Lazise
Lombardije
da
Codogno
Pavia
11
Desenzano del Garda
Crema Castelleone
Rezzato
c Ferrara
e
Certosa di Pavia Sant'Angelo o Lodigiano
Garlasco
Chiari Brescia
11
51
494
Ti c
Mortara
4
Monte Isola Iseo Sarezzo Gardameer Trente Gardone Riviera 22 Rovato 45b Torri del Benaco
482
40 km
Castelmassa
E m i l i a - R o m a g n a Bondeno Parma Finale Emilia 1
Ferrara
Cento
R
San Giovanni in Persiceto
Castelfranco Emilia
P o 309 Go d i ro
568
Vignola
1
Parco del Delta del Po
De
lt
Comacchio Valli di Comacchio
Bologna
Lucca
Porto Viro
Codigoro
di Po la n o Vo
16
o
Modena
13
en
La Spezia
9
Polesella
255
Carpi
Collecchio
Reggio nell'Emilia
Padua
Padua
22
l Po
50
573
Palazzolo sull'Oglio
Riva del Garda
Iseomeer
de
4
Abbiategrasso
Sarnico
Crespi d'Adda
36
8
MILAAN
Novara
Vigevano
Bergamo
Lecco
Como Varese
Pisogne
a
Lovere 42
309
Ravenna
14
Rimini Florence
e Parma
De Piazza Duomo met haar grotendeels romaanse kathedraal, het marmeren baptisterium en diverse paleizen spreidt een architectonisch evenwicht tentoon dat in heel Italië zijn weerga niet vindt. Ook de overige historische wijken van de stad stralen een grote charme uit.
d Bologna
De universiteitsstad Bologna betovert met haar prachtige oude binnenstad, grootse pleinen en gebouwen. Op de Piazza di Nettuno pronkt het imposante standbeeld van Neptunus, bijgenaamd ‘Il Gigante’ – ‘de reus’.
De mooiste reisroutes
17
Noord-Italië 38
Noord-Italië strekt zich uit tussen de Alpen en de Povlakte enerzijds en tussen de Adriatische en de Middellandse Zee anderzijds. De landschappelijke verscheidenheid is groot en varieert van het ruige, met sneeuw en ijs bedekte hooggebergte tot de moerassen van de Podelta. In de regio kwamen rijke handelssteden tot bloei en heersten machtige dynastieën. Tot op de dag van vandaag beschouwt het noorden zichzelf ook als motor van de Italiaanse economie. Behalve natuurschoon en een rijke cultuur lokken kusten, meren en bergen met een hoge recreatieve waarde.
39
Onderweg in Trentino-Zuid-Tirol Het noorden van Trentino-Zuid-Tirol staat voor majestueuze bergen en een grote rijkdom aan geschiedenis, kunst en cultuur. Steden als Meran, Bolzano en Trente kunnen bogen op buitengewone kunst- en architectuurschatten, ingebed in een unieke natuur.
** Naturpark Schlern-Rosengarten (Parco Naturale Sciliar-Catinaccio) Kruisbek
en licht borstelige bergmier voelen zich in hun sas in de dichte bossen en sappige bergweiden, waar, naast alpenroos en krokus, ook Androsace vitaliana (uit de sleutelbloemfamilie) en Armeria alpina (uit de strandkruidfamilie) gedijen. Het natuurgebied van bijna 8000 ha biedt een refugium voor steenarenden, gemzen, kauwen, sala-
manders en zeldzame libellen. De Schlern met zijn markante pieken wordt omgeven door een waas van geheimzinnigheid. Rond het massief, waarvan de rotsen bij zonsondergang dieprood kleuren, doen dan ook vele verhalen en legendes de ronde. Informatie over fauna en flora verstrekt het natuurcentrum, gehuisvest in een 400 jaar oude houtzagerij. Hier ervaar je ook alles over de geologie van de Dolomieten.
*** Rosengarten (Catinaccio) Wie vanaf Bolza-
no naar de berg kijkt, herkent meteen op twee derde van de rotswand de helling, waar ooit de
Een typisch Zuid-Tirools plaatje: prachtig gelegen schuren en boerderijen, grazende haflingerpaarden en een adembenemend uitzicht op de Rosengarten
TRENTINO-ZUID-TIROL
INFO
*
Hoofdstad Trente Oppervlakte 13 607 km² Aantal inwoners 1 075 000 Bevolkingsdichtheid 79 inwoners per km² Specialiteiten Spekknoedels, Schlutzkrapfen, Tirteln De Rosengarten (hier: Antermoiasee) behoort tot de mooiste wandelgebieden van Zuid-Tirol.
40
Noord-Italië | Trentino-Zuid-Tirol
Het vroegere vakantieverblijf van keizerin ‘Sissi’: Schloss Trauttmansdorff en zijn botanische tuin
mooiste rode rozen van dwergenkoning Laurin zouden hebben gegroeid. Toen hij in de strijd om de hand van de koningsdochter werd verslagen door het koninklijke leger, onder leiding van Dietrich von Bern, zon Laurin op wraak: hij vervloekte de rozen. Die zouden voor het menselijk oog voortaan voor altijd verborgen blijven, zowel overdag als ‘s nachts. Doch helaas vergat hij de overgang tussen dag en nacht, de schemering. Daardoor zijn de rozen bij zonsondergang als ‘alpengloeien’ tóch even zichtbaar. Volgens een andere versie zou de naam Rosengarten afgeleid zijn van het begrip ruza, hetzij puinhelling. Je kiest maar...
** Meran (Merano) Meran is zowel qua kli-
maat als uitstraling een mediterrane stad. Bij de parochiekerk springt het levensgrote beeld van de H. Nicolaas in het oog, die met opgestoken vinger door de Bozner Tor naar de Passer wijst, alsof hij wil zeggen: ‘Burgers van Meran, let op voor overstromingen!’ De schade uit vroegere tijden is al lang vergeten, aangezien de waterstand vandaag stroomopwaarts wordt gereguleerd door stuwbekkens. Met het oog op de elegante winkels in de booggalerijen van rond 1420 zou je amper vermoeden dat zich daar ooit koestallen bevonden. Vandaag kun je naar hartenlust wandelen langs de Passer, shoppen in de winkels, dansen in de Kursaal of een opvoering bezoeken in het Kurhaus. Het mediterrane klimaat lokt ook al eeuwenlang beroemdheden zoals de vroegere keizerin Elisabeth.
*** Schloss Trauttmansdorff (Castel Trautt-
mansdorff) In dit kleine paradijs, op een steenworp afstand van Meran, vond ooit keizerin Sissi al ontspanning tussen palmen, vijgen- en sinaasappelbomen. Het 12 ha grote park met zijn vijvers, kasteel en geheimzinnige tuinen behoort tot de mooiste van zijn soort in Italië. Bij een wandeling tussen de bomen wachten de bezoeker steeds weer nieuwe verrassingen, bijvoorbeeld een heuse heksentuin vlak bij het kasteel, compleet met giftige planten en zonderling houtsnijwerk. Of een vervaarlijk wiebelende hangbrug. Of de Matteo Thun’scher Gucker – een uitkijkplatform waar de bezoeker als het ware boven op een gigantische verrekijker in de lucht lijkt te zweven. Daarnaast fascineert natuurlijk de tuinkunst. Zelfs een Italiaanse olijfboomgaard en een kleine Aziatische theeplantage zijn in het park te bewonderen.
Kirche St. Nikolaus, het symbool van Meran
** Südtiroler Landesmuseum für Tourismus (Museo Provinciale del Turismo) / Touriseum Het prachtige, door paradijselijke botanische tuinen omringde Schloss Trauttmansdorff, heeft nóg een hoogtepunt in petto: in het ‘Zuid-Tiroolse provinciale museum voor toerisme’ nemen levendige exposities de bezoeker mee op een spannende reis door de tijd. Daarbij passeren 200 jaar toeristische geschiedenis in Zuid-Tirol de revue. Het hoogtepunt is een circuit met 20 kamers, opgebouwd als een tijdreis door deze lange geschiedenis. In het belevingsmuseum vertellen mechanische theaters, gedetailleerde maquettes en films de bezoeker het verhaal vanuit het oogpunt van reizigers en hun gastheren. Naast de vaste tentoonstelling zijn er ook wisseltentoonstellingen over diverse onderwerpen. Informatie wordt verstrekt in het Duits, Italiaans en Engels.
Te midden van groene berglandschappen waakt Schloss Tirol over Merano.
Noord-Italië | Trentino-Zuid-Tirol
41
Rosengarten (Catinaccio)
42
Noord-Italië | Trentino-Zuid-Tirol
Het bergmassief van de Rosengarten strekt zich uit over een afstand van ongeveer 8 km, van de Schlern in het noorden tot de Karerpass in het zuiden. De hoogste top is de Kesselkogel (3004 m), die door
zijn geïsoleerde ligging een prachtig uitzicht biedt. Voor een heerlijke avondstemming zorgt de ondergaande zon, die de dolomietrotsen van de Rosengarten onderdompelt in een warme, roze gloed.
Noord-Italië | Trentino-Zuid-Tirol
43
***
Bolzano (Bozen) De hoofdstad van Zuid-Tirol is de afgelopen jaren uitgegroeid tot een bruisende metropool, die met de drietalige universiteit en bouwwerken als theater, beurs en Museion moderne verworvenheden perfect weet te combineren met de charme van een rijk verleden. Bolzano ligt in een breed dal, aan de samenvloeiing van Adige, Eisack en Talfer. De stad wordt gekenmerkt door een boeiende mix van mediterrane nonchalance en Noord-Europees streven naar orde. Italiaanse en Duitse cultuur, architectuur, taal en leefwijze treffen er elkaar. Duitsers en Italianen leven in de stad soms met en soms naast elkaar. In het noorden bieden de Ritten, Kohlerer Berg en Salten, populaire bestemmingen voor een uitje, beschutting tegen de koude wind, in het oosten verrijzen de massieven van Schlern en Rosengarten. In het westen tekenen zich de wijnbergen van Eppan en de ruïne van Schloss Sigmundskron af. Naar het zuiden toe sluit de dalketel aan op het lieflijke landschap Oltradige, beginpunt van de Zuid-Tiroolse Wijnroute. Vanuit die richting stroomt ook mediterrane lucht ongehinderd naar binnen. In juli en augustus wordt het bijgevolg vaak zo heet in Bolzano dat de stedelingen voor hun zomervakantie maar wat graag uitwijken naar de omliggende bergen.
44
Noord-Italië | Trentino-Zuid-Tirol
*** Oude stadskern Bolzano wordt doorsne-
den door de rivier de Talfer. Ten westen daarvan liggen de sobere, Italiaans getinte nieuwe wijken, ontstaan in de eerste helft van de 20ste eeuw, in het oosten, ingebed tussen Talfer en Eisack, de oude stad, waar vooral Duits wordt gesproken. In de goed bewaarde stadskern zijn nog de middeleeuwse lijnen te zien, ook al zijn de stadsmuren en -poorten al lang verdwenen. De Via dei Portici, nu een exclusieve winkelstraat, vormt samen met de parallelle
Via Argentieri, de Via dei Bottai, Piazza del Municipio en Piazza delle Erbe een vrij gesloten geheel. Aan de zuidkant van de Piazza Walther, genoemd naar de Duitse minnezanger Walther von der Vogelweide, die er ook een monument kreeg, verrijst de kathedraal, het symbool van de stad. Blikvanger is de 62 m hoge, gotische klokkentoren, met filigraan zandsteenbeeldhouwwerk. Ten westen van de Piazza Walther ligt de Chiesa dei Domenicani. Deze werd, net als de kathedraal, aan het eind van de Tweede
Kenmerkend voor Bolzano: de historische booggalerijen in de oude binnenstad
Wereldoorlog zwaar beschadigd, maar herbouwd in overeenstemming met het origineel. Hier loont vooral een bezoek aan de Cappella di San Giovanni: de fresco’s, gemaakt rond het midden van de 14de eeuw door leerlingen van Giotto di Bondone, liggen aan de basis van de latere ‘School van Bolzano’. Pareltjes van het Convento dei Francescani, in het noorden van de oude stad, zijn het prachtige vleugelaltaar (ca. 1500), afkomstig uit het atelier van Hans Klocker uit Brixen, en de kloostergang.
Verlichte brug voor het Museion
*** Museion De oude binnenstad van Bolzano lokt ook met talloze musea. Een ervan is het Museo Civico, een stadsmuseum met waardevolle collecties archeologische vondsten, middeleeuwse en gotische kunst, naast traditionele klederdracht en accessoires. Daarnaast heb je het Museo Archeologico dell’Alto Adige, waar de wereldberoemde ijsmummie van Ötzi in een klimaatkamer wordt bewaard. Een derde is het Museo d’Arte Moderna e Contemporanea di Bolzano, kortweg ‘Museion’ genoemd, ge-
bouwd naar de plannen van de Berlijnse architecten ‘KSV Krüger Schuberth Vandreike’. De lichte, transparante kubus van het museumgebouw, een combinatie van expositieruimte en interdisciplinair kunstatelier, ligt direct bij het recreatiegebied Prati del Talvera en is bereikbaar via een sierlijke voetbrug over de rivier.
*** Via dei Portici (Bozner Lauben) De histori-
sche Via dei Portici, vandaag de hoofdwinkelstraat, leidt in oost-westrichting dwars door de oude stadskern van Bolzano. De herenhuizen die de straat omringen zijn merendeels laatgotisch. Ze zijn met fresco’s en beeldhouwwerk verfraaid en voorzien van mooie erkers. Onder de schaduwrijke booggalerijen lokken talloze boetiekjes, naast andere winkels en koffiehuizen. Sommige panden zijn rijkelijk versierd met stucwerk, zoals het barokke huis op nr. 46. Het huis op nr. 30 heeft spits toelopende gotische arcaden en een waterspuwer in de vorm van een draak op de dakrand. Ook de ‘Madonna Apotheke’ (nr. 17) is de moeite waard.
De kathedraal staat aan de Piazza Walther (boven links). Boven: Gezellige avonddrukte in de oude binnenstad van Bolzano
Noord-Italië | Trentino-Zuid-Tirol
45
Fotoverantwoording · Colofon A= Alamy; C = Corbis; G = Getty Images; M = Mauritius Images Cover: voorkant: iStock/Rudy Balasko, Nicola Forenza & Prime Images; rug: iStock/Marianna Ceccarelli; achterkant: iStock/VanSky & Flavio Vallenari P. 2-3 Look/age fotostock, P. 4-5 M/ClickAlps, P. 6-7 Look/Bethel Fath, P. 10-11 S.Borisov/Shutterstock.com, P. 13 Look/ClickAlps, P. 14 G/Michele D‘Amico, P. 15 G/Andrea Pistolesi, P. 15 Look/Ingolf Pompe, P. 15 Look/ClickAlps, P. 15 G/ Ryszard Stelmachowicz, P. 16 G/William C. Y. Chu, P. 17 G/Julian Elliott, P. 17 G/ Davide Seddio, P. 17 G/Hiroshi Higuchi, P. 17 G/Peter Adams, P. 17 G/Julian Elliott, P. 18 Look/ClickAlps, P. 19 M/Jürgen Wiesler, P. 19 M/age, P. 19 G/Sonja Jordan, P. 19 G/Luca Lubatti, P. 19 M/Olaf Protze, P. 20 G/Frank Bienewald, P. 21 G/Mitch Diamond, P. 21 C/Walter Zerla, P. 21 G/StevanZZ, P. 21 C/Guido Cozzi, P. 22 G/Thanapol Tontinikorn, P. 23 Look/ClickAlps, P. 23 G/Joe Daniel Price, P. 23 M/Ingo Boelter, P. 23 G/Fiorella Macor, P. 24 Look/ClickAlps, P. 25 Look/Thomas Stankiewicz, P. 25 M/Pixtal, P. 25 Look/robertharding, P. 25 G/ Francesco Lacobelli, P. 26 G/Omar Kamel, P. 27 G/Julian Elliott, P. 27 G/Jakob Radlgruber, P. 27 M/Stefan Auth, P. 27 M/John G. Wilbanks , P. 28 Look/ClickAlps, P. 29 Look/Rainer Martini, P. 29 C/Michele Falzone , P. 29 C/Paul Williams, P. 30 Look/ClickAlps, P. 31 M/ClickAlps, P. 31 M/Luigi Canonico, P. 31 G/ Piero M. Bianchi, P. 31 M/imageBROKER, P. 32 G/Igor Martis, P. 33 G/Jeremy Woodhouse, P. 33 M/Christian Bäck, P. 33 G/Maremagnum, P. 33 G/Tore65, P. 34 Look/robertharding, P. 35 M/Katja Kreder, P. 35 M/Alamy, P. 35 G/Martin Child, P. 35 G/Cristian Mircea Balate, P. 36-37 Look/age fotostock, P. 38-39 G/ Scacciamosche, P. 40 Look/Andreas Strauß, P. 40 Look/O. Seehauser, P. 41 G/ Simeone Huber, P. 41 M/Martin Zwick, P. 41 G/Helmuth Rier, P. 42-43 M/ClickAlps, P. 44 G/Francesco Iacobelli, P. 44 Look/Rainer Martini, P. 45 Look/O. Seehauser, P. 45 Look/O. Seehauser, P. 46-47 M/CuboImages, P. 47 Look/, P. 47 G/Michael Malorny, P. 47 Look/O. Seehauser, P. 47 Look/O. Seehauser, P. 48-49 G/Matteo Colombo, P. 49 G/UIG, P. 49 G/Sergio Parisi, P. 50 Look/Rainer Mirau, P. 50 G/Aldo Pavan, P. 50 G/sack, P. 51 Look/Andreas Strauß, P. 51 G/ Helmuth Rier, P. 51 G/Julian Elliott, P. 52-53 Look/Helmuth Rier , P. 54 M/imageBROKER, P. 55 M/Heinz Tschanz-Hofmann , P. 55-56 M/Ingo Boelter, P. 55 M/Ingo Boelter, P. 56 M/Alamy , P. 56 G/MassanPH, P. 57 M/imageBROKER, P. 57 M/Alamy , P. 57 M/Nicola Simeoni, P. 58 G/xbrchx, P. 58-59 G/xbrchx, P. 59 M/Bluered, P. 59 M/Diana Duzbayeva, P. 59 M/Gianluca Piccin, P. 60-61 M/Simone Wunderlich, P. 61 G/Paolo Dell‘Angelo, P. 61 G/Paolo Dell‘Angelo, P. 61 G/Westend61, P. 62 G/jakobradlgruber, P. 62 G/A. De Gregorio, P. 62 G/Giuseppe Anello, P. 64-65 G/Fiorella Macor, P. 66 G/Julien Fromentin, P. 66-67 G/Catherina Unger, P. 67 M/Alamy , P. 67 G/Maremagnum, P. 67 G/Bepsimage, P. 68-69 M/Massimiliano Broggi, P. 68 G/jacquesvandinteren, P. 69 G/deimagine, P. 69 M/Christa Eder, P. 70-71 M/John Warburton-Lee, P. 72 G/Peter Adams, P. 72-73 M/Daniel Vrabec, P. 72 M/Andrea Contrini, P. 73 G/Aldo Pavan, P. 73 G/ Walter Zerla, P. 74 M/Christa Eder, P. 74 Laif/Clemens Zahn, P. 74 Look/TerraVista, P. 76 G/Vicki Jauron, P. 76 G/Jon Hicks, P. 76 M/Alamy, P. 77 M/Mint Images, P. 76-77 G/Hiroshi Higuchi, P. 78 Look/ClickAlps, P. 78 G/Isaac74, P. 79 ChiccoDodiFC/Shutterstock.com, P. 79 G/Paul Biris, P. 80 M/Yves Talensac, P. 80 M/Alberto Giacomazzi, P. 80 G/Massimo Calmonte, P. 81 G/Flavio Vallenari, P. 81 M/Diego Cuzzolin, P. 82-83 Look/Katharina Jaeger, P. 83 G/Peter Unger, P. 83 M/Bailey-Cooper, P. 83 G/Peter Zelei, P. 84-85 H. & D. Zielske, P. 86 G/Mats Silvan, P. 86 G/Martin Ruegner, P. 87 Look/age fotostock, P. 87 G/F. Ferruzzi, P. 87 G/Rilind Hoxha, P. 88 M/imageBROKER, P. 88 Look/Matthias Tunger, P. 88 G/Joe Daniel Price, P. 90 M/Christian Guy, P. 90 G/Peter Zelei, P. 91 M/Alamy , P. 91 Look/age fotostock, P. 92-93 G/David C Phillips, P. 93 M/ Ross Warner , P. 93 M/Alamy, P. 93 M/Alamy, P. 94 G/U. Colnago, P. 95 G/ Marco Brivio, P. 94-95 Look/ClickAlps, P. 96 G/Sebastian Condrea, P. 96 Look/ robertharding, P. 97 G/Lysvik Photos, P. 97 M/Hartmut Albert, P. 98 G/ac productions, P. 98 G/Ryszard Stelmachowicz, P. 99 M/ClickAlps, P. 99 M/Massimiliano Broggi, P. 99 M/Tetra Images , P. 100-101 G/Stefano Doni, P. 101 G/ Christina Krutz, P. 101 Look/Iris Kürschner, P. 102-103 G/Doug Pearson, P. 102 Look/age fotostock, P. 103 Look/ClickAlps, P. 103 G/Olaf Protze, P. 103 G/ Buena Vista Images, P. 104 G/Alessandro Mascheroni, P. 104 G/Lorenzo Bianchi, P. 104 G/Andrea Pistolesi, P. 104 G/Filippo Maria Bianchi, P. 105 G/Atlantide Phototravel, P. 106-107 G/Izzet Keribar, P. 107 Look/Ingolf Pompe, P. 107 G/ cristianoalessandro, P. 108-109 Look/ClickAlps, P. 110 G/Flavio Vallenari, P. 110 M/Camille Moirenc , P. 110 G/C. Sappa, P. 110 G/Mauro Fanzini, P. 111 G/ Flavio Vallenari, P. 111 M/Aldo Pavan, P. 111 G/Francesco Riccardo Iacomino, P. 112 G/Francesco Meroni, P. 112 Look/ClickAlps, P. 113 G/Raul Garcia, P. 113 G/ Olaf Protze, P. 113 Look/G. Bayerl, P. 114-115 Look/Ingolf Pompe, P. 115 G/
400
Vladislav Zolotov, P. 115 G/benedek, P. 115 Look/Hemis, P. 116 G/maksime, P. 116 G/Leonardo da Vinci, P. 118-119 Look/age fotostock, P. 120 G/Medvedkov, P. 120 M/AGF , P. 121 Look/age fotostock, P. 121 M/Alamy, P. 121 G/Vincenzo Lombardo, P. 122 G/Davide Seddio, P. 122 G/John Freeman, P. 123 G/Henryk Sadura, P. 123 G/William C. Y. Chu, P. 124-125 G/Pietro Diotti, P. 124 M/BAO, P. 125 Laif/P S Kristensen, P. 125 Look/Martin Kreuzer, P. 125 G/Walter Bibikow, P. 126 M/Olaf Protze, P. 126 M/Martin Jung, P. 127 G/bonottomario, P. 127 M/ Vittorio Valletta , P. 127 M/Alamy , P. 128 G/seraficus, P. 128 G/De Agostini, P. 128-129 G/Peter Adams, P. 129 G/Gary Yeowell, P. 130 G/Julian Elliott, P. 130 M/Olaf Protze, P. 131 M/Olaf Protze, P. 131 M/Massimo Dallaglio, P. 132 G/Julian Elliott, P. 132 G/Julian Elliott, P. 132 M/Alamy, P. 133 G/Francesco Riccardo Iacomino, P. 134-135 G/Alexander Spatari, P. 136 M/Giacomo Meneghello, P. 136 Look/ClickAlps, P. 136 G/Julian Elliott, P. 138 G/Simona Flamigni, P. 138 M/MacEaton, P. 138 G/ermess, P. 138 G/Davide Marzotto, P. 139 FooTToo/ Shutterstock.com, P. 139 G/Thomas Stankiewicz, P. 140 M/Pixtal, P. 140 M/Jiri Hubatka, P. 140 M/Konstantin Kalishko, P. 141 M/Olaf Protze, P. 141 Look/robertharding, P. 142 M/Alamy , P. 142 M/Olaf Protze, P. 143 Look/Daniel Schoenen, P. 143 G/Sir Francis Canker, P. 143 Look/Daniel Schoenen, P. 143 G/Tinieder, P. 144 Laif/Raffaele Celentano, P. 144-145 M/Jürgen Wiesler, P. 146 M/ Toni Spagone, P. 146 Laif/Ralf Kreuels, P. 147 M/René Mattes , P. 147 G/Bruce Yuanyue Bi, P. 148-149 M/age, P. 149 G/Yves Marcoux, P. 149 M/Olaf Protze, P. 149 G/Jon Arnold, P. 150-151 G/Sonja Jordan, P. 152 G/Simion Sebastian Tataru, P. 152 G/Lorenzo De Simone, P. 153 G/Jason Arney, P. 153 G/Hiroshi Higuchi, P. 154-155 M/Stefano Caporali, P. 156 G/Andrea Pistolesi, P. 156 M/ Roberta Ferraris, P. 157 G/G. Carfagna, P. 157 M/Philip Koschel, P. 157 M/Barbara Boensch, P. 158-159 G/Roberto Lotti, P. 158 G/GiacomoBo, P. 159 M/ Christine Webb , P. 159 G/Peter Zelei Images, P. 160 Look/Fotoapetra, P. 160 Look/Juergen Richter, P. 161 G/Roberto Lo Savio, P. 161 G/Massimo Borchi, P. 162 G/Julian Elliott, P. 162 G/LatitudeStock - TTL, P. 162 G/taratata, P. 163 G/ Maremagnum, P. 164 C/Hubert Stadler, P. 164 G/Maremagnum, P. 165 M/ Martin Moxter, P. 165 G/sansa55, P. 166 G/Bildverlag Bahnmuller, P. 166 G/ Maremagnum, P. 168 M/Misha Gordon , P. 168 Look/age fotostock, P. 169 G/ Givaga, P. 169 G/Raquel Maria Carbonell Pagola, P. 170-171 G/Mitch Diamond, P. 172 Look/Juergen Richter, P. 172 G/Anna Pakutina, P. 173 M/Gimmi, P. 173 C/The Gallery Collection, P. 172-173 Look/Juergen Richter, P. 174 C/R. Ian Lloyd, P. 174 G/Atlantide Phototravel, P. 174 M/Catharina Lux, P. 175 G/Eileen_10, P. 175 C/Mario Cipriani, P. 175 M/Catharina Lux, P. 176-177 G/Julian Elliott, P. 177 M/Martin Engelmann, P. 177 M/Mark Edward Smith , P. 177 M/ Alamy , P. 178-179 C/R. Ian Lloyd, P. 178 M/Alamy, P. 178-179 G/Julian Elliott, P. 179 G/Julian Elliott, P. 180-181 G/Julian Elliott, P. 182 M/Christine Webb, P. 182 M/David Collingwood , P. 182-183 G/Gary Yeowell, P. 184-185 Look/Heinz Wohner, P. 184 G/Ossiridian, P. 184 G/StefyMorelli, P. 185 G/Massimo Borchi, P. 185 G/clodio, P. 186 G/Slow Images, P. 186-187 C/Guido Cozzi, P. 187 M/ Giuseppe Greco, P. 187 M/Steve Speller , P. 188-189 Look/Daniel Schoenen, P. 189 M/Jeremy Woodhouse, P. 189 M/Stefano Caporali, P. 189 G/Gary Yeowell, P. 190 C/Stefano Amantini, P. 191 G/Allan Baxter, P. 190-191 C/Guido Cozzi, P. 192-193 Look/Hemis, P. 194 M/James Walker, P. 194 M/Stefano Paterna, P. 194 M/Nikolay Korzhov, P. 195 M/ClickAlps, P. 195 C/Francesco Iacobelli, P. 196 Look/Avalon.red2, P. 196 Look/age fotostock, P. 197 M/Alessandra Sarti, P. 197 G/wjarek, P. 198-199 G/Gary Yeowell, P. 200 M/Stephen Hughes , P. 200 G/Witold Skrypczak, P. 200 G/Andrea Pistolesi, P. 200-201 G/Andrea Pucci, P. 202-203 C/Walter Zerla, P. 204 G/I just try to tell my emotions and take you around the world, P. 204-205 G/Marius Roman, P. 205 G/Guido Cozzi, P. 205 C/ Massimo Borchi, P. 206-207 Look/Rainer Mirau, P. 207 Look/Andreas Strauss, P. 207 Look/J. Richter, P. 207 G/StevanZZ, P. 208 G/Maremagnum, P. 208 G/ Franz Marc Frei, P. 209 G/Atlantide Phototravel, P. 209 G/Marka, P. 210-211 G/ undefined undefined, P. 211 M/Alamy, P. 211 M/Daniel Schoenen, P. 211 C/ Gunther Willinger, P. 212 Look/ClickAlps, P. 212 M/Gimmi, P. 212-213 G/Elisa Bistocchi, P. 213 C/Pietro Canali, P. 214 G/Rimbalzino, P. 214-215 G/Valentino Grassi, P. 215 G/anzeletti, P. 215 G/Slow Images, P. 215 Look/ClickAlps, P. 216 G/Rimbalzino, P. 216 G/Didier Marti, P. 216 G/lauradibiase, P. 217 G/Francesco Iacobelli, P. 217 Look/ClickAlps, P. 217 G/Francesco Iacobelli, P. 218 M/Giuseppe Greco, P. 218 G/Ian Trower, P. 219 G/Buena Vista Images, P. 219 G/Mitch Diamond, P. 220 M/Bruno Kickner, P. 220-221 G/Travelpix Ltd, P. 220 G/Borisb17, P. 221 G/Slow Images, P. 222-223 G/Jakob Radlgruber, P. 224 M/Otmar Steinbicker, P. 224 G/Julian Elliott, P. 225 G/Crisfotolux, P. 225 G/Ed Coleman, P. 226 M/Rupert Hansen, P. 226 G/Sigena Semmling , P. 227 G/ValerioMei, P. 227 M/Nico Tondini, P. 227 M/Emanuele Ciccomartino, P. 228 Laif/Peter Bialobrzeski, P. 228 M/Peter Horree, P. 229 M/Stefan Auth, P. 229 G/Michele Alfieri,
P. 229 M/Raimund Kutter, P. 230-231 S.Borisov/Shutterstock.com, P. 232 G/ Christophe Faugere, P. 233 G/sborisov, P. 234 M/Alamy, P. 235 M/Alamy, P. 235 Look/Rainer Martini, P. 236 Alamy/Andrea Matone , P. 236 G/Karl Weatherly, P. 237 G/sedmak, P. 237 M/Alamy, P. 237 M/Stefano Venturini, P. 240 G/Wilfried Krecichwost, P. 241 M/imageBROKER, P. 241 G/Bruno Buongiorno Nardelli, P. 241 Alamy/Gaertner, P. 242 C/Sylvain Sonnet, P. 243 M/Martin Jung, P. 243 Look/Strau Andreas, P. 244 G/Nico De Pasquale Photography, P. 244 M/Glyn Thomas, P. 245 Look/Rainer Mirau, P. 246-247 G/VW Pics, P. 248-249 G/Jumping Rocks, P. 250-251 Look/ClickAlps, P. 253 C/Jim Zuckerman, P. 253 G/Fine Art Images, P. 254-255 M/Alamy, P. 255 M/John Warburton-Lee, P. 256-257 M/ Alamy, P. 256 M/Susana Guzman, P. 257 G/Izzet Keribar, P. 257 M/Pino Pacifico, P. 258 G/Fabianodp, P. 258 G/ValerioMei, P. 258 G/Hans Georg Roth, P. 258 G/ Pietro Tallini, P. 259 M/Pixtal, P. 259 Look/age fotostock, P. 260-261 G/Gary Yeowell, P. 262 M/Alamy , P. 262 G/Davide Seddio, P. 263 G/Paolo Corsetti, P. 263 Look/Oliver Blum, P. 263 M/Toni Spagone, P. 264 G/C. Sappa, P. 264 G/ Angelo D‘Amico, P. 264 G/Dessardo Feder, P. 265 M/John G. Wilbanks , P. 265 M/Alamy , P. 266-267 G/skaman306, P. 268 M/Guido Paradisi, P. 268 M/Francesca Sciarra, P. 268 G/ermess, P. 269 M/Roberto Gaetano , P. 269 G/ROMAOSLO, P. 270 M/Maurizio Distefano, P. 270 Look/ClickAlps, P. 271 G/Dessardo Feder, P. 271 M/Guido Paradisi, P. 272-273 M/Guido Paradisi, P. 273 G/enzart, P. 273 G/onairda, P. 273 M/Guido Paradisi, P. 274 Look/Avalon.red2, P. 274 G/ Daniela Gualtieri, P. 275 Look/Thomas Stankiewicz, P. 275 Laif/Max Galli, P. 276 G/Jacek Sopotnicki, P. 276 Laif/Max Galli, P. 277 M/imageBROKER, P. 277 G/ Mahaux Photography, P. 277 M/Sara White, P. 278 M/Udo Bernhart, P. 278 M/ Alamy , P. 278-279 M/Daniel Chetroni, P. 279 M/Vittorio Valletta , P. 279 M/Stefano Valeri, P. 280-281 Look/robertharding, P. 282-283 G/Olga Tarasyuk, P. 284-285 M/ClickAlps, P. 284 M/Markus Lange, P. 285 G/e55evu, P. 285 G/ Philippe Fritsch, P. 285 M/Martin Moxter, P. 286 G/rusm, P. 286 M/Enrico Della Pietra, P. 287 M/Giovanni Guarino, P. 287 Look/Avalon.red2, P. 287 G/Photo Italia LLC, P. 288 M/Stuart Robertson, P. 288 M/Yefim Bam, P. 289 M/Vittorio Sciosia, P. 290-291 Look/Hemis, P. 290 M/Bruno Kickner, P. 291 Look/Karl Johaentges, P. 291 M/Vyacheslav Lopatin, P. 291 G/Richard I‘Anson, P. 292-293 Look/Rainer Martini, P. 294 M/Patrycja Hruszowiec, P. 294 M/robertharding, P. 295 Look/age fotostock, P. 294-295 Look/Sabine Lubenow, P. 296-297 Look/ Konrad Wothe, P. 297 G/Jeremy Villasis, P. 297 G/Michele Falzone, P. 297 Look/ Konrad Wothe, P. 298 G/Albert Tan photo, P. 299 C/Vittorio Sciosia, P. 298-299 C/Michele Falzone , P. 300-301 C/Angelo Cavalli, P. 302 M/Alamy , P. 302-303 G/Piero M. Bianchi, P. 303 Look/Konrad Wothe, P. 303 M/Albrecht Weifler, P. 304 G/onairda, P. 304 M/Alamy , P. 305 G/V. Giannella, P. 305 M/ClickAlps, P. 306-307 M/Pavlo Glazkov, P. 306 M/Alamy , P. 307 G/font83, P. 307 Look/ ClickAlps, P. 308-309 C/Paul Williams, P. 310 G/Cristian Spina, P. 310 M/Giuseppe Masci, P. 311 M/Witold Skrypczak, P. 311 G/Roberto Anania, P. 311 M/JIRI, P. 312-313 M/ClickAlps, P. 312 Laif/Raffaele Celentano, P. 313 M/Luigi Canonico, P. 314-315 M/imageBROKER, P. 316 M/Werner Otto, P. 316 G/Yuriy Brykaylo, P. 317 M/Manfred Kostner, P. 318 M/Graham Moore, P. 319 M/Peter Adams, P. 319 M/Philippe Turpin, P. 319 Look/Rainer Martini, P. 320-321 M/BJ FlavioMassari , P. 321 G/Marka, P. 321 Look/Peter von Felbert, P. 321 G/Marka, P. 322-323 G/ Michal Krakowiak, P. 324 M/Jean-Pierre Degas, P. 324 M/Enrico Spanu, P. 325 G/Reda & Co, P. 325 G/G. Barone, P. 325 M/CuboImages, P. 326-327 G/Maremagnum, P. 327 M/Solvin Zankl , P. 327 M/Solvin Zankl , P. 327 M/Roberto Nistri , P. 328 M/Witold Skrypczak, P. 328 Look/Travel Collection, P. 328 G/Davide Seddio, P. 329 G/Tore65, P. 330-331 iPics/Shutterstock.com, P. 331 G/ Jorg Greuel, P. 331 M/Ian Dagnall , P. 331 G/Travel Wild, P. 332 M/Serge Mouraret, P. 332-333 G/Stefano Pisu, P. 333 M/imageBROKER, P. 333 G/Reda & Co, P. 334-335 M/Liubomir Paut-Fluerasu, P. 334 M/Michael Runkel, P. 335 M/ Christian Bäck , P. 335 M/CuboImages, P. 335 M/Ana del Castillo, P. 336 Laif/ Amme, P. 336 M/Christian Bäck, P. 336 Laif/Tobias Hauser, P. 337 G/V. Giannella, P. 338 G/sndr, P. 338 G/Jeremy Woodhouse, P. 338 M/Christian Bäck, P. 339 M/Nicola Iacono, P. 339 G/Ellen van Bodegom, P. 340 G/RSfotography, P. 340 G/Martin Child, P. 341 M/Stefano Paterna, P. 341 M/Alamy , P. 341 G/Peter Adams, P. 342-343 G/andras_csontos, P. 344-345 G/Jeremy Woodhouse, P. 345 G/Cristian Mircea Balate, P. 346 M/Martin Norris, P. 346 Look/age fotostock, P. 347 M/Sunny Celeste, P. 347 G/Richard I‘Anson, P. 348 G/Dragan Yordanov, P. 348 G/HWO, P. 348 Look/robertharding, P. 349 Look/age fotostock, P. 349 G/Domenico Nardozza, P. 350 M/AGF , P. 350 Look/Rainer Martini, P. 350 Look/robertharding, P. 351 M/Tiffany Lacey, P. 351 M/Alamy, P. 351 G/Piotr Jaczewski, P. 352 G/David Trood, P. 352 M/Michael Nitzschke, P. 353 G/Alessandro Flavio Bruno, P. 354 M/Katja Kreder, P. 354-355 Look/age fotostock, P. 355 G/Patrick Donovan, P. 355 G/Slow Images, P. 356-357 Look/Hemis
Colofon Tekst: Daniela Schetar, Robert Fischer, Stefan Jordan, Christa Pöppelmann, Michael Müller, Andrea Lammert Redactie: Julia Schott Vormgeving: Ulrike Lang Vertaling: Erik Van de Perre Opmaak: Peter De Bock Oorspronkelijke titel: Unterwegs in Deutschland
www.lannoo.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. Als u opmerkingen of vragen heeft, dan kunt u contact opnemen met onze redactie: redactie.toerisme@lannoo.com.
© Kunth Verlag, München – MAIRDUMONT GmbH & Co. KG, Ostfildern, 2021 © Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2022 D/2022/45/397 – NUR 512 ISBN 978 94 014 8703 0 Gedrukt in EU
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Deze uitgave werd met de meeste zorg samengesteld. De juistheid van de gegevens is mede afhankelijk van informatie die ons werd verstrekt door derden. Indien die informatie onjuistheden bevat, kan Lannoo daarvoor geen aansprakelijkheid aanvaarden.