De geuren van de kathedraal De overweldigende 16de eeuw in Antwerpen
Wendy Wauters
Voor alle Florissen van de wereld
Ach, m’n ziel is louter klanken In dit uur van louter kleuren; Klanken, die omhoge ranken In een dolle tuin van geuren. Paul van Ostaijen, uit Music-Hall (1916)
Inhoud Proloog: Een gekleurde geschiedenis Tijdlijn: Personen en gebeurtenissen in Antwerpen Feestkalender Antwerpen Verantwoording
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17
• • • • • • • • • • • • • • • • •
9 13 16 17
De parel aan de Schelde Levensgevaarlijke lucht Stank van de dood Tot scha en schande Schone processies, smerige pelgrims Zaligmakende zielenroerselen Een zoet geurende paradijstuin Krijg de pest (opnieuw) Uit het zicht Verandering en verankering De hoogste regionen Gij zult luisteren Zien is geloven Ongeziene vertoning Sprakeloos In bedekte termen Meer dan de som der delen Paradijs op aarde Alles kapot! Epiloog: Nadat het stof is gaan liggen Dankwoord Beknopte bronverwijzingen Bibliografie Beeldverantwoording Register
19 38 51 67 75 88 96 109 125 141 152 162 175 191 202 211 221 236 247 257 260 263 295 312 317
Proloog Een gekleurde geschiedenis Een verblufte Albrecht Dürer prees in 1521 de uitzonderlijke kwaliteit van de muzikanten in de Antwerpse Onze-Lieve-Vrouwekathedraal. De Duitse kunstenaar schreef in zijn reisdagboek dat het gebouw zo ontzettend groot is ‘dat er veel missen tegelijk gezongen kunnen worden, zonder dat de een de ander hindert’. Enkele decennia later, in 1548–1549, lamenteerde een lokale geestelijke over het onaangename klanklandschap van de kathedraal, een gevolg van het ‘rondwandelen tijdens de preek en de goddelijke diensten, wat hier zo erg is dat sommige vreemdelingen die het zien, erom wenen’. De Antwerpse jezuïet Papebrochius noteerde dan weer in zijn omvangrijke geschiedschrijving dat ‘door de gewoonte om dagelijks de graven te openen om er lijken in te leggen, het hier bijna altijd gevaarlijk is voor hen die zich niet goed voelen; zozeer zelfs dat vele minder sterke lieden een afkeer hebben van naar de kerk gaan, vooral zwangere vrouwen’. Deze en vele andere terloopse opmerkingen van bekende en onbekende individuen die tijdens de bloeiperiode van Antwerpen in de kathedraal rondliepen, worden in dit boek voor het voetlicht gebracht. De bespiegelingen zijn vaak tegenstrijdig en onherroepelijk gekleurd door persoonlijke gebeurtenissen, maar juist die mengelmoes van geluiden maakt het mogelijk om de beleving van de ruimte tastbaar te maken. Ons huidig idee van een kerk als plaats van religieuze verstilling staat immers haaks op de levendige laatmiddeleeuwse realiteit. Kerken waren toen een bruisend knooppunt voor mensen van allerlei pluimage die omwille van uiteenlopende redenen het gebouw bezochten.
9
Deze verloren gegane realiteit wordt wervelend in beeld gebracht door de in Antwerpen residerende kunstenaar Pieter Bruegel de Oude. In De strijd tussen vasten en vastenavond, geschilderd in 1559, wemelt het van scènes uit het dagelijks leven. Deze hebben niet alleen een kolderieke inslag, maar ook een hoge graad van realisme. Zo toont het detail op de kaft van dit boek een sliert in het zwart geklede vrouwen die uit het kerkportaal komen geslenterd. Een van hen werpt een handvol muntstukken naar een vervaagde schim op de grond: twee slapende kinderen in vuile lompen die in de loop van de geschiedenis overschilderd werden. Vlak daarboven zit een man voor zich uit te staren, wachtend tot een van de passerende gelovigen vraagt om de kleine reliekhouder op zijn tafel te mogen kussen. Tegen de zuilen in de schemer van het kerkportaal rusten in witte stof gehulde heiligenbeelden. Hun spookachtige verschijning maakt kenbaar dat de vastenperiode nog gaande is. Verderop geeft een priester vanuit zijn biechtstoel, binnen gehoorsafstand van iedereen die voorbij wandelt, een askruisje aan zijn boetvaardige parochianen. Aan de andere zijde van het kerkgebouw stroomt een stoet gelovigen met stoelen op het hoofd naar buiten. Wanneer je in de kathedraal geen bank of stoel huurde of kocht, kon je immers maar beter je eigen zitgerief meebrengen. De geuren van de kathedraal geeft een stem aan alle Antwerpse kerkgangers, van pompeuze edelman tot krenterige koekenbakker, van gezagsgetrouwe geestelijke tot argwanende havenwerker. Maar vooral aan de naamloze gezichten, zij die zelden gehoor vinden. Wat mij het meest heeft geraakt tijdens mijn onderzoek zijn de enorme gelijkenissen tussen mijzelf – en mensen vandaag de dag in het algemeen – en deze historisch ver verwijderde stedelingen. Hun muizenissen en verlangens berustten op gelijkaardige angsten als die om onszelf en onze geliefden. In het aanschijn van ziekte en dood gaat iedereen op zoek naar houvast, los van de periode waarin we geboren zijn, maar wel gekneed door de cultuur waarin we opgroeien. Over vijfhonderd jaar zal er ook op onze gewoonten met de nodige verbazing teruggeblikt worden. Bij het schrijven van dit boek was het dus op geen enkel moment de bedoeling om de draak te steken met de geloofsovertuigingen en de
10
De geuren van de kathedraal
ideeënwereld van de laatmiddeleeuwse kerkgangers. Tenslotte, om het met de woorden van Marcel Proust te zeggen, blijf ik in al mijn pogingen om het leven in en rond de kathedraal voor de geest te halen een eeuwige amateur: Stel dat het katholicisme eeuwen geleden al uitgedoofd was, dat de tradities en de eredienst verloren waren gegaan. Alleen de kathedralen staan er nog, getuigen van een vergeten geloof, nog steeds bewonderd maar niet meer begrepen, zwijgend en in onbruik geraakt. Stel vervolgens dat geleerden er op een dag in slagen om aan de hand van documenten de oude vieringen te reconstrueren waarvoor die kerken indertijd werden gebouwd, die er zin aan gaven en ze tot leven brachten en waarzonder ze nu slechts doods en stil zijn. En stel dan dat kunstenaars, die ervan dromen die grote zwijgende schepen tijdelijk weer tot leven te wekken, ze een uur lang herscheppen tot het theater van het mysterie dat zich daar vroeger te midden van gezangen en geuren afspeelde. Helaas kunnen zij hoogstens leergierige amateurs zijn. Hoe ze ook hun best doen, in hen leeft niet de ziel van vroegere tijden.
Een gekleurde geschiedenis
11
Tijdlijn Personen en gebeurtenissen in Antwerpen 1400
circa 1352 1430 1433–1477
• start van de bouwwerken aan de ‘nieuwe’ gotische kerk • oudste vermelding van een ambachtsaltaar
• geboorte- en sterfjaar Karel de Stoute, hertog van Bourgondië,
Brabant, Limburg en Luxemburg 1436–1439
• zware pestepidemie in Antwerpen
1437–1438
• Pero Tafur reist door de Nederlanden
1456–1459
• zware pestepidemie in Antwerpen
1450–1500 1457–1482
• bloeiperiode ambachtsaltaren
• geboorte- en sterfjaar Maria van Bourgondië, dochter en
opvolger van Karel de Stoute 1459–1519
• geboorte- en sterfjaar Maximiliaan, echtgenoot van Maria van
Bourgondië. Eist na haar dood de troon op 1464 1466, 1467 of 1469–1536
• Antwerpen heeft circa 31.000 inwoners • geboorte- en sterfjaar Desiderius Erasmus, schrijver en
theoloog
1469 1469–1475 1473/1474 1475
• wijding nieuwe parochiegedeelte • bouw doksaal • Onze-Lieve-Vrouw op ’t Stokske begint mirakelen te doen • broederschap van het Heilig Sacrament verhuist naar de Venerabelkapel
1477
• kerken van Sint-Jacob, Sint-Walburgis en Sint-Joris krijgen
volwaardige parochierechten
1477–1515 1475–1500 1481–1485 1482
• stichting van 33 kapelanieën, goed voor 129 missen per week • afwerking transept zware pestepidemie in Antwerpen • voltooiing Mariakapel •
13
1482–1487 1482 -1558
• bouw van kapittelsacristie, kapelanensacristie en librije
• geboorte- en sterfjaar Cornelis Grapheus. Hij is stadssecretaris
van 1520 tot 1521 en van 1540 tot 1558 1483–1546
• geboorte- en sterfjaar Maarten Luther, grondlegger van het
lutheranisme 1487
• Maximiliaan wordt gevangengenomen in Brugge
1490
• zware pestepidemie in Antwerpen
1493–1575
• geboorte- en sterfjaar Anna Bijns, Antwerpse lerares en
dichteres
1493 1500
1494–1495 1500–1558
• bestelling van de sacramentstoren
• Hieronimus Münzer reist door de Nederlanden • geboorte- en sterfjaar keizer Karel of Karel V, de kleinzoon
van Maximiliaan 1504 1505–1555
• zware pestepidemie in Antwerpen • geboorte- en sterfjaar van kapelaan Christiaan Munters.
Zijn dagboek loopt van 1529 tot 1545 1509 1509–1564
• Erasmus schrijft Lof der zotheid • geboorte- en sterfjaar Johannes Calvijn, grondlegger van
het calvinisme
1511
• Quinten Metsijs schildert Bewening van Christus, het altaarstuk van de schrijnwerkers
1512–1516
• hevige pestepidemie in Antwerpen
1516 -1569
• geboorte- en sterfjaar Marcus van Vaernewijck.
1517–1518
• Antonio de Beatis reist door de Nederlanden
Zijn dagboek loopt van 1566 tot 1568 1518 1518–1555
• afwerking Noordertoren
• regeerperiode keizer Karel (Karel V)
1520–1521
• Albrecht Dürer verblijft in Antwerpen
13 juli 1521
• eerste boekverbranding in Antwerpen
15 juli 1521 oktober 1522 1 juli 1523 1524–1525
• eerstesteenlegging hoogkoor
• overheid sluit het Antwerpse augustijnenklooster
• eerste terechtstelling voor ketterij in de Nederlanden
• Barend Van Orley schildert Het Laatste Oordeel, het altaarstuk van de aalmoezeniers
14
De geuren van de kathedraal
31 juli 1525 1526
• eerste terechtstelling voor ketterij in Antwerpen • Antwerpen heeft 55.000 inwoners, een spectaculaire
bevolkingsgroei komt op gang 1527–1598
• geboorte- en sterfjaar Filips II, oudste zoon
en opvolger van Karel V 1529
• zware pestepidemie in Antwerpen
1529
• eerste terechtstelling van een anabaptist in Antwerpen
1529
• Sint-Andrieskerk krijgt volwaardige parochierechten
1532–1573
• periode waarin Lancelot van Ursel zestien keer
burgemeester is
5–6 oktober 1533 1534 30 december 1539
• hevige brand verwoest talloze zijaltaren zware pestepidemie in Antwerpen • de meerseniers (kleinhandelaars) bestellen een nieuw •
altaarstuk
1542
• Lodovico Guicciardini komt in Antwerpen wonen
1542
• belegering van Antwerpen door de Gelderse legeraanvoerder
Maarten van Rossum 1542/1543 circa 1546 1546/1547–1599
• Antwerpen heeft circa 84.000 inwoners • Pieter Bruegel de Oude komt in Antwerpen wonen • geboorte- en sterfjaar Godevaert van Haecht.
Zijn kroniek loopt van 1565 tot 1574 1546
• zware pestepidemie in Antwerpen (in de daaropvolgende
decennia is de pest nooit helemaal weg) 1550 1556
1559 1559 1562 20–21 augustus 1566 1567
• Bloedplakkaat: afkondiging van de inquisitie door Karel V
• Antwerpen is de gaststad voor het kapittel van het Gulden Vlies • verheffing tot kathedraal
• Bruegel schildert De strijd tussen vasten en vastenavond • Paul Grebner bezoekt Antwerpen
• Beeldenstorm
• publicatie Descrittione di tutti i Paesi Bassi
van Lodovico Guicciardini
Tijdlijn
1568
• Antwerpen heeft meer dan 100.000 inwoners
1571
• zwaarste pestepidemie van de zestiende eeuw
15
Feestkalender Antwerpen tussen zondag 27/11 en zondag 3/12
• start advent. De adventsperiode begint
vier zondagen voor Kerstmis 06/12
• Sint-Nicolaas
24/12
• einde adventsperiode
25/12
• Kerstmis
28/12
• Onnozele Kinderendag
06/01
• Dertienavond (Driekoningen)
02/02
• Maria Lichtmis
• Verzworen Maandag • Vette Dinsdag tussen 04/02 en 10/03
• Aswoensdag, begin vastentijd (46 dagen vóór Pasen:
40 vastendagen en 6 zondagen) • Palmzondag: zondag voor Pasen, begin van
de Goede Week • Witte Donderdag, ook start jaarmarkt in Bergen
op Zoom • Goede Vrijdag • Stille Zaterdag tussen 22/03 en 25/04 zaterdag en zondag van of na 23/04 tussen 30/04 en 03/06
•
O.L.H. Hemelvaart (39 dagen na eerste paasdag)
tweede zondag voor Pinksteren
•
start sinksenmarkt
tussen 10/05 en 13/06 eerste zondag na Pinksteren donderdag na Drievuldigheidszondag 15/08 eerste zondag na Maria-Tenhemelopneming tweede zondag na Maria-Tenhemelopneming donderdag voor Allerheiligen
16
• Pasen • Sint-Jorisommegang (vanaf 1485)
• Pinksteren (zevende zondag na Pasen) • Drievuldigheidszondag, start besnijdenisommegang • sacramentsdag, sacramentsprocessie • Maria-Tenhemelopneming • Onze-Lieve-Vrouwe-ommegang • start bamismarkt • start jaarmarkt in Bergen op Zoom
01/11
• Allerheiligen
02/11
• Allerzielen
11/11
• Sint-Maarten
Verantwoording De anderstalige citaten en fragmenten in het Middelnederlands zijn voor het leesgemak vertaald naar het hedendaags Nederlands. De vertalingen en parafrases zijn gemaakt door de auteur, tenzij anders aangegeven. De oorspronkelijke bronteksten zijn te vinden in mijn ongepubliceerde proefschrift De beroering van de religieuze ruimte en in de komende wetenschappelijke publicatie Music and Lived Religion in the Collegiate Church of Our Lady in Antwerp, 1352–1566 (werktitel), een samenwerking met Eugeen Schreurs.
17
De parel aan de Schelde Wissel van de macht In tegenstelling tot wat er soms laat op de avond wordt beweerd door van trots overlopende Antwerpse tooghangers, lag de bakermat van de Europese koopmansgeest niet in de Scheldestad. Verschillende steden wisten tijdens de middeleeuwen het kloppend hart te worden van de mondiale handel. Maar om de zoveel tijd zorgden politiek gekissebis, oorlogen en natuurfenomenen onverbiddelijk voor een wissel van de macht. Voordat Antwerpen tot volle wasdom zou komen, bevond het commerciële zwaartepunt zich negentig kilometer verderop, in Brugge. De ondernemingsgezinde inwoners waren sinds het einde van de dertiende eeuw een steeds belangrijker speler op de wereldmarkt geworden. Via een brede vaargeul, het Zwin, vormde de stad een poort naar overal. Volgeladen karvelen en koggen baanden zich vanuit alle windstreken een weg naar hier. Tientonners werden in voorhavens als Sluis, Sint Anna ter Muiden, Hoeke, Monnikerede en Damme overgeladen op kleine binnenschepen, die onophoudelijk af en aan voeren naar het Brugse stadscentrum. → (Illustratie 1) Pero Tafur, een Andalusische edelman en wereldreiziger, keek er zijn ogen uit. Volgens hem deden op drukke momenten meer dan zevenhonderd schepen per dag Sluis aan, de bekendste voorhaven. Hij meende dat de internationale koopvaardij in Brugge tijdens de jaren 1430 zelfs Venetië naar de kroon stak. Maar niet alleen de ligging aan het water was een troef, ook het achterland bleek een godsgeschenk. Noord-Italiaanse en Zuid-Duitse zeevaarders waren vrij om onderweg eender welke kuststad uit te kiezen als laad- en losplaats, maar kozen toch voor Brugge. Wat deze stad voor iedereen zo speciaal maakte, was dat de vraag naar en het aanbod van luxegoederen er samenkwamen. Zo hulde de Europese hofadel zich maar al te graag in Brusselse lakenstoffen. Gent, Ieper en Brugge zelf
19
waren dan weer wereldvermaarde productiecentra van laken dat geweven werd uit Engelse wol. En zowel de import van wol uit Engeland als het grootste deel van de export van de afgewerkte kleding verliep, inderdaad, via Brugge. In de omgekeerde richting was er ook vanuit het binnenland een onstilbare honger naar buitenlandse weelde. Talloze passanten struikelden over de superlatieven wanneer ze de praalzucht van de lokale elite in woorden probeerden te vatten. Pero merkte op dat ‘iedereen die geld heeft en het wil uitgeven, alleen al in deze stad alles vindt wat de hele wereld voortbrengt’. Hij zag er sinaasappelen en citroenen uit Castilië die nog maar net van de bomen geplukt leken te zijn, fruit en wijn uit Griekenland, specerijen uit Alexandrië en de Levant, en bont uit de Zwarte Zee. Hij besluit vol ontzag dat er geen enkel deel van de wereld was waarvan de producten hier niet op hun best te vinden waren. Door een samenloop van omstandigheden verschoof die commerciële overmacht langzaam maar zeker weg van Brugge, naar Antwerpen. De Bruggelingen betaalden al sinds jaar en dag handenvol geld om de verzanding van hun levensader, het Zwin, tegen te gaan. Tijdens zijn verblijf in Sluis zag Pero hoe grote zeeschepen bij laagtij wel zes uur lang vastlagen op een van de vele zandbanken. Ongeveer een halve eeuw eerder, rond 1374–1375, hadden enkele verwoestende stormvloeden er ondertussen voor gezorgd dat de Westerschelde bevaarbaar was geworden voor dieper gelegen schepen. Daardoor konden die nu ook Antwerpen rechtstreeks bereiken. Maar het was toch vooral de opeenvolging van politieke strubbelingen tijdens de laatste decennia van de vijftiende eeuw die in het voordeel van Antwerpen speelde. Onder het bewind van de tirannieke hertog Karel de Stoute was de bevolking van de Nederlanden compleet oorlogsmoe. Zijn voortdurende strijd met de Franse koning Lodewijk XI had niet alleen een wederzijds handelsembargo in de hand gewerkt ‒ tot grote ontsteltenis van Brugge ‒ de Franse koning trachtte ook nog eens de Nederlanden uit te hongeren. Deze situatie bleef zeven jaar lang aanslepen, tot aan de plotse dood van de hertog. Op 5 januari 1477 sneuvelde Karel tijdens een veldslag in
20
De geuren van de kathedraal