LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 1
13/04/22 10:30
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 2
13/04/22 10:30
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 3
13/04/22 10:30
Internationale stemmen over Ignace Schops
‘To Ignace: Because of the work that you and your team have done, bringing nature to people, reconnecting nature with nature and with people, and involving business and involving government policy, so that you’ve proved with all your efforts, you and your team, that preserving nature is not only good for the natural world and wildlife, but for us as well. We need that connection with nature. We are part of the natural word, and we depend on it.’ ‘I guess, Ignace, that you are one of those indomitable spirits, because during all these efforts to create the national parks, I know you’ve met many obstacles but you’ve stuck with it, and you won through, and proved that it can be done.’
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 4
13/04/22 10:30
‘Met het werk dat jij en je team hebben verricht, Ignace, om de natuur weer bij mensen te brengen, natuur en mens weer te verbinden, en daar de economie en de regering bij te betrekken, heb je bewezen dat het bewaren van de natuur niet alleen goed is voor die natuur, maar vooral ook voor onszelf. We hebben die verbinding met natuur nodig. We zijn deel van de natuurlijke wereld, en we zijn ervan afhankelijk voor ons overleven.’ ‘Ik denk, Ignace, dat jij een van die zeldzame ontembare geesten bent. Omdat ik weet dat je doorheen die vele jaren werken met nationale parken vele obstakels bent tegengekomen, maar je hebt volhard, je hebt gewonnen, en je hebt bewezen dat het kan.’
Dame Jane Goodall Brits primatoloog en antropoloog
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 5
13/04/22 10:30
‘Had a great conversation with Ignace Schops on the origins of climate reality and personal experiences as Climate Reality Leaders. Keep up the great work as you continue to #LeadOnClimate!’ ‘Geweldig gesprek gehad met Ignace Schops rond de oorsprong van de klimaatrealiteit en persoonlijke ervaringen als Climate Reality Leaders. Houd dat goede werk vol en #LeadOnClimate!’
Al Gore voormalig Amerikaans vicepresident, Nobelprijswinnaar en maker van An Inconvenient Truth
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 6
13/04/22 10:30
‘Dear Ignace: never give up.’ ‘Beste Ignace: geef het nooit op.’
Sir David Attenborough Brits documentairemaker en presentator, bioloog, natuurhistoricus en auteur
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 7
13/04/22 10:30
Inhoud
ECONOMIE VERSUS ECOLOGIE? Hoe de natuur ons helpt het klimaat, de biodiversiteit en onze economie te redden
13
Van vuilnisbeltontwerp naar circulaire visie 15 Lessen uit de pandemie 20 Van Parijs over Glasgow tot je eigen achtertuin 21
Hoofdstuk 1
NO BUSINESS ON A DEAD PLANET De harde waarheid over economie, natuur en maatschappij, en de unieke kans van het Earthshot-denken
25
Waarom denken we zoals we denken over natuur? 26 Professioneel twijfel zaaien 30 Blunderen met de natuur 32 We zijn met (te) veel 33 We bouwen en eten erop los 34 We zien klimaatverandering massaal over het hoofd 37 We stoten te veel uit 38 We breken de biodiversiteit af 39 We leven bij de waan van de dag 40 It’s the economy, stupid 41 Het is de natuur, sukkel 43
8
gered door de boomkikker
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 8
13/04/22 10:30
The dream we have never dreamt before 45 Natuurrampen zijn klimaatrampen 45 Kansen door corona 47 Zetten we een bril op met zwarte, grijze of roze glazen? 47 Negen planetaire grenzen 49 Van Moonshot naar Earthshot 52 Een giant leap naar een gezonde wereld 52 De natuur als belangrijkste genezer 57 Leiderschap in tijden van crisis 62 Covid als startsein van de Earthshot 68
Hoofdstuk 2
DE OPLOSSINGEN VAN BIODIVERSITEIT, KLIMAAT EN LANDBOUW Waar hebben we het precies over?
73
Biodiversiteit, waar alles met alles te maken heeft 75 Biodiversiteit als stille basis van ons bestaan 76 Hoe in de natuur alles met alles te maken heeft 81 Hokjesdenken is een schijnoplossing 85 Natuurlijke veerkracht buiten de hokjes 90 Rekening houden met de natuurlijke veerkracht 93
inhoud
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 9
9
13/04/22 10:30
Het klimaat, als de grootste opgave 95 Het klimaat gaat ons allen aan 95 De ongemakkelijke waarheid over broeikasgassen 98 Wereldleiders als klimaatbeschermers 104 Burgers als klimaatbeschermers 107 Een groene revolutie: handelen over de hokjes heen 110 De landbouw, als de belangrijkste speler van verandering 112 Hokjesdenken in de landbouw 112 Agrarische alarmbellen 115 Veel te grote carbon footprint 116 Veel te veel stikstof 116 Veel te veel water nodig 117 Veel te veel landbouwdieren 117 Veel te grote vleesconsumptie 118 De antwoorden van de biologische landbouw 124
Hoofdstuk 3
NAAR EEN ANDER ECONOMISCH MODEL Het (Re)connection Model, inspiratie voor een ecologisch en economisch pact
127
De waarde van de natuur 128 De toeristenindustrie opnieuw gewaardeerd 131 Nieuw: de natuur meenemen in de rekensommen 135 Het (Re)connection Model uitgelegd 138 Economie én ecologie 138 Een ethisch en lokaal antwoord op de globale uitdagingen 141 Krachtlijnen 144 Natuur met natuur (her)verbinden 145 Mensen met natuur (her)verbinden 146 Bedrijven met natuur (her)verbinden 147 Beleid met praktijk (her)verbinden 148
10
gered door de boomkikker
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 10
13/04/22 10:30
De onderliggende principes van het (Re)connection Model 150 Draagkracht van de natuur 151 Slimme zonering 151 De impactzone 152 De focuszone en de kernzone 153 Ontsluiting op landschapsschaal 154 Betalend of vrij toegankelijk? 156 Resultaten: viervoudig rendement 156 Nieuwe financieringsmodellen 158 Plaats klimaatinvesteringen buiten de begroting 162 Een Groene Tax Shelter en de vrijwillige koolstofmarkt 163
Hoofdstuk 4
WAT KAN JE ZELF DOEN? Geef de natuur haar rechten terug
167
Welke taal geven we aan een nieuw verhaal? 168 De rechten van de natuur 171 De Universele Rechten van de Natuur 176 De UN Declaration of Human Dependence on Nature 176 Van VN Blauwhelmen naar VN Groenhelmen 183 Wat is onze en jouw bijdrage? 186
Iets is niets tot niets iets is Zelf aan de slag gaan?
194
199
inhoud
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 11
11
13/04/22 10:30
“Ik ben omdat wij zijn.” — Ubuntu-filosofie
“Faith is the bird that feels the light and sings when the dawn is still dark.” — Rabindranath Tagore
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 12
13/04/22 10:30
ECONOMIE VERSUS ECOLOGIE? Hoe de natuur ons helpt het klimaat, de biodiversiteit en onze economie te redden
Niets smaakt zo intens als de herinnering. Dertig jaar geleden – in april 1991 – stond ik als gepassioneerde natuurbeschermer met mijn lieslaarzen in het water, oog in oog met een boomkikker. Dit kleine grasgroene kikkertje, met zijn typische zuignapachtige hechtschijfjes aan zijn vingers en tenen en met zijn kenmerkende donkere streep die vanuit zijn neus lijkt te komen en als een scherpe lijn zijn rug en buik scheidt, is telkens weer een opvallende en bijzondere verschijning. Zeker tijdens de paringstijd. Honderden driftige, roepende mannetjes maken een hels kabaal om vrouwtjes van kilometers afstand te lokken om te paren. Deze keer was de bijzondere ervaring nog krachtiger dan anders. Algauw maakten het staccato en de ongeordende herrie in mijn hoofd plaats voor een pakkend en aangrijpend concert van ritmisch ‘kekkende’ geluiden. Als de dag van gisteren herinner ik mij dat de boomkikker die het dichtst bij me in het water zat, tot mijn verbazing niet wegsprong maar mij recht in de ogen keek en ondertussen luidkeels bleef kwaken. Het was alsof hij me iets wilde zeggen, toeschreeuwen eigenlijk. En ook al verstond ik de boomkikker niet, ik begreep onmiddellijk de metaforische betekenis van zijn boodschap: laat mij leven en stop met het vernietigen van de natuur. Het is vreemd misschien dat zo’n klein kikkertje mij een visie aanreikte die mij sindsdien niet meer losliet. Hij sprong niet weg, maar leek mij luidkeels toe te kwaken: doe iets! In een haast magische ingeving zag ik ineens glashelder voor ogen hoe we in razend tempo miljoenen jaren evolutie teniet aan het doen zijn met onze wegwerpeconomie. Ik zag plots in dat de
13
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 13
13/04/22 10:30
complexiteit van zo’n klein groen kikkertje de complexiteit van onze hele samenleving weerspiegelt. Het belang van diversiteit, hoe alles als in een netwerk met elkaar verbonden is, onze afhankelijkheid van elkaar en dat in dat alles de kiem ligt voor een toekomst van mens en natuur, samen. Elk dier, elke levensvorm, heeft bestaansrecht en heeft een plaats en nut in een breder ecosysteem, zo zag ik voor mijn ogen. Of het nu is vanwege bepaalde eigenschappen die bepaalde dieren in hun bloed hebben, of door het feit dat ze de populaties van andere dieren in evenwicht houden. Erkennen we dat netwerk en die afhankelijkheid ook in ons gedrag en onze economie, dan erkennen we ons eigen potentieel. Investeer dus in de natuur, het is net datgene wat ons in leven houdt. Wij staan voor een cruciale evolutie waarbij we onze egocentrische menselijke positie moeten verlaten en ons weer moeten aansluiten en verbinden met de natuur en al haar levensvormen. Als maatschappij én als individu dragen we een verpletterende verantwoordelijkheid omdat de waarde en het recht op een boomkikkerleven wordt bepaald door de waarde en het recht die wij eraan willen geven. Wij beslissen. Als mensheid maken we onlosmakelijk deel uit van de natuur. Wij zijn natuur. Vanaf het moment dat we dit echt gaan begrijpen, zullen we er ook iets aan gaan doen. De boomkikker redden is onszelf redden. Zo simpel is het.
Vooralsnog zitten we op een ander spoor. Waarop ons huidig economisch denken en doen gebaseerd is, laat het ontluisterende idee zien van de eeuwig brandende lamp, een verhaal over waar het wringt in ons huidige economische handelen. Het is een wonderlijk verhaal dat precies aangegeeft hoe onze economie werkt en iedereen doet alsof dat de gewoonste zaak van de wereld is. In 1901 gebeurde iets bijzonders in een brandweerkazerne in Livermore, een klein stadje in de Amerikaanse staat Californië: een oude kerosinelantaarn werd vervangen door een gloeilamp vervaardigd door Shelby Electric Company. Wat volgde is wonderbaarlijk. Sinds een nietsvermoedende brandweerman de lichtschakelaar meer dan 120 jaar geleden inschakelde, brandt diezelfde lamp nog steeds. Om heel eerlijk te zijn was er een heel korte
14
gered door de boomkikker
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 14
13/04/22 10:30
tussenpoos tijdens de verhuizing van de brandweer naar hun nieuwe werkplek, maar dat feit doet niks af aan deze fenomenale lichtprestatie. Niemand had ook maar kunnen vermoeden dat één en dezelfde lamp zo lang kan branden. Het stadje is er zelfs wereldberoemd door geworden; ze promoten zich nog steeds als: ‘Livermore, California’s centennial light. Home of the world longest burning light bulb’. Je kunt deze lamp nog altijd online zien branden op www.centennialbulb. org. Hoe bijzonder dit verhaal ook is, onrechtstreeks heeft deze lamp vooral veel schaduw veroorzaakt en staat ze symbool voor onze niet aflatende honger naar meer. Dat vraagt om verklaring.
Van vuilnisbelt naar circulaire visie De uitvinding van de gloeilamp door Thomas Edison bracht niet alleen letterlijk licht in de duisternis, de commercialisering ervan is een goed voorbeeld van hoe we onze westerse economie zijn gaan organiseren. Want wat gebeurde er? Knappe ingenieurs hadden destijds al snel door hoe je de kwaliteit en de prestaties van een gloeilamp kon verbeteren. Gedreven door de mechanisering van de productieprocessen kon de gloeilamp vrij snel in groten getale worden aangemaakt. Een lamp die bovendien heel lang kon gloeien! Begin twintigste eeuw was de gloeilamp zo geperfectioneerd dat ze met zekerheid 2500 uren kon branden! Meer nog, er werd zelfs een gloeilamp geproduceerd die het meer dan een eeuw uithield. Toen al wilden bedrijven als Philips, Osram, General Electric graag hun aandeel op de toekomst verstevigen. Om die reden werd in 1925 ‘Phoebus SA Compagnie Industrielle pour le Développement de l’Éclairage’ opgericht, later het Phoebuskartel genoemd. Het doel was om beter samen te werken, octrooien uit te wisselen en de kwaliteit van verlichting te verhogen. Het feit dat alle lampen dezelfde schroefdraad hebben – trouwens ook een uitvinding van Edison – is een afspraak van het Phoebus-kartel. So far so good. Maar er was vooral grote bezorgdheid over de buitengewone prestaties van gloeilampen. Het product was te duurzaam, te goed dus. Het mondiale kartel vond dat hun steeds beter presterende lampen ‘een slecht businessmodel’ waren omdat ze hierdoor veel minder lampen
economie versus ecologie?
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 15
15
13/04/22 10:30
konden verhandelen. Ze besloten het volgende: om meer lampen te kunnen verkopen en meer winst te maken zouden ze de prestaties per lamp verminderen van 2500 lichturen tot maximaal duizend lichturen, een daling dus van maar liefst zestig procent. Alle nieuwe gloeilampmodellen zouden voortaan getest worden in een laboratorium in het Zwiterse Bazel. Een overschrijding van de levensduur werd bestraft met een boete die hoger werd naarmate de lampen het langer uithielden dan duizend uren. Wat het Phoebus-kartel besliste is van de pot gerukt, zo zou je denken, maar het staat wel model voor de wijze waarop we onze westerse wegwerpeconomie hebben georganiseerd. Een economie dus met louter winstbejag, zonder oog voor de eindigheid van grondstoffen en zonder bewustzijn van de impact op natuur en samenleving. Het nieuwe businesscredo kan je het beste samenvatten als: nieuw is bijna kapot, ontworpen om snel stuk te gaan, en nieuw is afval, ontworpen voor de vuilnisbelt. Het vuilnisbeltontwerp mag je bijna letterlijk nemen als universeel geldend verdienmodel. Enig idee wat de impact is van onze westerse levensstijl in de laatste vijftig jaar? We kopen steeds meer dingen die we eigenlijk niet nodig hebben, met steeds minder geld dat we niet meer bezitten en een vernietigende ecologische impact die we eigenlijk niet meer willen. We vliegen naar Rome of Barcelona zonder ons af te vragen of dat überhaupt wel mogelijk is voor retourtje van zestien euro. We gaan naar de dierentuin en raken opgewonden door de opgewektheid van de ringstaartmaki’s zonder verder na te denken waar deze schitterende creaturen vandaan komen en hoe hun wilde familieleden het stellen in de echte jungle van Madagaskar. We hebben ons een levensstijl aangemeten die elke verbinding verloren heeft met de natuur. Het lijkt wel of we net als de beroemde kikkers in een kookpot zitten die beetje bij beetje verhit wordt en waarbij de kikkers zich te laat realiseren dat ze worden gekookt. We houden ons ondertussen bezig met onbenulligheden. Want waarom raken we zo van slag bij de dood van prinses Diana of Diego Maradona en laat het sterven van Lonesome George, de laatste endemische Pinta-schildpad op de Galapagos-eilanden, en de bedreiging van de natuurlijke omgeving van miljarden mensen ons koud? Hoe komt het toch dat wij ons veel
16
gered door de boomkikker
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 16
13/04/22 10:30
minder vragen stellen bij het verlies van de biodiversiteit en de klimaatverandering dan bij de huidige coronapandemie of de dioxinecrisis? We vinden het evident dat de brandweer elke uitslaande brand blust en nablijft om mogelijke opflakkeringen te voorkomen, maar we lijken te berusten in het uitblijven van maatregelen tegen de veel gevaarlijkere gevolgen van de klimaatverandering en de vernietiging van de natuurlijke ecosystemen. We weten dat we afstevenen op een brand waar geen brandweer tegen bestand is als we nu niet de eerste vuren trachten te voorkomen en te doven. En toch gebeurt er maar bar weinig… In dit boek probeer ik duidelijk te maken dat de natuur met al haar biodiversiteit weer voorop moet worden gesteld en leidend moet zijn in ons denken en in ons persoonlijke, politieke en economische handelen. In het eerste hoofdstuk laat ik zien dat we simpelweg geen keuze hebben en tot onmiddelijke actie moeten overgaan. There’s no business on a dead planet, is daarbij de simpele boodschap. Ik laat ook zien We moeten opener, breder en dat we daarbij leiderschap nodig hebeerlijker naar de wereld om ons ben dat vergelijkbaar is met de beslisheen kijken. Niet meer denken sing die we ooit maakten om binnen in termen van zero sum, maar in de tien jaar een voet op de maan te termen van win-win. zetten, alleen nu met een beslissing om menselijk leven op aarde mogelijk te houden. Van een Moonshot naar een Earthshot, dus. In hoofdstuk 2 probeer ik duidelijkheid te scheppen bij alle ruis die er is rondom zaken als biodiversiteit en klimaatproblemen en probeer ik helder te maken waar we het nu eigenlijk precies over hebben. Wat is de ongemakkelijke, ondubbelzinnige en heldere waarheid over de gesteldheid van onze natuur, over onze overlevingskansen en over onze mogelijkheden? Wat zijn nu eigenlijk de ongemakkelijke feiten waarover wetenschappers het eens zijn? In het volgende, derde hoofdstuk leg ik uit hoe we daadwerkelijk vorm kunnen geven aan hoe we onze planeet kunnen redden, als wereld, maar ook op individueel niveau. Hoe we zowel onze boterham kunnen blijven verdienen en tegelijkertijd de basis onder ons bestaan, de natuur, kunnen veiligstellen. Dat doe ik aan de hand van het zogenaamde (Re)connection Model, een model dat
economie versus ecologie?
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 17
17
13/04/22 10:30
ik in de loop der jaren heb ontwikkeld met de slimste koppen en met daadkrachtige medestanders van het Regionaal Landschap Kempen en Maasland. Ook neem ik je mee in een nieuwe wereld waarin we gebruik gaan maken van nieuwe financieringsmodellen. Ik laat zien hoe we door alle klimaatinvesteringen buiten de begroting te houden, met een Groene Tax Shelter en de vrijwillige koolstofmarkt een booster voor de natuur kunnen creëren. Ik vertel over de prijs van de natuur die in de rekensommen moet worden meegenomen en leg uit hoe het (Re)connection Model als inspiratiebron kan dienen van hoe we enerzijds onze natuur kunnen redden en anderzijds een manier kunnen vinden om onze maatschappij mooier te maken. Een nieuwe en logische manier van waardetoekenning die recht doet aan hoe de mens verreweg het grootste deel van zijn bestaan als vanzelfsprekend heeft gezien en die buitengewoon veel lijkt op hoe wetenschappers de toekomst zien. In hoofdstuk 4 heb ik het over de rechten van de natuur als opvolger van de rechten die wij als mensen hebben verworven. Een gamechanger van onze aanpak om de biodiversiteit en ons klimaat te redden. Al met al wil ik met dit boek vooral laten zien dat we ons kopje niet moeten laten hangen, maar dat de natuur zowel lokaal als mondiaal binnen onze span of control ligt. Ik neem je als lezer mee hoe een oude mijnstreek zich heeft kunnen ontwikkelen tot een heus Nationaal Park Hoge Kempen waar de natuur is gered en waar mensen weer een waardig perspectief hebben gekregen. Een park waar de natuur de ruimte wordt gelaten en waar buiten het park gasten worden ontvangen en verwend door trotse regiobewoners. Daarnaast laat ik zien dat hoe groot de uitdagingen rond klimaatverandering en biodiversiteit ook zijn, we nu moeten doorzetten. ‘The most dangerous worldview is the worldview of those who have not viewed the world’, zei de onlangs overleden Edward O. Wilson, de bioloog die wereldberoemd werd als topwetenschapper op het gebied van biodiversiteit en biogeografie. We moeten opener, breder en eerlijker naar de wereld om ons heen kijken. Niet meer denken in termen van zero sum, maar in termen van win-win. Niet meer alleen kijken naar de aap die bovenaan de rots zit, maar ook naar al die andere dieren en micro-organismen die de natuur vormgeven. Niet alleen maar denken in termen van
18
gered door de boomkikker
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 18
13/04/22 10:30
strijd, maar in termen van samenwerken, precies zoals de natuur ons voordoet. Maar laat ik beginnen met een verhaaltje over de situatie waarin we nu beland zijn. Stel je even voor dat je zowat vijftien jaar geleden een reis hebt geboekt voor een citytrip naar Barcelona. Bepakt en bezakt aangekomen in de luchthaven heb je je identiteit bewezen en de veiligheidsprocedures glansrijk doorstaan. Omdat je twee uur voor je vlucht geprogrammeerd stond al aanwezig was, heb je tijd om in gedachten weg te zinken. Je droomt weg bij het heerlijke vooruitzicht van een staalblauwe lucht en de warme Spaanse zonnestralen op je gezicht. Maar sneller dan je denkt, word je opgeschrikt door een vriendelijke vrouwelijke stem uit de luidsprekers: ‘Beste reizigers met bestemming Barcelona, we gaan zo starten met inchecken. Houd uw paspoort en instapbewijs klaar.’ Eindelijk! Iedereen veert op en schiet richting incheckcontrole. Maar er volgt nog een mededeling: ‘Beste passagiers voor de vlucht naar Barcelona. We willen u attenderen op het feit dat het vliegtuig zes onderdelen en twaalf schroeven mist. Instappen op eigen risico. Een fijne reis!’ Wat doe je dan? Instappen of niet? Wat doe je als het risico op gevaar zo direct en voor iedereen duidelijk is? Juist, al vloekend en tierend vraag je je dan af hoe zoiets mogelijk is. Je overweegt gerechtelijke stappen, of begrijpt niet waarom de overheid dit onverantwoorde gedrag zomaar toelaat. Verontwaardigd en boos keer je huiswaarts. En ook nu nog, na vijftien jaar, vertel je het verhaal aan je kinderen en kleinkinderen: ‘Als ik toen was ingestapt, dan was ik er nu niet meer geweest.’ Met kennis van zaken heb je de juiste beslissing genomen. Je begrijpt het wellicht al, dit verhaaltje is feitelijk de realiteit van vandaag. Dit verhaal is reëler en actueler dan we ons misschien realiseren als je nu bedenkt dat onze planeet met al zijn levensvormen eigenlijk een immens groot vliegtuig is, één grote levende machine, waarbij elke soort functioneert als een essentieel onderdeel of onmisbare schroef. Als je beseft dat slechts één radertje in een uurwerk of één missende connectie in een microchip verhinderen dat je uurwerk de tijd nog aangeeft of je laptop nog opstart, hoeveel radertjes of microchips kunnen we dan missen om onze levende, unieke en goed draaiende
economie versus ecologie?
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 19
19
13/04/22 10:30
motor blijvend te laten functioneren? Als je zou weten dat er elke dag heel wat levensvormen voor altijd verdwijnen, hoe reageer je dan? Onverschillig? Afwachtend? Of toch niet? Het goede nieuws is dat er een way out is…
Lessen uit de pandemie Terwijl ik dit schrijf, is het coronavirus nog steeds niet van onze radars verdwenen. Ondanks de onrust en al het verdriet, zijn we ondertussen wel een stuk wijzer geworden tijdens de pandemie. We hebben iets geleerd over gelijkheid. Ook al lijkt de toekomst soms uitzichtloos, misschien is het nu tijd voor verbinding en introspectie. Deze pandemie is een waarschuwing, een wake-up call. Hoe verdwaald we ons in deze tijden soms ook voelen, misschien is de tijd aangebroken om eens diep na te denken en te reflecteren over wie we zijn, hoe we ons verhouden tot onze menselijke en niet-menselijke omgeving ver weg en kortbij. Misschien dat de pandemie ons daarbij kan helpen om dat inzicht te krijgen? Kunnen we überhaupt nog een natuurrijke, duurzame en warme samenleving uitbouwen? Slagen we erin om het comfort, de kracht en de waarde van alledaagsheid terug te leren waarderen? Wat weinigen ooit voor mogelijk hielden, gebeurt vandaag gewoon recht onder onze ogen. Beslissingen worden weer genomen op basis van wetenschappelijke inzichten van experten en wetenschappers. In een recordtijd hebben we niet alleen een vaccin gevonden, we hebben het ook razendsnel en volgens de strengste eisen gecheckt. In een minimum van tijd bleken we in staat ons gedrag te veranderen om te leven en te overleven. We houden afstand en dragen mondmaskers om anderen te beschermen. Verreweg de meesten onder ons denken en opereren als groep en veel minder als individu. We beseffen weer dat we als samenleving veel verder komen dan als individu. We verbazen ons soms ook over het onwaarschijnlijke egoïsme dat ineens zichtbaar is geworden bij een minderheid. Wat we bovenal hebben geleerd is dat – als het erop aankomt – de kostprijs geen hindernis is. We hebben ineens het lef en de daadkracht om de miljarden euro’s te vinden omdat dat simpelweg noodzakelijk is.
20
gered door de boomkikker
LC – Gered door de boomkikker – Drukklaar.indd 20
13/04/22 10:30