Typologie en heuristiek van de bronnen voor de geschiedenis van de middeleeuwen
Typologie en heurisTiek van de bronnen voor de geschiedenis van de middeleeuwen — steven vanderputten Jelle haemers - Tim soens Jeroen puttevils
D/2022/45/294 - ISBN 9789401486705 – NUR 684
Vormgeving cover: Studio Lannoo Vormgeving binnenwerk: bvba Le Pur et l’Impur Vijfde editie, 2022 De auteurs en Academia Press, Gent, 2022 Uitgeverij Academia Press maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv ©
Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag verveelvoudigd worden en of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm, of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Uitgeverij Academia Press Coupure Rechts 88 9000 Gent België www.academiapress.be
inhoudstafel
WOORD VOORAF
9
1. INLEIDING
11
2. Geschreven bronnen uit de middeleeuwen: geen vanzelfsprekendheid 2.1 Over de orale tegenhanger van het geschreven woord 2.2 Een ongeletterde, ‘pre-geletterde’ of ‘post-geletterde’ samenleving? 2.3 Latere tendensen 2.4 Bewaring van de bronnen 3. TYPOLOGIE VAN MIDDELEEUWSE GESCHREVEN BRONNEN 3.1 De verhalende bronnen 3.1.1 Geschiedschrijving 3.1.2 Afgeleiden en emulaties van de antieke historiografie 3.1.3 Originele middeleeuwse genres 3.1.4 Hagiografische bronnen 3.2 Juridische bronnen 3.2.1 Normatieve bronnen 3.2.2 Rechtspraak 3.2.3 Oorkonden 3.3 Administratieve en boekhoudkundige bronnen 3.3.1 Statische bronnen 3.3.2 Dynamische bronnen 3.4 Andere brontypes 3.4.1 Politieke traktaten 3.4.2 Wetenschappelijke geschriften 3.4.3 Schriftvormen uit de christelijke geloofspraktijk 3.4.4 Eedformules 3.4.5 Pamfletten en aanplakbrieven 3.4.6 Liederen
17 17 19 27 38 41 42 43 68 73 77 81 81 93 100 110 110 120 138 138 140 142 142 143 145
4. beknopt overzicht van hulpinstrumenten voor de studie van de middeleeuwen 4.1 Handboeken 4.2 Woordenboeken 4.2.1 Verklarende woordenboeken 4.2.2 Vertalende woordenboeken 4.2.3 Dialectkunde 4.2.4 Woord- en handboeken voor toponymie en cartografie 4.3 Bibliografieën 4.3.1 Lopende bibliografieën 4.3.2 Retrospectieve bibliografieën 4.3.3 Elektronische full-textcollecties 4.3.4 Belangrijke tijdschriften voor de mediëvistiek 4.4 Bronnenrepertoria 4.4.1 Bronnenrepertoria per regio - nationale ondernemingen 4.4.2 Bronnenrepertoria per type 4.5 Archiefgidsen 4.5.1 Wereldwijd 4.5.2 Nederland 4.5.3 België 4.6 Collecties van uitgegeven bronnen 4.6.1 Hagiografische en kerkhistorische bronnen 4.6.2 Nationale bronnenreeksen 4.7 Specifieke zoekinstrumenten en hulpwetenschappen 3.7.1 Biografie, genealogie en prosopografie 3.7.2 Heraldiek en Zegelkunde 3.7.3 Metrologie 3.7.4 Numismatiek en muntgeschiedenis 3.7.5 Chronologie 4.8 Digitale bronnen en methodes
149 149 150 150 151 152 153 158 158 163 166 168 169 169 170 182 182 182 183 186 186 188 199 200 204 206 208 211 213
WOORD VOORAF
Dit handboek is een samenwerking van docenten middeleeuwse geschiedenis aan de Universiteit Gent, de KU Leuven en de Universiteit Antwerpen. Sinds jaar en dag wordt er onder verschillende benamingen een zeer gelijkaardig vak gedoceerd aan studenten die inzicht willen krijgen in de typologie en heuristiek van de bronnen voor de studie van de middeleeuwen. De verregaande specialisatie binnen het wetenschappelijke bedrijf maakte het noodzakelijk en uitdagend om de expertise van vier, in zeer verschillende domeinen werkende onderzoekers samen te brengen. Op die manier garandeert dit handboek dat geïnteresseerden een zo breed mogelijk inzicht in de typologie van de middeleeuwse bron en de heuristiek van de mediëvistiek krijgen aangereikt. De auteurs benadrukken dat dit boek in de eerste plaats bedoeld is als instrument bij de colleges en als beknopt gebruiksinstrument voor studenten geschiedenis. Weliswaar kan elke geïnteresseerde in de middeleeuwse geschiedenis er terecht voor een eerste kennismaking met de bronnen die mediëvisten gebruiken om het verleden te bestuderen. Het is geenszins de bedoeling naslagwerken als dat van Van Caenegem, Guide to the Sources of Medieval History/Introduction aux sources de l’histoire médiévale, te vervangen. Het heeft enkel de ambitie om een toekomstige generatie historici vertrouwd te maken met de middeleeuwse bron, en hem/haar een kritische attitude aan te leren om middeleeuwse teksten te bestuderen. Niet meer, maar ook niet minder. De auteurs danken hun collega’s van verschillende universiteiten voor de bereidwillige medewerking bij de totstandkoming van dit handboek, dat een herziene versie is van de tekst die in 2019 (en voor de eerste keer in 2011) verscheen. In het bijzonder danken we Fréderic Croughs voor de talloze suggesties ter verbetering van dit werk. De auteurs, voorjaar 2022
hoofdstuk 1
Inleiding
Hoofdstuk 2
Geschreven bronnen uit de middeleeuwen: geen vanzelfsprekendheid Typologie van middeleeuwse geschreven bronnen Beknopt overzicht van hulpinstrumenten voor de studie van de middeleeuwen
Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4
1. INLEIDING
Dit handboek heeft tot doel studenten geschiedenis en geïnteresseerden in de middeleeuwse geschiedenis vertrouwd te maken met de voornaamste geschreven bronnen uit de West-Europese middeleeuwen en haar/hem te wijzen op de mogelijkheden en beperkingen van de studie van deze bronnen voor het historische onderzoek. Dit houdt vijf verschillende zaken in: •• In de eerste plaats gaat dit handboek over bronnen. Centraal in de behandeling van deze bronnen staan vragen die verband houden met hun ontstaan, overlevering, functie en potentieel voor het historische onderzoek. Het hoeft geen betoog dat een historicus in de eerste plaats geïnteresseerd is in wat de bronnen hem/haar vertellen. Dat impliceert dat teruggrijpen naar rechtstreekse getuigenissen uit de middeleeuwen onontbeerlijk is voor een geslaagd onderzoek. We beschikken vanuit die optiek dus over twee soorten bronnen, die ons respectievelijk rechtstreekse en onrechtstreekse informatie geven. Daarbij komen ook concrete problemen om de hoek kijken, zoals imitatie, vervalsingen, plagiaat en dergelijke. •• We behandelen enkel de geschreven bronnen. Archeologische, iconografische en materiële bronnen komen hier niet aan bod. In feite kunnen we stellen dat deze cursus zich dan ook concentreert op het potentieel dat teksten in zich hebben voor het onderzoek. Daarbij is een reflectie over de rol en het specifieke gebruik van het schrift als communicatiemiddel in de middeleeuwse samenleving noodzakelijk. We zullen onder andere zien hoe geschreven teksten allesbehalve neutrale informatiedragers zijn. In mindere mate behandelt dit boek ook literaire bronnen, zoals de dichtkunst, proza of zang. Daarvoor staan de mediëvist drie volumes van de Geschiedenis van de Nederlandse Literatuur ter beschikking.1
1
Namelijk twee volumes van Frits Van Oostrom over de literatuur tot 1400 (Stemmen op schrift en Wereld in woorden, verschenen in 2006 en 2013) en één van Herman Pleij over de periode tot ca. 1550 (Gevleugelde woorden, 2007).
12
•• In deze cursus gaat het ook vooral om brontypes. Een typologie is een onderverdeling van een groep bronnen op basis van (een aantal) gemeenschappelijke kenmerken. We gaan dus na of er in het schriftgebruik van de middeleeuwer patronen onderscheiden kunnen worden. Welke soorten bronnen zijn er? Kan je spreken van bepaalde formele en intellectuele modellen die de auteurs hebben gebruikt, of schreven ze maar zoals het hen uitkwam? Wat is de rol van sociale, economische, politieke en geestelijke ontwikkelingen in de manier waarop mensen informatie op schrift stelden? Hoe heeft het type bron de inhoud geconditioneerd, en omgekeerd? Op deze vragen geeft dit boek een eerste antwoord. •• Daarnaast beperken we ons tot een tijdsperiode die grosso modo de jaren 600 tot 1500 overspant. Die afbakening is echter niet absoluut: veel bronnen of brontypes dateren uit de antieke en laatantieke periode, terwijl een aantal doorgeleefd hebben in de vroegmoderne periode, tot het einde van het ancien régime of zelfs nog daarna. Andere zijn dan weer typisch middeleeuws, zoals hagiografische teksten. Rond 1200 is er een belangrijk breukmoment, zowel wat de aard van de bronnen, als de omvang van hun productie betreft. •• Onze bronnen zijn bijna uitsluitend West-Europees. In de eerste plaats zijn die bronnen voor ons het meest toegankelijk, zowel qua taal als qua bewaring in archieven en bibliotheken. In de tweede plaats zijn de middeleeuwen in feite alleen van toepassing op West-Europa. Hoe eurocentrisch en beladen de term ook is, we gebruiken hem nog steeds om de periode tussen de laatantieke periode en de vroegmoderne tijd aan te duiden. Alleen al de enorme verschillen in West-Europa (denk maar aan het verschillende tijdstip waarop de renaissance aanvangt in verschillende delen van Europa) maken duidelijk dat er daarbuiten (bijvoorbeeld in de islamwereld) weinig sprake kan zijn van ‘middeleeuwen’ als een relevante periodisering. Dit boek behandelt uitvoerig de verschillende brontypes die in West-Europa courant waren. Daarnaast geven we een overzicht van de verschillende repertoria, bibliografieën en databanken van inventarissen die er beschikbaar zijn voor het onderzoek naar de middeleeuwen. Wellicht is het nuttig even aan te halen wat we onder deze begrippen verstaan: •• Een bron: Oorsprong van informatie. Iets/iemand die gegevens verschaft over een bepaalde toestand of aangelegenheid. Het is een tekst, een persoon of een voorwerp die de onderzoeker in principe rechtstreeks inlicht over de tijd die hij/zij bestudeert. Ruim genomen is een bron dus ongeveer in
Inleiding
13
dezelfde tijd ontstaan als het feit waarover bericht wordt of de mening die ze vertolkt. Hierop zijn er echter een groot aantal uitzonderingen (bijvoorbeeld een achttiende-eeuwse kopie van een verloren twaalfde-eeuws handschrift). •• Een werk of studie: Gemeenzaam aangeduid als ‘literatuur’. Een studie is een werkstuk waarin een historicus de beschikbare bronnen over een onderwerp heeft benut en verwerkt. Er zijn vele vormen: de belangrijkste zijn monografieën over welbepaalde, niet te uitgebreide onderwerpen, en wetenschappelijke artikels in historische tijdschriften en verzamelbundels. •• Een bronnenuitgave is een wetenschappelijke uitgave van een middeleeuwse tekst. Er bestaan twee soorten bronnenuitgaven: diplomatische en kritische. >> Filologen bedienen zich het meeste van diplomatische uitgaven, die een middeleeuwse tekst weergeven zoals hij kan worden aangetroffen in een bepaald handschrift, waarbij spelling, interpunctie, woordsplitsing en dergelijke gerespecteerd worden zoals de scribent in kwestie ze heeft toegepast. >> Historici kiezen meestal voor kritische uitgaven, waarin wordt gestreefd naar een reconstructie van het origineel van een middeleeuwse bron. Daarbij wordt gebruik gemaakt van moderne interpunctie, hoofdlettergebruik en dergelijke - de oorspronkelijke spelling wordt daarentegen behouden. In het voetnotenapparaat worden de belangrijkste varianten en bijzonderheden uit de handschriftelijke traditie vermeld (lettervoetnoten), naast een aantal historische nota’s die toelichting geven bij personen, plaatsen, gebeurtenissen en andere, niet meteen herkenbare vermeldingen (cijfervoetnoten). Een kritische uitgave wordt ook meestal ingeleid door een wetenschappelijk hoofdstuk, waarin problemen als datering, auteurschap, ontstaanscontext en handschriftelijke traditie worden besproken. De Koninklijke Commissie voor Geschiedenis bepaalt de regels voor kritische uitgaven van historische documenten in België (zie http://commissionroyalehistoire.be/).
14
Een voorbeeld van een kritische editie uit de Monumenta Germaniae Historica (Scriptores XIII, editie van de kroniek van Simon van Sint-Bertijns, circa 1095-1035). Let op het dubbele notenapparaat: letternoten voor varianten en andere formele aspecten van de overgeleverde handschriften, cijfernoten als verklarende noten.
Inleiding
15
•• Een repertorium: systematisch (alfabetisch, thematisch, chronologisch) gerangschikte lijst van bronnen over een bepaald onderwerp, uit een bepaalde periode. •• Een bibliografie: systematisch (alfabetisch, thematisch, chronologisch) gerangschikte lijst van studies (artikels, boeken) over een bepaald onderwerp. •• Een cataloog of catalogus: een systematisch overzicht van publicaties die in een bepaalde bibliotheek of instelling worden bewaard. •• Een inventaris: een systematisch overzicht van de bronnen die in een bepaald archief worden bewaard. •• Een databank: een verzameling van gegevens. Databanken kunnen zowel een analoge (op papier) als een digitale (eventueel online) vorm aannemen. Meer lezen: R.C. Van Caenegem, Introduction aux sources de l’histoire médiévale: typologie, histoire de l’érudition médiévale, grandes collections, sciences auxiliaires, bibliographie, Turnhout, 1997; H.W. Goetz, Proseminar Geschichte: Mittelalter, Stuttgart, 2014³; J. Rosenthal, Understanding medieval primary sources. Using historical sources to discover medieval Europe, Londen, 2012.