Lannoo‘s autoboek Duitsland
Over dit boek 4
Lannoo‘s autoboek Duitsland
Sinds een aantal jaren komt Duitsland steeds meer in trek als vakantie bestemming – niet alleen bij toeristen uit Europa en zelfs verder weg, maar ook bij de Duitsers zelf. Natuurlijk bestaat de hitlijst van populaire reisdoelen vooral uit de Noordzee, de Oostzee en de Beierse Alpen, en uit de metropolen Berlijn, Hamburg en München. Toch zijn er naast die toeristische toppers – vooral in de ‘provincie’ – grandioze landschappen
en onvermoede culturele schatten te ontdekken. Lannoo’s Autoboek Duitsland laat je kennismaken met het land vanuit verschillende invals hoeken. Wie nader wil kennismaken met het land aan de hand van fasci nerende toeristische routes, slaat er het hoofdstuk ‘De mooiste toeristi sche routes’ op na. In het tweede en uitgebreidste deel worden per deelstaat de mooiste bestemmingen besproken en geografisch gerang
schikt. Het laatste deel is gewijd aan de fraaiste locaties van het Duitse Unescowerelderfgoed. Ruim duizend grote en kleine foto’s illustreren het boek, en 100 pagina’s met kaarten zorgen dat je op de juiste weg blijft. Zo heb je een uitgebreid overzicht van de rijkdom en verscheidenheid die Duitsland te bieden heeft. Je krijgt meteen zin om je koffers te pakken en alles met eigen ogen te gaan aanschouwen.
Lannoo‘s autoboek Duitsland
5
Inhoud
DE MOOISTE TOERISTISCHE ROUTES Route 1 Route 2 Route 3 Route 4 Route 5 Route 6 Route 7 Route 8 Route 9 Route 10 Route 11 Route 12 Route 13 Route 14
6
Lannoo‘s autoboek Duitsland
Grüne Küstenstraße Alte Salzstraße en Hanzeroute Wege in die Romanik en Straße der Romanik Klassikerstraße en Straße der Wettiner Deutsche Märchenstraße en Straße der Weserrenaissance Deutsche Alleenstraße Route der Industriekultur Van het Münsterland naar de Keulse Bocht Door Sauerland en Siegerland naar het dal van de Lahn Grote Eifelroute Moselweinstraße en Rheingauer RieslingRoute Nibelungen en Siegfriedstraße/Bergstraße Burgenstraße van Mannheim naar Bayreuth Württemberger Wein en Schwäbische Dichterstraße
14 16 20 22 24 26 28 30 32 34 36 38 40 44
Route 15 Route 16 Route 17 Route 18 Route 19 Route 20 Route 21
Oberschwäbische Barockstraße Van BadenBaden door het Zwarte Woud Deutsche en Badische Weinstraße Fränkische Bocksbeutelstraße Romantische Straße Glasstraße en dal van de Donau Deutsche Alpenstraße
46 48 50 52 54 56 58
DE MOOISTE BESTEMMINGEN SleeswijkHolstein Nationaal Park SleeswijkHolsteinse Waddenzee Kiel Lübeck Hamburg Nationaal Park Hamburgse Waddenzee Bremen Bremerhaven
62 68 76 78 86 100 102 110
Nedersaksen Nationaal Park Nedersaksische Waddenzee Hannover Nationaal Park Harz MecklenburgVorpommern Nationaal Park Jasmund Rostock Stralsund Nationaal Park Vorpommersche Boddenlandschaft Nationaal Park Müritz Schwerin Brandenburg Nationaal Park BenedenOderdal Potsdam Berlijn NoordRijnlandWestfalen Keulen Nationaal Park Eifel Düsseldorf
112 122 138 142 144 152 160 166 168 176 180 182 188 194 200 218 232 234 242
Lannoo‘s autoboek Duitsland
7
SaksenAnhalt Maagdenburg Saksen Dresden Nationaal Park Saksisch Zwitserland Thüringen Nationaal Park Hainich Erfurt Hessen Nationaal Park KellerwaldEdersee Frankfurt am Main RijnlandPalts Nationaal Park HunsrückHochwald Mainz Saarland Saarbrücken BadenWürttemberg Stuttgart Nationaal Park Schwarzwald Beieren Nürnberg Nationaal Park Bayerischer Wald
8
Lannoo‘s autoboek Duitsland
244 250 262 270 276 280 286 288 300 308 322 324 334 338 342 350 356 366 370 388 400 408
München Nationaal Park Berchtesgaden
414 420
HET MOOISTE UNESCO-WERELDERFGOED Waddenzee Archeologisch grenscomplex van Hedeby en Danevirke Hanzestadt Lübeck Speicherstadt en Kontorhausdistrict met Chilehaus in Hamburg Historische binnensteden van Stralsund en Wismar Oude beukenbossen van Duitsland Stadhuis en Rolandstandbeeld in Bremen Dom en Michaeliskirche in Hildesheim Fagusfabriek in Alfeld Rammelsbergmijnen, historisch centrum van Goslar en hydraulisch watersysteem van de OpperHarz Dom van Naumburg Stiftskirche, Schloss & Altstadt van Quedlinburg Bauhauslocaties in Weimar en Dessau Parklandschap DessauWörlitz Mijnbouwgebied Ertsgebergte
436 437 438 439 440 441 442 443 444 445 446 447 448 449 449
Luthergedenkplaatsen in Eisleben en Wittenberg Paleizen en parken van Potsdam en Berlijn Museumsinsel in Berlijn Modernistische woonwijken in Berlijn Bergpark Wilhelmshöhe Kasteel Wartburg Klassiek Weimar Muskauer Park Grenzen van het Romeinse Rijk:de NederGermaanse limes Karolingisch Westwerk en Civitas Corvey Mijncomplex Zollverein in Essen Dom van Keulen Schloss Augustusburg en Schloss Falkenlust in Brühl Dom van Aken BovenMiddenRijndal Romeinse gebouwen, Dom & Liebfrauenkirche van Trier SchUMsites van Speyer, Worms en Mainz Dom van Speyer Kunstenaarskolonie Mathildenhöhe IJzersmelterij van Völklingen Klooster van Lorsch Fossielenvindplaats Groeve Messel
450 451 452 453 454 455 456 457 458 458 459 460 461 462 463 464 464 465 465 466 467 468
Abdij van Maulbronn Kloostereiland Reichenau Prehistorische paalwoningen in de Alpen Grotten en ijstijdkunst in de Zwabische Jura Architecturaal werk van Le Corbusier Grenzen van het Romeinse Rijk: Limes Grenzen van het Romeinse Rijk: de Donaulimes Historische binnenstad van Bamberg Markgrafelijk Operahuis in Bayreuth Residentie van Würzburg Grote kuuroorden van Europa Historisch centrum van Regensburg met Stadtamhof Bedevaartkerk van Wies Waterbeheersysteem van Augsburg
469 470 471 472 473 474 474 475 476 477 477 478 479 479
REISATLAS
480
Register Fotoverantwoording
541 544
Lannoo‘s autoboek Duitsland
9
Het strand van St. Peter-Ording met zijn gebouwen op palen en de voor de Noord-Friese kust typische strandstoelen
Route 1: Grüne Küstenstraße Het steeds wisselende spel van eb en vloed drukt zijn stempel op de Duitse Noordzeekust. Wie hier kwam wonen, moest zich wapenen tegen het natuurgeweld. Zo ontstond in de loop der eeuwen een uniek natuur- en cultuurlandschap. De Grüne Küstenstraße ontsluit samen met de Störtebekerstraße en de Obstmarschenweg de kust van de Deense tot de Nederlandse grens. Een diepe indruk laat de onmetelijke hemel na die zich over het vlakke land spant. Die weidse horizon vormt de rode draad in de landschappen aan de Duitse Noordzeekust en het achterland: de zandige geestgronden, de vruchtbare marsgronden, de duistere moerassen en het wad, waarvan je eigenlijk niet weet of het nu land of zee is. Water, weiden en wolken – dat trio houdt de reiziger op zijn tocht op de Grüne Küstenstraße gezelschap. Een groene drietand is het symbool van deze noordelijkste Duitse toeristische route, die begint bij de Deense grens en van de Noordzeekust in SleeswijkHolstein naar Oost-Friesland loopt. Wie dat wil, kan zijn tocht uitbreiden tot over de grens: in noordelijke richting tot Jutland, in westelijke tot Amsterdam. Op sommige plaatsen valt onze route samen met regionale toeristische routes die hetzij gedeeltelijk met de Grüne Küstenstraße overlappen, hetzij op zichzelf staan. Zo leidt de Obstmarschenweg van Hamburg naar
14
De mooiste toeristische routes
Wischhafen door het Altes Land, het grootste fruitteeltgebied van Duitsland. De Duitse Vehnroute bij Leer loodst toeristen door het Friese moeraslandschap. Genoemd naar de beroemdste Duitse vrijbuiter is de Störtebekerstraße langs de Oost-Friese kust. Alleen een traag tempo doet de prachtige natuur en cultuur op de route recht. Dus is fietsen, kajakken, paardrijden of gewoon wandelen de ideale manier van voortbewegen. Op de route liggen drie nationale parken: het nationale park Waddenzee van Sleeswijk-Holstein, van Hamburg en
Reisinformatie
van Nedersaksen. Een onvergetelijke ervaring is het wadlopen, waarbij je met wat geluk een roedel zeehonden op een zandbank kunt zien dommelen. Windmolens, vuurtorens en ophaalbruggen over kanalen zijn de architecturale kenmerken van het kustland. Middeleeuwse baksteenkerken en boerderijen met rieten dak nodigen uit tot een bezoek. Talrijke musea aan de Grüne Küstenstraße zijn gewijd aan maritieme thema’s, zoals het Buddelschiffmuseum in Greetsiel en het Wrackmuseum in Cuxhaven. Toch is ook moderne kunst niet vreemd aan de kust. Aanraders zijn de voormalige kunstenaarskolonie in Worpswede en de kunsthal in Emden. Wie ‘s zomers in Friesland zijn ogen goed de kost geeft, zal veel Schrubföögel – oftewel vlinders in het Nederlands – te zien krijgen.
Afstand: ca. 800 km (zonder omwegen) | Benodigde tijd: 8–10 dagen Niebüll 98 km Sylt 135 km Husum 44 km St. Peter-Ording 105 km Glückstadt 61 km Hamburg 52 km Stade 72 km Cuxhaven 42 km Bremerhaven 64 km Bremen 49 km Oldenburg 77 km Papenburg 22 km Leer 30 km Emden 38 km Norddeich 60 km Jever 17 km Wilhelmshaven
a Oost-Friese Waddeneilanden Zeven keer ongerepte natuur en rust.
b Sylt Populaire vakantieparadijzen in het hoge noorden van Duitsland.
De Oost-Friese Waddeneilanden Borkum, Juist, Norderney, Baltrum, Langeoog, Spiekeroog en Wangerooge hebben elk hun eigen charme.
Uit de vroegere geestgronden ontstonden de drie Noord-Friese Waddeneilanden Sylt, Föhr en Amrum.
DENEMARKEN Nationaal park Noord
c Greetsiel Schilderachtig staan de
tweelingmolens bij de vissershaven, die – zoals veel dorpen – zijn ontstaan dankt aan de aanleg van (afwaterings)kanalen.
Waddenzee
d Hamburg Talloze kanalen, Fleete genoemd, doorkruisen de
uitgestrekte historische Speicherstadt. Het grote bakstenen loodsencomplex werd eind 19de eeuw op het eiland Brook opgericht.
Friese SleeswijkWaddeneilanden
Holstein Nationaal park Waddenzee Hamburg Oost-Friese Waddeneilanden
e Bremen Grote vrijheid van steen: met baldakijn meet de Roland bijna 10 m. De stenen ridderfiguur met zwaard en schild symboliseert de stadsvrijheid en rechtsmacht van de Hanzestad Bremen.
Nationaal park Nedersaksische Waddenzee
0
25 km
Natuurpark Wildeshauser Geest
De mooiste toeristische routes
15
Sleeswijk-Holstein 62
Sleeswijk-Holstein is de ‘deelstaat tussen de zeeën’, namelijk tussen de rustige Oostzee en de door stormen geteisterde Noordzee. In dit gebied strekt zich een lieflijk landschap uit met beboste dekzandruggen en meren. Indrukwekkende bakstenen kerken, hoeves met rieten daken en ontelbare musea getuigen van de rijke cultuur in de noordelijkste deelstaat van Duitsland.
63
E
Sylt
E
Nationalpark Richard-Haizmann-Mus.
Föhr
Hauke-HaienKoog
n ige
Hall
S
Oland NordmarschLangeneß
Amrum
Südensee
Gröde Hooge
Japsand
Norderoogsand
D
FLENSBURG Nordertor
Friesenmuseum
SchleswigNaturpark Langsee
Pellworm
Hallig Süderoog
Schleswig
Nordstrand
Husum
Süderoogsand
Schle
Haithabu
Nissenhaus
Louisenlund
Dannewerk
Tre e
ne
Holsteinisches Roter Haubarg
R
Westerheversand
Naturpark Hüttener Berge
Eiderstedt
Witt
Büdelsdorf Rendsburg
er
Helgoland
Eid
l
O
Eidersperrwerk
C
rd
H
eeOsts
Ka
N
Trischen
Meldorfer Bucht
Seehundstation
L
Naturpark
No
S
na
Heide
Wattenmeer
E
Marienburg
H
O
L
L
KaiserWilhelm-Koog
Aukrug
S
Stör
Brunsbüttel
ITZEHOE
Schleusen
CUXHAVEN Glückstadt Elmshorn e Elb
Uetersen
WILHELMSHAVEN
64
Sleeswijk-Holstein
BREMERHAVEN
PINNEBERG Wedel
NO
Föhr
Geltinger Bucht
O
Onthaasten is troef op dit gemoedelijk eilandje, dat enkel per boot bereikbaar is.
S
T
Amrum
Schwansener See
F e h m
E
Eckernförder Bucht Nikolaikirche K
Wittensee
E
Eckernförde
park ner
de För er iel
Fehm
und
Großer Hohwachter Binnensee Bucht
Kieler Woche Selenter
Fehmarnsundbrücke
Freilichtmuseum
Preetz
S
Tresdorfer See
Wall-Museum
G
I
W
Lankersee
Malente
T
E
Gr. Plöner Naturpark See Holst. Schweiz
Helgoland
Schloss Eutin
N
I
Neustadt Lübecker
Kieler Woche
Scharbeutz B u c h t Wahlstedt
Bad Segeberg
Mözener See
Kaltenkirchen Grabau
HenstedtUlzburg Quickborn Bargteheide
Tijdens het legendarische zeilevenement Kieler Woche, dat elk jaar in juni plaatsvindt, is het in de binnenstad één groot volksfeest.
Travemünde Ratekau Bad Schwartau Stockelsdorf
Bad Oldesloe
LÜBECK
Lübeck
Altstadt
NORDERSTEDT
De charmante baksteenarchitectuur in de stad is een lust voor het oog, aan bezienswaardigheden is geen gebrek.
Slot Eutin
Ratzeburg Ratzeburger See
Ahrensburg
Naturpark
HAMBURG
Till Eulenspiegel
Mölln
Lauenburgische
Schaalsee
SCHWERIN
Het barokkasteel van Eutin is met museum, landschapstuinen, moestuin en orangerie een uitstap waard.
Natuurpark Lauenburgische Seen
Glinde Friedrichsruh
Reinbek Schwarzenbek
Dagen van de rotgans (Ringelganstage) op de Halligen
Op het enige Duitse eiland in volle zee kun je met wat geluk zeehonden en zeeleeuwen zien.
Cismar
Eutin
NEUMÜNSTER
Waddentocht met de postbode Wadlopen met postbode Knud Knudsen naar Süderoog is een unieke belevenis.
De komst van de vogels wordt elk jaar in de lente met een gevarieerd programma gevierd.
See
Naturpark
S
B e l t
arns
KIEL Kronshagen
E
a r n
Fehmarn
Marine-Ehrenmal
Westensee
Wie rust en ontspanning zoekt, is hier op de juiste plek. Vooral de zandbank Kniepsand maakt het eiland uniek.
S
i hle Schlei Sc
*
HIGHLIGHTS
Sylt Sylt staat met recht en reden bekend als de koningin van de Noordzee-eilanden. Uitgestrekte stranden, liefelijke gehuchten en een wondermooie natuur zorgen voor een perfecte eilandsetting.
Seen
Geesthacht 0
5
10 km
Het gebied herbergt een prachtig natuur- en merenlandschap en een bont gezelschap watervogels.
Sleeswijk-Holstein
65
Noordzeekust De Noordzeekust van Sleeswijk-Holstein dankt zijn faam niet alleen aan de Waddenzee. Ook het moeraslandschap met watertjes, prachtige bossen en indrukwekkende dijken, vele vakantie-eilandjes en de Halligen doen een duit in het zakje.
De ‘Rode Klif’ op Sylt
Duinenlandschap op de Sylter Ellenbogen, het noordelijkste deel van Sylt
* Niebüll De geschiedenis van Niebüll, een
* Listland In het natuurreservaat aan de
dorpje op de dekzandrug, gaat terug tot in de 13de eeuw. Hoe men hier vroeger leefde, is te zien in het *Friesisches Museum. In het *Naturkundemuseum worden de Noord-Friese fauna en flora getoond. In Seebüll, ten noorden van Niebüll, stelt de *Nolde Stiftung in een bakstenen woning in Bauhausstijl werk van de expressionistische schilder tentoon.
*** Sylt In 1927 werd de Hindenburgdam vol-
tooid, die het noordelijkste eiland van Duitsland verbindt met het vasteland. Hoofdplaats van het eiland is **Westerland. Neem zeker een kijkje in de kerk **St. Niels (1635) met laatgotisch, gebeeldhouwd altaar. Het oude *kurhaus van 1896 herbergt nu het stadhuis en een casino. In ***Keitum zijn de Friese woningen te bewonderen die typisch zijn voor het eiland. Sommige zijn ruim tweehonderd jaar oud, zoals het **Altfriesisches Haus. Ten noorden van Keitum, aan de Waddenzee, tref je in de kerk **St. Severin (13de eeuw) een bewerkt altaar aan uit de 15de eeuw en een kansel uit de 17de. Het deftige **Kampen pronkt met eindeloze stranden, heide, duinen en stulpjes met rieten daken. In de Waddenzee voorbij **List, de noordelijkste gemeente van Duitsland, wordt de lekkere oester Sylter Royal gekweekt.
noordpunt van Sylt stelen de wandelduinen de show. Elk jaar schuiven ze een paar meter op.
* Morsum-Kliff Fossielen op de tot 20 m
hoge, steile oever bij Morsum op Sylt tonen 15miljoen jaar geologische geschiedenis. Ook romantische zielen komen hier tijdens de zonsondergang aan hun trekken.
*** Föhr Het nagenoeg ronde eiland van
83 km² is het grootste dat helemaal door de Waddenzee is omgeven. Hoofddorp is het in 1819 gestichte **Wyk. Toen de Deense koning
Overal op het eiland Pellworm zie je dijkschapen.
66
Sleeswijk-Holstein | Noordzeekust
het in 1842 als badplaats uitkoos, begonnen stad en eiland aan een opmars als kuuroord. Het *Dr.-Carl-Häberlin-Friesenmuseum vertelt het verhaal van het eiland en zijn bewoners. In het dorp Boldixum vind je de kerk *St. Nikolai (13de eeuw) met renaissancealtaar. **Nieblum is een Fries dorp met de kerk *St. Johannis (12de eeuw).
*** Amrum Ongeveer 2000 inwoners telt dit
eiland, met een oppervlakte van 20 km² het kleinste van de Noord-Friese vakantie-eilanden. In het westen strekt zich een breed *zandstrand uit, de Kniepsand. Typisch voor het land-
Halligen ‘Land onder water!’ luidt het meerdere keren per jaar op de tien Halligen voor het vasteland van Noord-Friesland. Want wanneer de herfststormen over zee razen, rest er maar weinig van de minuscule eilandoverblijfselen of nietige stukjes voormalig vasteland: weiden en velden staan blank, het vee wordt naar de stallen gedreven, de ramen worden gesloten. En dan begint het wachten en hopen. Vijf Halligen zijn bewoond: Gröde, Hooge, Langeneß, Nordstrandischmoor en Oland. Met zijn 956 ha, 16 terpen en 110 inwoners is Langeneß het grootste eiland van de Halligen. Het kleinste is Habel, amper 7 ha groot en onbewoond. Op Norderoog en Süderoog zijn vogelopvangcentra die vaak het hele jaar door bezet zijn; de eilandjes maken deel uit van het nationaal park Waddenzee Sleeswijk-Holstein. Molen in Wrixum op het eiland Föhr
Het museum Königspesel op de Hallig Hooge
* Hallig Hooge De Hallig waarop de Deense
koning Frederik VI in 1825 tijdens een storm beschutting zocht, is ’s zomers te bezichtigen. Een herberg op de terp Hanswarft herinnert aan zijn verblijf.
** Pellworm Het eiland ligt ongeveer een hal-
ve meter onder de zeespiegel, slechts tegen overstromingen beschermd door dijken. De ruïne van de kerktoren St. Salvator is als een waarschuwing voor de nog altijd hevige stormvloeden. Beroemd is het Arp Schnitgerorgel van 1711 in kerk.
** Nordstrand Tussen 1906 en 1934 werd
een 2,5 km lange dam gebouwd die het eiland van 50 km² met het vasteland verbindt. Ontelbare zware stormvloeden verwoestten Nordstrand keer op keer, zodat de bevolking naar naburige eilanden of het vasteland vluchtte. De huidige dijken zijn hoog genoeg om het eiland tegen stormvloeden te beschermen. Sinds 1990 is dit een Seeheilbad aan de Noordzee.
* Husum De schrijver Theodor Storm werd
Schilderachtig staan 16de- en 17de-eeuwse burgerwoningen samen met het stadhuis (1601) langs de **markt. Bezienswaardig is de *Mariakerk met bronzen doopvont (1643). Te midden van een fraai park prijkt in het stadcentrum het **Schloss vor Husum, het kasteel dat de hertogen van Gottorf tussen 1577 en 1582 lieten bouwen.
** Eiderstedt 15 km breed en 30 km lang
is het schiereiland Eiderstedt, dat in de 15de eeuw moeizaam werd veroverd op de zee. Het prachtige drasland telt meer schapen dan mensen. Vanaf de hoge dijk die het schiereiland tegen vloed beschermt, kun je tot ver in het land kijken. Je ontwaart gedrongen romaanse dorpskerken en Haubargboerderijen, de Friese stelpboerderijen die typisch zijn voor deze streek. Hier woonden de boeren met hun grote gezinnen, zetten ze hun vee op stal en stapelden ze voorraden onder het hoge dak en hooi in het midden.
De Nolde-stichting Seebüll Dramatisch licht boven de zee, dreigende wolken aan de hemel… De schilderijen van de kunstenaar Emil Nolde (1867-1956) zijn te bewonderen in de galerie die is ondergebracht in zijn vroegere woning en atelier. De stichting kan tevens prat gaan op een 120 ha grote bloementuin. Seebüll, www.nolde-stiftung.de
*
TIP
schap zijn de dennenbossen en duinen. In de hoofdgemeente **Nebel stuit je op een **Hollandse windmolen uit 1771.
Dr.-Carl-Häberlin-Friesenmuseum Stap onder twee grote walvisbeenderen door naar het museum en verneem meer over het leven en de gebruiken van de Friezen. Te zien zijn onder meer oude Friese woningen en een standerdmolen. Wyk, Rebbelstieg 34 www.friesen-museum.de
World Cup Sylt Trefpunt van ‘s werelds beste windsurfers. Gedurende tien dagen in september demonstreert de windsurferselite zijn kunnen tijdens de World Cup. Zo’n 180.000 toeschouwers drommen dan samen op het Brandenburger strand. www.worldcupsylt.de
hier in 1817 geboren en bezorgde de stad zijn faam. Zijn *huis staat aan de Wasserreihe 31.
Sleeswijk-Holstein | Noordzeekust
67
Het weidse zicht tot aan de horizon, het spel van de wolken, het steeds wisselende licht en de ontelbare kleurschakeringen van de zee verlenen de Waddenzee van Sleeswijk-Holstein een onweerstaanbare charme. Nu eens ademt het landschap rust uit, dan weer is het de speelbal van de elementen. Terwijl je eerst onder de indruk was van de eindeloze weidsheid, fascineert even later de brute kracht van weer en wind. Duitslands grootste nationale park beslaat ruim 4400 vierkante kilometer en loopt van de monding van de Elbe tot aan de Deense grens. Een groot deel van het gebied was tijdens de middeleeuwen nog vasteland. Keer op keer sleurden stormvloeden echter delen mee en lieten zo grillig gevormde restanten achter: de Noord-Friese Waddeneilanden en de Halligen, samen met tal van kleine zandbanken. Tweemaal daags laat de zee zijn prooi vrij en komt er een habitat tevoorschijn die op het eerste gezicht doods en onvruchtbaar lijkt, maar in werkelijkheid een van de productiefste en meest kwetsbare ecosystemen ter wereld is.
Voor en na het zomerseizoen oogt Sylt op veel plaatsen verlaten.
Sylt Topbestemming aan de Waddenkust van Sleeswijk-Holstein is onbetwistbaar het grillig gevormde eiland Sylt. Ook Sylt is een product van de natuurkrachten. In oost-westrichting moest het eiland de voorbije achtduizend jaar ongeveer tien kilometer land afstaan aan de zee, die constant aan de kust knaagt. In noord-zuidrichting groeit Sylt echter aan door afgezette sedimenten. Dat resulteerde in het wondermooie, bijna veertig kilometer lange Weststrand. Terwijl de oude gehuchten in het centrum van het eiland allang zijn veranderd in mondaine badplaatsen, pakt Sylt in het zuiden en noorden uit met een authentieke, hoofse charme. Duinen wisselen af met ecologisch waardevolle heidelandschappen en door de mens aangelegde reservaten en arealen die lang geleden werden beplant met geurige roze
68
Sleeswijk-Holstein | Noordzeekust
rimpelrozen.
Rotes Kliff Centraal op het eiland, tussen Wenningstedt en Kampen, stuiten toeristen op het opmerkelijkste klif van de Duitse Waddenkust: het Rotes Kliff. De bijna dertig meter hoge en ruim vijf kilometer lange steilkust was vroeger een oriëntatiepunt voor scheepskapiteins. Zijn rode kleur dankt het klif aan geoxideerde ijzerbestanddelen in de leembodem.
Morsum-Kliff Het mekka van geologen is het Morsum Kliff. Dit twee kilometer lange, steile stuk kust ligt in het oosten van Sylt, niet ver van de gemeente Morsum. Hier is duidelijk te zien uit hoeveel en welke gesteentelagen de sokkel van Sylt bestaat. De verschillende lagen onder het zand bestrijken een indruk-
wekkende geologische periode van acht miljoen jaar. Ruim 120.000 jaar geleden verschoven gletsjers de bodem, zodat bleek kaolienzand, roestrode zandsteen en zwartbruine micaleem nu samen te bewonderen zijn.
Rantumer Becken Ornithologen trekken op Sylt naar het Rantumer Becken ten zuiden van de Hindenburgdam. De nazi’s groeven het bekken in 1936 uit om een luchthaven voor watervliegtuigen aan te leggen. Later leidde men het rioolwater van Westerland af naar het nutteloos lijkende bassin. Maar al snel groeide de watervlakte uit tot een paradijs voor zeevogels. En dus werd het bekken in 1962 gerenatureerd. Mettertijd ontstonden diverse zout- en zoetwaterleefruimtes, zoals open water, slikken, verlandingszones, riet en schorren, die een waardevolle broed- en pleisterplaats zijn voor allerhande vogelsoorten. Föhr Beschut, in de luwte van Amrum en Sylt, ligt Föhr, een groen eiland met een soortenrijke vegetatie. In het liefelijke landschap vlijen zich pittoreske huizen met rieten daken, eenzame boerderijen, windmolens en kerkjes neer. Het milde klimaat schonk het eiland zijn bijnaam ‘Caraïben van Friesland’. In 1819 werd Wyk het eerste van overheidswege erkende Seebad aan de Sleewijk-Holsteinse Noordzeekust. In het park van het kuuroord gedijen tamme kastanjes, cipressen en andere mediterrane planten. Aan de zuidkant van het eiland gaat de geestgrond over in lange, witte stranden. Aan de voet van het Goting-klif ligt echter ook heel wat puin dat de gletsjers ooit vanuit Scandinavië naar hier hebben afgevoerd, zoals tonnenzware zwerfkeien. Het hoofdplaatsje Wyk is omringd met resten van het gemengde woud dat ooit op het hele eiland groeide.
Amrum Groen in het midden, wit aan de rand. Dat is het beeld van het eilandje Amrum. Het centrum bestaat uit een langgerekte morenerug uit de ijstijd die is bedekt met uitgestrekte bos- en heidegebieden. Ten westen daarvan vergaarde zich in de loop der tijd fijn, wit zand dat nu tot duinen is opgehoopt. De duinengordel van Amrum palmt bijna veertig procent van het eiland in en vormt met zijn verschillende duintypes een van de mooiste Duitse zandlandschappen. Heel interessant zijn de zogenaamde ronde duinen. Ze ontstaan rond vegetatie-eilandjes met kruipwilgen en struikhei. Centraal houden de plantenwortels het zand vast, aan de buitenkant waait
N O
Nationaal Park Sleeswijk-Holsteinse Waddenzee
S
nen tegen erosie. Tønder
Rotes Kliff
N O
DENEMA
Westerland Morsum
RKEN
Kliff DUITSL A ND Rantumbecken
O
Sylt Schleswigd-
Kniepsand Amrum
che sis f r i e eln Ins
E E R D Z
Nor
Föhr
Pellworm
Husum
Holsteinisches
Helgoland
St.Peter-Ording 23
Heide
Wattenmeer
Büsum
D e u t s c h e
Pellworm Het eiland Pellworm is het resultaat van een natuurramp. In de nacht van 11 op 12 oktober 1634 brak het eiland Strand in stukken. De restanten zijn Pellworm, Nordstrand en de Halligen. Omdat een groot deel van Pellworm sindsdien onder de zeespiegel ligt, moet het eiland worden beschermd met dijken, die continu worden verhoogd. Net zoals Föhr is ook dit een groen eiland, waar nog aan landbouw wordt gedaan. In de lente kleuren koolzaadvelden de omgeving felgeel. Het landschap scoort bij toeristen dankzij de weidse uitzichten en ongekende rust. Rondom het eiland strekken zich eindeloze wadden uit. Tijdens een geleide tocht kun je de resten bekijken van de in 1634 gezonken gehuchten.
B u c h t Nationalpark
Hamburgisches Wattenmeer
0
15 km
CUXHAVEN
Brunsbüttel
Met de postbode naar Süderoog Een heel speciale waddentocht vertrekt in Pellworm. Twee keer per week mogen toeristen postbode Knud Knudsen vergezellen op zijn tocht naar de Hallig Süderoog.
*
TIP
Nationalpark
Het wad beleven De vereniging Schutzstation Wattenmeer is actief op Sylt, Amrum, Föhr, Langeneß, Hooge, Pellworm en Nordstrand, evenals in Husum, Westerhever, St. Peter-Ording, Büsum en in Friedrichskoog.
Boottochten De grootste rederij voor zeiltochten tussen de Halligen en de Noord-Friese eilanden is Adler-Schiffe. De maatschappij biedt ’s zomers daguitstappen aan naar de Noord-Friese eilanden, vooral ook de Halligen.
Dagen van de rotgans (Ringelganstage) Van midden april tot midden mei strijken gigantische zwermen trekkende rotganzen neer op de Halligen. De inwoners betuigen het natuurschouwspel eer met de zogenaamde Ringelganstage.
Fietsen op Sylt Het eiland heeft een goed uitgebouwd fietsnetwerk van tweeduizend kilometer. Heel mooi zijn de routes in het noorden. Een deel daarvan loopt in de oude spoorwegbedding en door oogstrelende landschappen. Luchtopname met de pleister- en broedplaatsen in het Rantumer Becken
Kniepsand De topper van Amrum is ontegensprekelijk het heerlijke, ruim 1,5 kilometer brede zandstrand: Kniepsand. Eigenlijk maakt het strand geen deel uit van het eiland: het is een zandbank voor de kust die langzaam rond de noordelijke punt van Amrum ‘wandelt’. In de jaren 1960 was de zandbank nog van de duinengordel van Amrum gescheiden door een getijdengeul die intussen is verland. Toch beschermt het Kniepsand de dui-
Beklimming van de vuurtoren De moeite waard is de beklimming van de ruim veertig meter hoge vuurtoren op Pellworm. Boven geniet je van een wondermooi uitzicht op de Waddenzee.
dat zand mettertijd weg. Uiteindelijk ontstaan heuvels van wel twintig meter hoog met op de top een ‘groene muts’. De hoogste duin is de 32 meter hoge A Siatler bij Norddorf. Omdat in de duinen van Amrum meeuwen en eenden broeden, zijn sommige delen beschermd als reservaat.
Vuurtoren op het eiland Pellworm
Sleeswijk-Holstein | Noordzeekust
69
Fotoverantwoording/colofon A = Alamy; C = Corbis; G = Getty; M = Mauritius Images; Voorkant: iStock/ Noppasin Wongchum, RudyBalasko & bluejayphoto; Rug: iStock/bluejayphoto; Achterkant: Shutterstock/ canadastock & iStock/ frankpeters P. 002-003 G/Joe Daniel Price; P. 004-005 Look/Heinz Wohner; P. 006-007 G/Chan Srithaweeporn; P. 008-009 G/Marco Bottigelli; P. 010-011 Look/Sabine Lubenow; P. 014 H. & D. Zielske; P. 015 M/Uwe Steffens; P. 015 M/Christian Bäck; P. 015 H. & D. Zielske; P. 015 H. & D. Zielske; P. 015 M/Manfred Habel; P. 016-017 Look/Heinz Wohner; P. 017 C/Miles Ertman; P. 018 C/Jon Hicks; P. 018 M/Christian Bäck; P. 018 Look/Konrad Wothe; P. 018 H. & D. Zielske; P. 019 Look/Heinz Wohner; P. 019 Look/ Heinz Wohner; P. 019 H. & D. Zielske; P. 020 Look/Thomas Stankiewicz; P. 021 H. & D. Zielske; P. 021 H. & D. Zielske; P. 021 Look/Heinz Wohner; P. 021 H. & D. Zielske; P. 022 G/Westend61; P. 023 Oxie99/Shutterstock.com; P. 023 H. & D. Zielske; P. 023 pixelliebe/Shutterstock.com; P. 024 Look/Heinz Wohner; P. 025 M/Klaus Hackenberg; P. 025 H. & D. Zielske; P. 025 H. & D. Zielske; P. 025 Look/Heinz Wohner; P. 026 G/ Image Source; P. 027 Look/Heinz Wohner; P. 027 H. & D. Zielske; P. 027 H. & D. Zielske; P. 027 Look/Thomas Grundner; P. 028 H. & D. Zielske; P. 029 M/Thomas Robbin; P. 029 M/Barbara Boensch; P. 029 Alice-D/Shutterstock.com; P. 029 alfotokunst/Shutterstock.com; P. 029 M/Mark Robertz; P. 030 Mikhail Markovskiy/ Shutterstock.com; P. 031 Look/Sabine Lubenow; P. 031 Look/Heinz Wohner; P. 031 H. & D. Zielske; P. 031 H. & D. Zielske; P. 031 Sina Ettmer Photography/Shutterstock.com; P. 032 Look/Brigitte Merz; P. 033 M/Barbara Boensch; P. 033 M/Alamy; P. 033 H. & D. Zielske; P. 033 Look/Heinz Wohner; P. 034 Look/Brigitte Merz; P. 035 M/Heinz-Dieter Falkenstein; P. 035 H. & D. Zielske; P. 035 Look/Brigitte Merz; P. 035 H. & D. Zielske; P. 036 H. & D. Zielske; P. 037 H. & D. Zielske; P. 037 H. & D. Zielske; P. 037 H. & D. Zielske; P. 037 M/Andreas Vitting; P. 037 Bilanol/Shutterstock.com; P. 038 Look/ Brigitte Merz; P. 039 H. & D. Zielske; P. 039 M/Markus Lange; P. 039 Look/Heinz Wohner; P. 039 Leonid Andronov/Shutterstock.com; P. 040-041 Smileus/Shutterstock. com; P. 041 C/Hans P. Szyszka; P. 042 Look/Heinz Wohner; P. 042 C/Martin Siepmann; P. 042 H. & D. Zielske; P. 042 Look/Holger Leue; P. 042 M/Markus Lange; P. 043 H. & D. Zielske; P. 043 H. & D. Zielske; P. 043 leoks/Shutterstock.com; P. 044 H. & D. Zielske; P. 045 Look/Ingolf Pompe; P. 045 Huber/R. Schmid; P. 045 Look/Ingolf Pompe; P. 045 Look/Heinz Wohner; P. 046 H. & D. Zielske; P. 047 G/Werner Dieterich; P. 047 M/Markus Keller; P. 047 H. & D. Zielske; P. 047 Look/Günther Bayerl; P. 047 Look/ Ingolf Pompe; P. 048 Look/Heinz Wohner; P. 049 Look/Daniel Schoenen; P. 049 Look/ Brigitte Merz; P. 049 H. & D. Zielske; P. 049 Vivvi Smak/Shutterstock.com; P. 050 Look/ Daniel Schoenen; P. 051 Look/Florian Werner; P. 051 C/Franz-Marc Frei; P. 051 Look/ Heinz Wohner; P. 051 Mikhail Markovskiy/Shutterstock.com; P. 052 M/Siepmann; P. 053 Look/Heinz Wohner; P. 053 Look/Heinz Wohner; P. 053 M/Michael Mucha; P. 053 bluecrayola/Shutterstock.com; P. 054 Laif/Berthold Steinhilber; P. 055 G/Heinz Wohner; P. 055 G/Achim Thomae; P. 055 H. & D. Zielske; P. 055 Pajor Pawel/ Shutterstock.com; P. 056 C/Jochen Schlenker; P. 057 H. & D. Zielske; P. 057 C/Michael Runkel; P. 057 H. & D. Zielske; P. 057 RainerP/Shutterstock.com; P. 058 H. & D. Zielske; P. 058 mironov/Shutterstock.com; P. 058 RudiErnst/Shutterstock.com; P. 059 Look/ Heinz Wohner; P. 059 Look/Ulli Seer; P. 060-061 H. & D. Zielske; P. 062-063 mapman/ Shutterstock.com; P. 066 Look/Heinz Wohner; P. 066 M/Uwe Steffens; P. 066 M/imagebroker; P. 067 M/Paul Mayall; P. 067 M/Sabine Lubenow; P. 067 Look/Daniel Schoenen; P. 068 PIXEL to the PEOPLE/Shutterstock.com; P. 069 C/Pete Leonard; P. 069 Look/Heinz Wohner; P. 070-071 Look/Ulf Böttcher; P. 070 Look/Arnt Haug; P. 071 C/Bas van den Boogaard; P. 071 M/Egon Bömsch; P. 071 C/Heike Odermatt; P. 072 H. & D. Zielske; P. 073 M/Fritz Mader; P. 073 M/Rainer Mirau; P. 073 anela.k/Shutterstock. com; P. 074 Look/Heinz Wohner; P. 075 Look/Heinz Wohner; P. 075 M/Alamy; P. 075 H. & D. Zielske; P. 076 Look/Rainer Mirau; P. 076 Ostseefotograf/Shutterstock.com; P. 077 Look/Holger Leue; P. 078 H. & D. Zielske; P. 078 H. & D. Zielske; P. 078 andre quinou/ Shutterstock.com; P. 079 H. & D. Zielske; P. 079 H. & D. Zielske; P. 080-081 M/Michael Szanyi; P. 082 Look/Lukas Wernicke; P. 082 Look/Heinz Wohner; P. 083 M/Thomas Ebelt; P. 083 M/Novarc; P. 083 Gabriele Rohde/Shutterstock.com; P. 083 Marc Venema/Shutterstock.com; P. 084 M/Thomas Ebelt; P. 084 G/Westend61; P. 085 M/ imagebroker; P. 085 M/Fritz Mader; P. 086-087 H. & D. Zielske; P. 090 M/imagebroker; P. 090 H. & D. Zielske; P. 090 C/Axel Schmies; P. 091 H. & D. Zielske; P. 091 H. & D. Zielske; P. 094 H. & D. Zielske; P. 094 M/Alamy; P. 095 C/Jason Langley; P. 095 H. & D. Zielske; P. 095 Look/Ulf Böttcher; P. 095 G/Westend61; P. 095 M/Ingo Boelter; P. 096-097 G/Jerome Esch; P. 098 M/Heinz-Dieter Falkenstein; P. 098 M/Uwe Steffens; P. 099 Look/Walter Schiesswohl; P. 099 M/Ingo Boelter; P. 099 Look/Arnt Haug; P. 100 Look/Heinz Wohner; P. 100 C/Hans P. Szyszka; P. 101 Frank Kebschull/Shutterstock. com; P. 101 C/Marko König; P. 101 M/imagebroker; P. 102-103 H. & D. Zielske; P. 106 H. & D. Zielske; P. 106 Look/age fotostock; P. 107 M/Thomas Robbin; P. 107 M/Thomas Robbin; P. 108 M/Hans P. Szyszka; P. 109 H. & D. Zielske; P. 109 H. & D. Zielske; P. 109 M/Bildagentur Geduldig; P. 110 Look/Heinz Wohner; P. 110 Look/Olaf Jainz; P. 111 M/ Movementway; P. 111 M/Klaus Rein; P. 112-113 Harald Lueder/Shutterstock.com; P. 116 M/Movementway; P. 116 M/Novarc; P. 117 M/Torsten Krüger; P. 117 M/Torsten Krüger; P. 118-119 M/United Archives; P. 120 G/Jorg Greuel; P. 120 Maxime Billon/Shutterstock. com; P. 121 M/Wolfgang Diederich; P. 121 M/Christian Bäck; P. 122 C/Karsten Jeltsch; P. 122 Look/Ulf Böttcher; P. 122 Look/Karl Johaentges; P. 123 Look/Ulf Böttcher; P. 124 Look/Ulf Böttcher; P. 124 M/Ingo Boelter; P. 125 M/Manfred Habel; P. 125 Look/ age fotostock; P. 125 M/Alamy; P. 126 M/Manfred Habel; P. 126 M/Thomas Robbin; P. 127 Look/Arthur F. Selbach; P. 127 M/Ingo Boelter; P. 127 M/Manfred Habel; P. 128 C/ Stefan Ziese; P. 128 M/Günter Lenz; P. 129 M/Alamy; P. 129 Look/Karl Johaentges; P. 129 M/Alamy; P. 130 M/Helmut Meyer zur Capellen; P. 130 Look/Heinz Wohner; P. 131 Look/Karl Johaentges; P. 131 Look/TerraVista; P. 132-133 H. & D. Zielske; P. 134 H. & D. Zielske; P. 134 M/Alamy; P. 135 H. & D. Zielske; P. 135 H. & D. Zielske; P. 135 M/ Alamy; P. 136 M/H.-D. Falkenstein; P. 136 H. & D. Zielske; P. 137 M/Urs Schweitzer; P. 137 M/Ernst Wrba; P. 137 M/Klaus Rein; P. 138 H. & D. Zielske; P. 139 H. & D. Zielske; P. 139 H. & D. Zielske; P. 140 M/Westend61; P. 140 M/Chris Seba; P. 140 Look/Heinz Wohner; P. 141 M/Novarc; P. 141 M/Christian Bäck; P. 142 Look/Heinz Wohner; P. 142 M/Chris Seba; P. 143 Look/Heinz Wohner; P. 143 Look/Ernst Wrba; P. 143 Look/Karl Johaentges; P. 144-145 elxeneize/Shutterstock.com; P. 148 M/Rainer Mirau; P. 148 Look/Konrad Wothe; P. 148 H. & D. Zielske; P. 149 H. & D. Zielske; P. 149 H. & D. Zielske; P. 150-151 G/Nemo1963; P. 152 Look/Heinz Wohner; P. 152 Look/Rainer Mirau; P. 153 konradkerker/Shutterstock.com; P. 153 G/DEA PICTURE LIBRARY; P. 154 Look/Heinz Wohner; P. 154 Look/Heinz Wohner; P. 155 Sina Ettmer Photography/ Shutterstock.com; P. 155 Look/Rainer Martini; P. 155 M/Alamy; P. 155 M/Detlev van
Colofon Vertaling: Christelle Bogaert Opmaak: Peter De Bock Oorspronkelijke titel: Unterwegs in Deutschland © Kunth Verlag GmbH & Co. KG, München, Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2022 © Cartografie: Kunth Verlag GmbH & Co. KG D/2022/45/396 - NUR 512 ISBN 978 94 014 8700 9 Gedrukt in EU
Ravenswaay; P. 156-157 Look/Arnt Haug; P. 158 G/Panoramic Images; P. 158 M/ Christian Bäck; P. 159 Sina Ettmer Photography/Shutterstock.com; P. 159 M/Alamy; P. 159 Look/Ulf Böttcher; P. 159 Look/Heinz Wohner; P. 160 Look/Konrad Wothe; P. 160 M/Hans Zaglitsch; P. 160 M/Thomas Born; P. 161 Look/Thomas Grundner; P. 161 Look/ Thomas Grundner; P. 162-163 H. & D. Zielske; P. 164 G/Andreas JÃckel; P. 164 H. & D. Zielske; P. 164 Look/Ulf Böttcher; P. 165 Look/Heinz Wohner; P. 165 Look/Thomas Grundner; P. 165 Look/Konrad Wothe; P. 166 M/Christian Bäck; P. 166 Sina Ettmer Photography/Shutterstock.com; P. 167 M/Hans Zaglitsch; P. 167 H. & D. Zielske; P. 167 Look/Hauke Dressler; P. 168 M/Rainer Mirau; P. 168 M/Harald von Radebrecht; P. 169 Bildagentur Zoonar GmbH/Shutterstock.com; P. 169 Ronald Wittek/Shutterstock.com; P. 170 Look/Ulf Böttcher; P. 170 Look/Thomas Grundner; P. 170 M/Hans Zaglitsch; P. 170 M/Hans P. Szyszka; P. 171 M/Dieter Wanke; P. 172 M/Lothar Steiner; P. 173 Look/ Brigitte Merz; P. 173 Look/Thomas Grundner; P. 174 Look/Heinz Wohner; P. 175 H. & D. Zielske; P. 175 Video Media Studio Europe/Shutterstock.com; P. 176 M/Andreas Vitting; P. 176 AlekseyKarpenko/Shutterstock.com; P. 177 dugdax/Shutterstock.com; P. 178 M/ Alamy; P. 179 M/Alamy; P. 179 Edgar G Biehle/Shutterstock.com; P. 180 M/Christian Bäck; P. 180 M/Christian Bäck; P. 181 M/Julie Woodhouse; P. 181 H. & D. Zielske; P. 182-183 H. & D. Zielske; P. 186 H. & D. Zielske; P. 186 M/Alamy; P. 187 M/Alamy; P. 187 C/Hans P. Szyszka; P. 187 H. & D. Zielske; P. 188-189 M/Catharina Lux; P. 188 M/ Catharina Lux; P. 189 M/K. Schlierbach; P. 189 M/K. Schlierbach; P. 190 M/ imagebroker; P. 191 Look/Ulf Böttcher; P. 191 M/Lothar Steiner; P. 192 M/Alamy; P. 193 M/imageBROKER; P. 193 M/Alamy; P. 193 M/W. Korall; P. 194 H. & D. Zielske; P. 194 M/Bahnmueller; P. 194 H. & D. Zielske; P. 195 H. & D. Zielske; P. 196-197 Ugis Riba/Shutterstock.com; P. 198 M/Novarc; P. 198 H. & D. Zielske; P. 199 Look/Konrad Wothe; P. 199 Look/Hauke Dressler; P. 200-201 H. & D. Zielske; P. 204 Look/Torsten Andreas Hoffmann; P. 204 H. & D. Zielske; P. 205 M/imagebroker; P. 205 Look/ Photononstop; P. 205 C/Sylvain Sonnet; P. 206 M/Manfred Mehlig; P. 206 H. & D. Zielske; P. 206 Look/Sabine Lubenow; P. 207 M/imagebroker; P. 207 M/imagebroker; P. 207 Look/Ulf Böttcher; P. 208-209 H. & D. Zielske; P. 210 H. & D. Zielske; P. 210 M/ John Warburton-Lee; P. 211 M/imagebroker; P. 211 M/imagebroker; P. 211 Look/ travelstock44; P. 212 H. & D. Zielske; P. 212 G/Siegfried Layda; P. 213 Look/Karl Johaentges; P. 213 H. & D. Zielske; P. 216 Look/age fotostock; P. 216 M/imagebroker; P. 216 Look/Karl Johaentges; P. 217 Look/Ulf Böttcher; P. 218-219 M/Manfred Mehlig; P. 222 Look/Heinz Wohner; P. 223 M/Peter Schickert; P. 223 Look/Brigitte Merz; P. 223 Look/Brigitte Merz; P. 224 Look/age fotostock; P. 225 M/age; P. 225 M/Raimund Linke; P. 226 H. & D. Zielske; P. 227 Look/Heinz Wohner; P. 227 Look/Heinz Wohner; P. 227 Look/Heinz Wohner; P. 227 Look/Heinz Wohner; P. 228 Peeradontax/Shutterstock. com; P. 229 M/Jochen Tack; P. 229 M/Barbara Boensch; P. 229 haveseen/ Shutterstock.com; P. 229 Igor_PS/Shutterstock.com; P. 230 H. & D. Zielske; P. 231 M/ Alamy; P. 231 C/Murat Taner; P. 231 H. & D. Zielske; P. 231 M/Anton Luhr; P. 232 H. & D. Zielske; P. 232 r.classen/Shutterstock.com; P. 233 Look/age fotostock; P. 233 H. & D. Zielske; P. 233 H. & D. Zielske; P. 234 Look/Heinz Wohner; P. 234 Look/Heinz Wohner; P. 235 C/Duncan Usher; P. 235 M/Alamy; P. 236 H. & D. Zielske; P. 236 Look/ Brigitte Merz; P. 237 Harald Lueder/Shutterstock.com; P. 238-239 Look/Heinz Wohner; P. 240 Sina Ettmer Photography/Shutterstock.com; P. 241 Look/Daniel Schoenen; P. 241 M/Stefan Ziese; P. 241 Look/age fotostock; P. 242 Look/Sabine Lubenow; P. 242 INTERPIXELS/Shutterstock.com; P. 243 Look/Heinz Wohner; P. 243 Look/Sabine Lubenow; P. 244-245 H. & D. Zielske; P. 248 Ina Meer Sommer/Shutterstock.com; P. 248 M/Novarc; P. 249 Look/age fotostock; P. 249 M/Alamy; P. 250 H. & D. Zielske; P. 250 H. & D. Zielske; P. 251 H. & D. Zielske; P. 252 M/Hans P. Szyszka; P. 253 H. & D. Zielske; P. 254 H. & D. Zielske; P. 255 Look/age fotostock; P. 255 Look/Karl Johaentges; P. 256 M/Alamy; P. 256 H. & D. Zielske; P. 256 H. & D. Zielske; P. 257 Look/Juergen Richter; P. 257 M/fotosol; P. 257 Look/Ulf Böttcher; P. 258-259 M/Klaus Neuner; P. 260 M/Andreas Vitting; P. 260 H. & D. Zielske; P. 261 M/Alamy; P. 261 H. & D. Zielske; P. 262-263 H. & D. Zielske; P. 266 Look/Sylvia Pollex; P. 267 H. & D. Zielske; P. 267 C/Bettmann; P. 267 Look/Ulf Böttcher; P. 267 H. & D. Zielske; P. 268 H. & D. Zielske; P. 268 H. & D. Zielske; P. 269 Look/Heinz Wohner; P. 270 H. & D. Zielske; P. 270 H. & D. Zielske; P. 271 H. & D. Zielske; P. 272-273 H. & D. Zielske; P. 274 H. & D. Zielske; P. 274 C/Guido Cozzi; P. 274 M/G_Hanke; P. 275 H. & D. Zielske; P. 276 Look/ Heinz Wohner; P. 276 H. & D. Zielske; P. 276 C/Andreas Jäkel; P. 277 H. & D. Zielske; P. 277 Look/Bernard van Dierendonck; P. 278 M/Torsten Becker; P. 278 Look/Heinz Wohner; P. 278 M/Torsten Becker; P. 279 M/Alamy; P. 279 M/Alamy; P. 280-281 H. & D. Zielske; P. 284 M/Novarc; P. 284 M/Frank Sommariva; P. 285 H. & D. Zielske; P. 285 M/United Archives; P. 286 M/imagebroker; P. 287 M/imagebroker; P. 287 uduhunt/ Shutterstock.com; P. 287 M/imagebroker; P. 287 M/imagebroker; P. 288 M/Novarc; P. 289 Look/Thomas Staniewicz; P. 289 pixelliebe/Shutterstock.com; P. 290 M/Novarc; P. 291 H. & D. Zielske; P. 291 H. & D. Zielske; P. 292-293 H. & D. Zielske; P. 294 H. & D. Zielske; P. 295 H. & D. Zielske; P. 295 M/Novarc; P. 295 Look/H. Wohner; P. 296 M/ Helmut Hess; P. 297 Look/Heinz Wohner; P. 297 Look/Kay Maeritz; P. 297 M/ imagebroker; P. 298 Look/Thomas Stankiewicz; P. 298 Timo Nausch/Shutterstock. com; P. 299 M/Sabine Lubenow; P. 300-301 H. & D. Zielske; P. 304 H. & D. Zielske; P. 305 M/mauritius images; P. 305 G/AFP; P. 305 C/Bettmann; P. 306 C/Jerome Levitch; P. 306 M/Movementway; P. 307 C/Andreas Vitting; P. 307 H. & D. Zielske; P. 308 M/ Chris Seba; P. 308 Look/age fotostock; P. 309 M/Klaus Rein; P. 309 G/G. Körtner; P. 310 Look/Holger Leue; P. 310 Look/Holger Leue; P. 310 G/Teka77; P. 311 SSKH-Pictures/Shutterstock.com; P. 312-313 f11photo/Shutterstock.com; P. 314 C/ Hans P. Szyszka; P. 314 M/Alamy; P. 315 M/Fritz Mader; P. 315 Look/Brigitte Merz; P. 315 H. & D. Zielske; P. 316 Look/Heinz Wohner; P. 316 H. & D. Zielske; P. 316 Look/ Heinz Wohner; P. 317 M/J.W.Alker; P. 318 H. & D. Zielske; P. 318 H. & D. Zielske; P. 318 H. & D. Zielske; P. 319 Look/Heinz Wohner; P. 320 M/Birgit Gierth; P. 320 Look/Brigitte Merz; P. 320 Look/Heinz Wohner; P. 321 Look/Hendrik Holler; P. 321 M/Manfred Mehlig; P. 322 G/Andreas Mechmann; P. 322 M/Bernd Wittelsbach; P. 323 telesniuk/ Shutterstock.com; P. 323 H. & D. Zielske; P. 324-325 H. & D. Zielske; P. 328 Look/Karl Johaentges; P. 329 H. & D. Zielske; P. 329 Benjamin Schiller/Shutterstock.com; P. 330 H. & D. Zielske; P. 331 H. & D. Zielske; P. 331 Look/Brigitte Merz; P. 331 Lev Levin/ Shutterstock.com; P. 331 M/Andreas Vitting; P. 332-333 Look/Brigitte Merz; P. 334 M/ Andreas Keil; P. 334 Look/Konrad Wothe; P. 335 M/imagebroker; P. 336 C/Franz-Marc Frei; P. 336 Look/Brigitte Merz; P. 337 Look/Florian Werner; P. 337 Look/Brigitte Merz; P. 337 Foraminifera/Shutterstock.com; P. 338 M/imageBROKER; P. 338 M/pure. passion.photography; P. 338 G/sack; P. 339 M/Thomas Robbin; P. 340 H. & D. Zielske; P. 340 Bob Pool/Shutterstock.com; P. 341 M/Friedel Gierth; P. 341 H. & D. Zielske; P.
341 M/Barbara Boensch; P. 342-343 Look/Brigitte Merz; P. 346 rphstock/ Shutterstock.com; P. 347 Look/Brigitte Merz; P. 347 Look/Brigitte Merz; P. 347 Look/ Arthur F. Selbach; P. 347 Look/Brigitte Merz; P. 348 M/Alamy; P. 348 Look/Brigitte Merz; P. 348 Look/Brigitte Merz; P. 349 Look/Brigitte Merz; P. 350 Look/Arthur F. Selbach; P. 351 Look/Brigitte Merz; P. 352 M/Alamy; P. 353 Look/Brigitte Merz; P. 353 Look/Brigitte Merz; P. 354 Look/Brigitte Merz; P. 355 M/THFW; P. 355 M/Hans-Peter Merten; P. 355 M/Hans-Peter Merten; P. 355 Look/Brigitte Merz; P. 356-357 Look/ Guenter Bayerl; P. 360 H. & D. Zielske; P. 360 M/Markus Lange; P. 361 M/Markus Lange; P. 361 M/Alamy; P. 361 H. & D. Zielske; P. 361 M/imagebroker; P. 362 Look/ TerraVista; P. 362 Look/Heinz Wohner; P. 362 M/Franz Walter; P. 363 Look/Heinz Wohner; P. 364 Look/Andreas Strauß; P. 365 Preisler/Shutterstock.com; P. 365 H. & D. Zielske; P. 365 M/Werner Otto; P. 366 Look/Ingolf Pompe; P. 367 Claudio Divizia/ Shutterstock.com; P. 367 H. & D. Zielske; P. 368 Look/Daniel Schoenen; P. 368 M/ Robert Knöll; P. 369 M/Michael Abid; P. 369 Look/Daniel Schoenen; P. 370 M/ imageBROKER; P. 370 M/imageBROKER; P. 371 M/imageBROKER; P. 371 M/Christoph Eberle; P. 372-373 Look/Heinz Wohner; P. 373 M/Alamy; P. 374 Vivvi Smak/ Shutterstock.com; P. 374 Look/Daniel Schoenen; P. 375 M/Steffen Beuthan; P. 375 Look/age fotostock; P. 376-377 H. & D. Zielske; P. 378 Look/age fotostock; P. 378 Look/Brigitte Merz; P. 379 M/Franz Walter; P. 379 Look/Brigitte Merz; P. 380 C/Mel Stuart; P. 380 G/Kerstin Bittner; P. 381 M/YesPhotographers; P. 381 Look/Heinz Wohner; P. 381 G/Werner Dieterich; P. 382-383 Look/Heinz Wohner; P. 384 M/Michael Weber; P. 384 M/Robert Knöll; P. 384 M/Markus Keller; P. 384 M/Wolfgang Filser; P. 385 Look/Daniel Schoenen; P. 386 Look/Heinz Wohner; P. 387 Look/Günther Bayerl; P. 387 Look/Heinz Wohner; P. 387 Look/Heinz Wohner; P. 388-389 M/Bernd Römmelt; P. 392 Look/Andreas Strauß; P. 393 Look/Don Fuchs; P. 393 M/Martin Siepmann; P. 393 M/Michael Mucha; P. 393 Look/Heinz Wohner; P. 394 Sina Ettmer Photography/ Shutterstock.com; P. 394 Look/Heinz Wohner; P. 394 C/Hans P. Szyszka; P. 395 Look/ TerraVista; P. 395 H. & D. Zielske; P. 396 cge2010/Shutterstock.com; P. 397 Moskwa/ Shutterstock.com; P. 397 Look/age fotostock; P. 397 H. & D. Zielske; P. 397 Look/ Holger Leue; P. 397 C/Wolfgang Kaehler; P. 398 Peter Stein/Shutterstock.com; P. 398 G/Matthias Nareyek; P. 398 Lars Straube/Shutterstock.com; P. 398 photo20ast/ Shutterstock.com; P. 398 C/Harald Nachtmann; P. 399 Look/Thomas Stankiewicz; P. 400 Gunther Allen/Shutterstock.com; P. 400 leoks/Shutterstock.com; P. 400 frantic00/ Shutterstock.com; P. 401 M/Alamy; P. 402 M/Martin Moxter; P. 402 Pajor Pawel/ Shutterstock.com; P. 402 G/Heinz Wohner; P. 403 ChrisNoe/Shutterstock.com; P. 403 M/Ingo Arndt; P. 403 Look/Heinz Wohner; P. 404 H. & D. Zielske; P. 405 Kraft_Stoff/ Shutterstock.com; P. 405 H. & D. Zielske; P. 405 C/Alexander Schnurer; P. 406 RainerP/ Shutterstock.com; P. 407 Bassem Elmeligy/Shutterstock.com; P. 407 H. & D. Zielske; P. 407 M/Manfred Mehlig; P. 407 M/Helmut Peters; P. 408 M/Karin Jähne; P. 408 G/David & Micha Sheldon; P. 408 G/Michael Breuer; P. 409 John Ceulemans/Shutterstock.com; P. 409 G/Norbert Rosing; P. 410 C/Michael Runkel; P. 410 Look/Heinz Wohner; P. 410 Look/Konrad Wothe; P. 411 PRILL/Shutterstock.com; P. 411 M/Maria Breuer; P. 411 Sina Ettmer Photography/Shutterstock.com; P. 411 M/Uta und Horst Kolley; P. 411 H. & D. Zielske; P. 412 M/Rolf Hicker; P. 412 Look/Andreas Strauss; P. 412 G/Helmut Reichelt; P. 413 Scott Biales DitchTheMap/Shutterstock.com; P. 413 M/Manfred Bail; P. 414 engel.ac/Shutterstock.com; P. 414 C/WRIGHT; P. 415 H. & D. Zielske; P. 415 Look/ Wilfried Feder; P. 416-417 M/Slavica Ziener; P. 418 Look/Andreas Strauss; P. 418 Look/ Andreas Strauss; P. 418 Look/Florian Werner; P. 419 canadastock/Shutterstock.com; P. 419 H. & D. Zielske; P. 420 canadastock/Shutterstock.com; P. 420 Look/Jan Greune; P. 421 C/Martin Ruegner; P. 421 Look/Thomas Stankiewicz; P. 422 FooTToo/ Shutterstock.com; P. 423 Walaiporn Paysawat-Mizu/Shutterstock.com; P. 423 Look/ Andreas Strauß; P. 423 M/Stefan Hefele; P. 423 H. & D. Zielske; P. 423 M/Udo Siebig; P. 424-425 C/Wilfried Krecichwost; P. 426 mona wide/Shutterstock.com; P. 427 Chris Redan/Shutterstock.com; P. 427 G/Joaquin Ossorio-Castillo; P. 427 canadastock/ Shutterstock.com; P. 427 G/Altrendo travel; P. 428 H. & D. Zielske; P. 429 Riderfoot/ Shutterstock.com; P. 429 Look/Andreas Strauss; P. 429 M/Martin Siepmann; P. 429 Look/Thomas Stankiewicz; P. 430 Look/Arthur F. Selbach; P. 431 M/Katja Kreder; P. 431 Look/Christian Mueringer; P. 431 M/Katja Kreder; P. 431 M/Martin Siepmann; P. 432 FooTToo/Shutterstock.com; P. 432 G/Achim Thomae; P. 433 M/Stefan Hefele; P. 433 M/Alamy; P. 434-435 M/Markus Keller; P. 436 Look/Sabine Lubenow; P. 436 M/ Alamy; P. 437 H. & D. Zielske; P. 437 H. & D. Zielske; P. 438 H. & D. Zielske; P. 438 Look/Heinz Wohner; P. 439 C/Fabian Bimmer; P. 439 M/Alamy; P. 440 G/Juergen Held; P. 440 Look/Thomas Grundner; P. 441 C/Frank Lukasseck; P. 441 M/Andreas Vitting; P. 442 H. & D. Zielske; P. 442 H. & D. Zielske; P. 443 H. & D. Zielske; P. 443 C/Hans P. Szyszka; P. 443 H. & D. Zielske; P. 444 M/Novarc; P. 444 M/Novarc; P. 445 C/Fridmar Damm; P. 445 Look/Karl Johaentges; P. 446 Look/Günther Bayerl; P. 446 H. & D. Zielske; P. 446 H. & D. Zielske; P. 447 C/Patrice von Collani; P. 447 Look/Heinz Wohner; P. 448 M/Thomas Robbin; P. 448 M/Alamy; P. 448 C/Dennis Gilbert; P. 449 photolike/ Shutterstock.com; P. 449 M/Torsten Becker; P. 449 Look/Heinz Wohner; P. 449 M/Sina Ettmer; P. 450 C/Hans P. Szyszka; P. 450 Traveller Martin/Shutterstock.com; P. 450 M/ Alamy; P. 451 H. & D. Zielske; P. 451 Mario Hagen/Shutterstock.com; P. 452 G/Ingo Jezierski; P. 452 C/Ingo Schulz; P. 453 M/imagebroker; P. 453 M/Catharina Lux; P. 454 H. & D. Zielske; P. 454 H. & D. Zielske; P. 455 Look/Holger Leue; P. 455 H. & D. Zielske; P. 456 C/Klaus Rein; P. 456 Shamsiya Saydalieva/Shutterstock.com; P. 457 irakite/ Shutterstock.com; P. 457 Look/G. Bayerl; P. 458 G/Ventura Carmona; P. 458 H. & D. Zielske; P. 459 M/Stefan Ziese; P. 459 M/Stefan Ziese; P. 460 M/Arved v. d. Ropp; P. 460 Look/Sabine Lubenow; P. 460 G/Philip Kerschbaum; P. 461 M/Alamy; P. 461 M/ Alamy; P. 461 H. & D. Zielske; P. 462 C/Thomas Robbin; P. 462 H. & D. Zielske; P. 463 Look/Hendrik Holler; P. 463 M/Christian Bäck; P. 463 H. & D. Zielske; P. 464 Look/ Klaus Bossemeyer; P. 464 H. & D. Zielske; P. 465 M/Erhard Hess; P. 465 M/Alamy; P. 466 M/Steve Vidler; P. 466 Look/Brigitte Merz; P. 467 M/Alamy; P. 467 M/Alamy; P. 467 M/Christian Bäck; P. 468 M/R. Koenig; P. 468 M/Koenig; P. 469 H. & D. Zielske; P. 469 Look/Sabine Lubenow; P. 470 G/Markus Keller; P. 470 M/Markus Keller; P. 471 C/ Franz Walter; P. 471 H. & D. Zielske; P. 472 Look/Günther Bayerl; P. 472 Universität Tübingen/Hilde Jensen; P. 472 Look/Günther Bayerl; P. 473 M/KFS; P. 473 M/Petr Svarc; P. 473 M/Alamy; P. 474 M/Stefan Rotter; P. 474 M/Martin Moxter; P. 475 Look/ age fotostock; P. 475 H. & D. Zielske; P. 475 SCStock/Shutterstock.com; P. 476 H. & D. Zielske; P. 476 M/Westend61; P. 476 H. & D. Zielske; P. 477 phaustov/Shutterstock. com; P. 477 Look/Andreas Strauß; P. 478 Mikhail Markovskiy/Shutterstock.com; P. 478 C/Harald Nachtmann; P. 479 G/Martin Siepmann; P. 479 H. & D. Zielske; P. 480-481 Look/age fotostock
www.lannoo.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. Als u opmerkingen of vragen heeft, dan kunt u contact opnemen met onze redactie: redactie.toerisme@lannoo.com. Deze uitgave werd met de meeste zorg samengesteld. De juistheid van de gegevens is mede afhankelijk van informatie die ons werd verstrekt door derden. Indien die informatie onjuistheden bevat, kan Lannoo daarvoor geen aansprakelijkheid aanvaarden. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
544