Issuu

EEN PLATTEGROND VAN DE MACHT

Een plattegrond van de macht 2022 - H0 - v2.indd 1

20/07/22 23:18

Een plattegrond van de macht 2022 - H0 - v2.indd 2

20/07/22 23:18

Een plattegrond van de macht Carl Devos (red.)

Een plattegrond van de macht 2022 - H0 - v2.indd 3

20/07/22 23:18

Uitgeverij Academia Press Ampla House Coupure Rechts 88 9000 Gent België www.academiapress.be Uitgeverij Academia Press maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv.

ISBN 978 94 014 8568 5 D/2022/45/239 NUR 754 Devos, Carl. (red.) Een plattegrond van de macht. Inleiding tot politiek en politieke wetenschappen Gent, Academia Press, 2022, 656 p. Tiende editie, 2022 Negende editie, 2021 Achtste editie, 2020 Zevende editie, 2019 Zesde editie, 2018 Vijfde editie, 2017 Vierde editie, 2016 Derde editie, 2015 Tweede editie, 2014 Eerste editie, 2012 Vormgeving cover en binnenwerk: LetterLust | Stefaan Verboven © Carl Devos & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Een plattegrond van de macht 2022 - H0 - v2.indd 4

20/07/22 23:18

Inhoud

Woord vooraf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Hoofdstuk 1

Wat is politiek? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 1 2 2.1 2.2 2.3 2.4 3 4 4.1 4.2 5 5.1 5.2 5.3 5.4 6

Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wat is politiek? Op zoek naar een omschrijving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oorsprong van het begrip. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bevolking op een territorium?. . . . . . . . . . . . . . . . . . Van nachtwaker naar nanny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Eindeloze reeks definities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Geschiedenis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indelingen: essentially contested concept? . . . . Indeling 1: de dimensies van Heywood. . . . . . . . Indeling 2: domein- en aspectbenaderingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De relativiteit van indelingen: over Schmitt en Easton. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Carl Schmitt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . David Easton. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Omschrijving van politiek: naar een synthese. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Politiek en conflicten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

16 3.7 17 17 17 17 18 19 21 23 24 29 29 32 34 35 38

Hoofdstuk 2

De wetenschap der politiek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 1 2 2.1 2.2 2.3 2.4 3

Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De wetenschappelijke studie van politiek. . . . . . Zijn politieke wetenschappen wetenschap?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kan de politicoloog objectief zijn?. . . . . . . . . . . . . Een discipline met taalproblemen . . . . . . . . . . . . . Een afzonderlijke discipline? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Benaderingen in de wetenschap der politiek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6

46 46 46 51 54 56

3.8 4

Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Behavioralisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Institutionalisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rationele-keuzebenaderingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . Systeembenaderingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Interpretatieve, constructivistische benaderingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Structurele (-functionalistische) benaderingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Marxisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

73 75 78 79

Hoofdstuk 3

Ideologieën . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 1 2 2.1 2.2 3 4 5 5.1 5.2 5.3 6 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 7 7.1 7.2 8

Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 Een oud, felbediscussieerd concept. . . . . . . . . . . . . 91 Geschiedenis van het concept ideologie. . . . . . . 91 Discussies over ideologie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 Wat is ideologie?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 De morfologie van ideologieën. . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 Links en rechts: een gps in de politiek?. . . . . . . . . 98 Oorsprong van links-rechts . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 Relevantie van links-rechts. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 Ontdubbeling van links-rechts . . . . . . . . . . . . . . . . 101 Een beknopt overzicht van enkele ideologieën. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 Liberalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 Conservatisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 Socialisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 Nationalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 Ecologisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 Is er nog een toekomst voor ideologieën?. . . . . 117 Het einde van de ideologie?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 En het populisme dan? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119

INHOUD

Een plattegrond van de macht 2022 - H0 - v2.indd 5

57 59 61 64 72

20/07/22 23:18

Hoofdstuk 4

Macht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 1 2 2.1 2.2 3 4 5 5.1 5.2 5.3 6 7 8 8.1 8.2 8.3 8.4 8.5 9

Inleiding: macht is een moeilijk vak . . . . . . . . . . . 128 Wat is macht? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 De bestanddelen van macht: de visie van Dennis Wrong . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 De moeilijke verhouding tussen macht en invloed. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 Vormen van macht. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 Bronnen van macht. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 Dimensies van macht. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 De eerste dimensie: het pluralisme . . . . . . . . . . . 138 De tweede dimensie: de kritiek op het pluralisme van Bachrach en Baratz . . . . . . . . . . . 140 De derde dimensie: de visie van Steven Lukes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 Potentiële, ‘onzichtbare’ macht? . . . . . . . . . . . . . . . 144 Structurele macht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 Hoe macht meten?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 De reputatiemethode. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 De decisie- of besluitvormingsmethode. . . . . . 152 Het effectenonderzoek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 De positiemethode en het netwerkonderzoek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 Meting van macht in termen van machtsbronnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157

Hoofdstuk 5

Macht in weinig handen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 1 1.1 1.2 1.3 2 2.1 2.2 2.3 2.4 3 3.1 3.2 3.3 3.4 4 5

Inleiding: over de studie van elites. . . . . . . . . . . . . 164 Studie van elites is de studie van macht en dus de studie van onze samenleving . . . . . . 164 Elites zijn niet per se problematisch, politieke elites zijn niet alleen. . . . . . . . . . . . . . . . . 164 België is een elitair politiek systeem . . . . . . . . . . 165 Elite: oorsprong, beschrijving en criteria. . . . . . 166 Oorsprong . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 Beschrijving. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 Criteria . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 Veel onderzoek over elites, minder theorie. . . . 168 Wie heerst? Iedereen, velen of sommigen?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 En het marxisme dan?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 Het pluralisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 Het elitisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175 Het (neo)corporatisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 Hedendaags eliteonderzoek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 Procesbenadering van politieke rekrutering: Pippa Norris . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191

6 6.1 6.2 6.3 7 8

Selectie van kandidaten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 Methodes van kandidatenselectie. . . . . . . . . . . . . 194 Selectiecriteria. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 Kandidatenselectie in België. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 Politieke carrières . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200

Hoofdstuk 6

Macht in veel handen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206 1 2 2.1 2.2 2.3 2.4 3 3.1 3.2 3.3 3.4 4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 5 5.1 5.2 5.3 5.4 6

Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 Politieke cultuur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 Wat is ‘politieke cultuur’? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 The Civic Culture . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 Subculturen en breuklijnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220 Politieke socialisatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 Mensen zijn geen computers . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 Wat is politieke socialisatie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 Socialisatieagenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 Een heel leven lang?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 Politieke participatie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 Verschillende benaderingen en evolutie van het concept . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 Vormen van politieke participatie. . . . . . . . . . . . . 232 Verklaringen voor de variatie in politieke participatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238 Stemgedrag. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 Sociale bewegingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249 Begripsafbakening. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 Ontstaan van sociale bewegingen. . . . . . . . . . . . . 251 De toekomst van nieuwe bewegingen . . . . . . . . 255 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257

Hoofdstuk 7

Politieke partijen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266 1 2 2.1 2.2 2.3 3 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5

Inleiding: wat is een politieke partij? . . . . . . . . . . 270 Het ontstaan van politieke partijen. . . . . . . . . . . . 274 De institutionele benadering. . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 Het traditionele breuklijnenmodel . . . . . . . . . . . 275 Naar nieuwe breuklijnen?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 Typologieën van partijen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 Kaderpartijen vs. massapartijen. . . . . . . . . . . . . . . 281 De catch-all party. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282 Massabureaucratische vs. electoraalprofessionele partijen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284 Cartel parties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284 Business-firm parties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287

e e n p lat t eg ro n d va n d e m ac h t

Een plattegrond van de macht 2022 - H0 - v2.indd 6

20/07/22 23:18

3.6 4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 5 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 6 6.1 6.2 6.3 7

Partijtypes in meerlagigheid: franchise en stratarchie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 Functies en disfuncties van partijen . . . . . . . . . . . 292 De programmatische functies. . . . . . . . . . . . . . . . . 292 Positionele partijfuncties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294 Civiele functies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 Disfuncties van partijen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 Particratie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 Functieverlies van partijen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300 Partijorganisatie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 De partijvoorzitter en het dagelijks bestuur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 Het partijbureau en de partijraad. . . . . . . . . . . . . 303 Het partijcongres. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 De partijafdelingen en nevenorganisaties. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304 De partijleden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304 Partijsystemen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 Omschrijving en indelingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 Indeling volgens het aantal partijen. . . . . . . . . . 308 De indeling van Sartori . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316

1 2 2.1 2.2 2.3 3 3.1 3.2 3.3 4 4.1 4.2 4.3 4.4 5 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 6

7.1 7.2 7.3 7.4 8 9 10

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324

Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328 De staat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328 Wat is een staat?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328 Begrippen die aanleunen bij de staat . . . . . . . . . 331 De staat en zijn burgers. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334 Typologieën van politieke stelsels. . . . . . . . . . . . . 336 Liberale democratie vs. autoritarisme . . . . . . . . 336 Presidentieel vs. parlementair systeem. . . . . . . 340 Unitaire vs. (con)federale staten. . . . . . . . . . . . . . . 340 Parlementen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345 Wat is een parlement? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346 Functies van parlementen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346 Structurele kenmerken van een parlement. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349 Interne organisatie van het parlement . . . . . . . 356 De wetgevende macht van het parlement. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 361 Bevoegdheidsverdeling binnen het federaal parlement. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 361 Hoe komt een wet tot stand?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 362 Quid de Senaat? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365 Wetten met een bijzondere meerderheid. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365 De alarmbelprocedure. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366 Het parlement als grondwetsherziener . . . . . . 366 Lopende zaken. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 367

De controlerende taak van het parlement . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 369 Vragen, interpellaties, moties, resoluties en aanwezigheid van de ministers . . . . . . . . . . . . 369 Parlementaire onderzoekscommissies . . . . . . . 372 Controle naar aanleiding van de goedkeuring van de begroting . . . . . . . . . . . . . . . . 372 Vertrouwen geven aan de regering. . . . . . . . . . . . 373 Politieke verantwoordelijkheid. . . . . . . . . . . . . . . . . 373 Staatsvormen en parlement bestuderen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 377

Hoofdstuk 9

De uitvoerende macht: de regering . . . . . . . . 384 1 1.1 1.2 2 2.1 2.2

Hoofdstuk 8

Staat en parlement

2.3 2.4 3 4 4.1 4.2 4.3 4.4 5 6 7 7.1 7.2 7.3 8 8.1 8.2 9 10

De regering staat centraal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388 Het staatshoofd. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 390 De uitvoerende federale macht in België . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 395 Rol van de koning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 395 Presidentialisering: het toenemende politieke belang van de premier. . . . . . . . . . . . . . . 397 Ministers en staatssecretarissen. . . . . . . . . . . . . . . 399 Ministerraad, kernkabinet en kroonraad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 401 De vorming van de federale regering . . . . . . . . . . 405 Het ontslag van de federale regering. . . . . . . . . . 410 Op eigen initiatief. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 410 Door de Kamer gedwongen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411 Bij een nieuwe koning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 412 Met of zonder vervroegde verkiezingen?. . . . . 412 Lopende zaken. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 412 Hoe komen regeringsbesluiten van de uitvoerende macht tot stand?. . . . . . . . . . . . . . . 414 De uitvoerende macht op regionaal niveau. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415 De Vlaamse regering. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415 Vorming van de Vlaamse Regering. . . . . . . . . . . . 416 Ontslag van de Vlaamse Regering . . . . . . . . . . . . . 417 Hoe wordt de (federale) regering in haar taken ondersteund? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 417 Ministeriële kabinetten: functies en kritiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 417 Enkele aanvullende ‘beleidsinstrumenten’. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 422 Regering bestuderen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 430 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 434

INHOUD

Een plattegrond van de macht 2022 - H0 - v2.indd 7

20/07/22 23:18

Hoofdstuk 10

Openbaar bestuur en beleidsvorming. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 438 1 2 2.1 2.2 2.3 3 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 5 5.1 5.2 6 6.1 6.2 6.3 6.4 7

Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 442 Openbaar bestuur, publieke sector, sturen en bestuurskunde. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 442 Sferen in de samenleving. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 442 Wat is bestuurskunde? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 444 De wereld van de publieke sector. . . . . . . . . . . . . . 445 Van Weber naar NPM en NPG. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452 Het bureaucratiemodel van Max Weber . . . . . . 452 Kritiek op de neutrale ambtenaar. . . . . . . . . . . . . 454 Het Nieuw Publiek Management (NPM): een nieuw paradigma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 456 Van NPM naar NPG: New Public Governance . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 Slot. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 459 Hoeveel en welke overheid willen we?. . . . . . . . . 459 Het bbp als maatstaf?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 459 Het aantal ambtenaren: hoeveel en zijn er te veel?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 460 Interne verschuivingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 461 De overheid: een bedrijf?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 462 Hervormen op zijn Belgisch/Vlaams?. . . . . . . . . 464 Slot. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465 Binnenlands bestuur als object van beleid en macht. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465 Bestuursvormen in het binnenlands bestuur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465 Het management van bestuurlijke relaties. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 467 Beleidsvorming en de verhouding tussen politici en ambtenaren. . . . . . . . . . . . . . . . . . 468 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 468 De klassieken en de modellen: de beleidsvoorbereiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 468 Beleid is ook beleidsuitvoering, uitvoering is ook beleid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 470 Beleidsnetwerken. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 471 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 472

Hoofdstuk 11

Democratie en vertegenwoordiging. . . . . . . 476 1 2 2.1 2.2 2.3 2.4

Inleiding: waarom democratie?. . . . . . . . . . . . . . . . . 480 Wat is democratie?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 483 Op zoek naar een onmogelijke definitie. . . . . . 483 Betekenissen van democratie: een bloemlezing. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 485 Het imago van democratie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 486 Het belang van verschil. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 489

2.5 3 3.1 3.2 3.3 4 5 6 6.1 6.2 7 7.1 7.2 7.3 8 8.1 8.2 8.3 8.4 9 9.1 9.2 9.3 10 10.1 10.2 10.3 10.4 10.5 10.6 11

De democratische paradox. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 489 Criteria en voorwaarden van democratie. . . . . . 490 Verschillende visies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 490 Niet enkel een kwestie van instellingen . . . . . . 491 Een bijzondere voorwaarde: sociaal kapitaal. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 493 Democratie krijgt meer betekenis dankzij niet-democratische systemen. . . . . . . . . 495 De centrale principes van de liberale parlementaire democratie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 496 Bestanddelen van democratie. . . . . . . . . . . . . . . . . . 498 Het meerderheidsbeginsel als cruciaal bestanddeel. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 498 Door, voor en van het volk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 500 De deliberatieve democratie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 506 De nieuwste democratievorm . . . . . . . . . . . . . . . . . 506 Wat is deliberatieve democratie?. . . . . . . . . . . . . . 508 Nog veel is onbekend . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 510 De pacificatiedemocratie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 511 Consensus- vs. meerderheidsdemocratie. . . . . 511 Pacificatiedemocratie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 513 Voorwaarden voor pacificatiedemocratie. . . . 514 Hedendaagse betekenis en functioneren? . . . 515 Vertegenwoordiging. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 516 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 516 Wat is vertegenwoordiging? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 518 Vormen van vertegenwoordiging . . . . . . . . . . . . . 519 Modellen van vertegenwoordiging. . . . . . . . . . . . . 522 Delegate-model. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 522 Trustee-model . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 522 Mandate-model. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 523 Resemblance-model . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 524 ‘Creatieve’ vertegenwoordiging . . . . . . . . . . . . . . . 525 Vertegenwoordiging van bovenaf of van onderuit; controle vooraf of achteraf . . . . 526 Uitleiding: wat nu met de democratie? . . . . . . . . 528

Hoofdstuk 12

Kiesstelsels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 538 1 2 2.1 2.2 2.3 2.4 3 3.1 3.2 3.3

Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 542 Meerderheidsstelsels. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 542 Soorten meerderheidsstelsels . . . . . . . . . . . . . . . . . 542 Het ftpt-stelsel in het Verenigd Koninkrijk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 544 Het tweerondenstelsel in Frankrijk . . . . . . . . . . . 546 Voor- en nadelen van meerderheidsstelsels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 547 Proportionele stelsels. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 548 Soorten proportionele stelsels. . . . . . . . . . . . . . . . . 548 Determinanten van proportionaliteit . . . . . . . . 550 Het lijst pr-stelsel in Nederland . . . . . . . . . . . . . . . 552

e e n p lat t eg ro n d va n d e m ac h t

Een plattegrond van de macht 2022 - H0 - v2.indd 8

20/07/22 23:18

3.4 4 4.1 4.2 5 6 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 7 7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 7.6 8 8.1 8.2 8.3 9 9.1 9.2 10 11 12

Voor- en nadelen van proportionele stelsels. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 552 Gemengde stelsels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 553 Soorten gemengde stelsels. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 553 Het mmp-stelsel in Duitsland. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 554 Kiesstelsels en partijsystemen. . . . . . . . . . . . . . . . . 555 De geschiedenis van de Belgische kiesstelsels. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 556 Het cijnskiesrecht (1831-1893) . . . . . . . . . . . . . . . . 556 Het algemeen meervoudig stemrecht voor mannen (1893-1921). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 557 Het algemeen enkelvoudig stemrecht voor mannen (1921-1948). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 558 Uitbreiding van het aes naar vrouwen . . . . . . . 559 Hervormingen in de jaren 1980 en 1990 . . . . . 559 De invoering van de provinciale kieskringen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 560 De zesde staatshervorming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 561 De verkiezing van de Kamer van Volksvertegenwoordigers. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 562 De kieskringen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 562 De verdeling van de zetels over de partijen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 564 De aanwijzing van de gekozen titularissen en de opvolgers. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 565 Opkomstplicht, blanco en ongeldige stemmen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 568 De gelijke vertegenwoordiging van mannen en vrouwen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 569 Elektronisch stemmen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 569 De verkiezing van de deelstaatparlementen. . . 570 Het Vlaams Parlement. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 570 Het Waals Parlement. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 570 Het Brussels Hoofdstedelijk Parlement. . . . . . . 570 De lokale verkiezingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 571 De gemeenteraadsverkiezingen. . . . . . . . . . . . . . . 571 De provincieraadsverkiezingen . . . . . . . . . . . . . . . 576 De Europese verkiezingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 576 De rol van voorkeurstemmen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 577 Uitleiding: kieshervormingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . 580

Hoofdstuk 13

De Europese Unie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 586

3 3.1 3.2 4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 5 5.1 5.2 6 6.1 6.2 7

Hoofdstuk 14

Internationale politiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 630 1 2 2.1 2.2 2.3 2.4 3 3.1 3.2 3.3 4 4.1 4.2 4.3 4.4 5

1 2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 590 Het Europese integratieproject: historisch overzicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 591 Hoe het begon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 591 Verdieping van de Europese integratie . . . . . . . 592 Aarzeling en nationale soevereiniteit. . . . . . . . . 595 Uitbreiding van de Europese club. . . . . . . . . . . . . 596 Uit de Europese Unie stappen?. . . . . . . . . . . . . . . . 597

De instellingen van de Europese Unie: hoe werkt de Unie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 598 Soorten beslissingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 598 Europese instellingen en organen . . . . . . . . . . . . 599 Europese integratietheorieën. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 603 Neofunctionalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 603 Intergouvernementalisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 605 Verfijningen van de grote theorieën . . . . . . . . . . 606 Nieuw institutionalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 607 Comparativisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 610 ‘Multi-level governance’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 612 De invloed van de EU op de nationale politiek: europeanisering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 613 Europeanisering als onderzoeksdomein. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 613 Een voorbeeld: de impact van de EU op de begrotingen van de lidstaten . . . . . . . . . . . 615 Politiek debat: wat voor EU willen we?. . . . . . . . . 618 Contestatie van het Europese project. . . . . . . . . 618 Een democratisch deficit?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 620 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 625

Inleiding: internationale politiek in een geglobaliseerde wereld. . . . . . . . . . . . . . . . . . 634 Internationale betrekkingen: vier theoretische scholen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 635 Het realisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 636 Het liberalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 638 Het radicalisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 642 Het constructivisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 643 Actoren in de wereldpolitiek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 645 Staten en hun buitenlands beleid. . . . . . . . . . . . . 645 Internationale organisaties. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 646 Niet-statelijke actoren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 649 De grote thema’s. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 650 Oorlog en vrede . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 650 Internationale politieke economie. . . . . . . . . . . . 651 Transnationale vraagstukken. . . . . . . . . . . . . . . . . . 652 De internationale liberale wereldorde onder druk? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 653 Uitleiding: waarover gaat het in internationale politiek?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 654

INHOUD

Een plattegrond van de macht 2022 - H0 - v2.indd 9

20/07/22 23:18

Woord vooraf

oor u ligt de tiende uitgave van Een plattegrond van de macht. Inleiding tot politiek en politieke wetenschappen. De eerste editie verscheen in 2011 als een uitwerking van De kleermakers en de keizer. Inleiding tot politiek en politieke wetenschappen (september 2006). Al meer dan vijftien jaar is door velen hard gewerkt aan dit handboek. De opzet bleef al die tijd onveranderd. Een plattegrond van de macht is een inleidende kennismaking met politiek en politicologie. Volledigheid noch specialisatie is wat we beogen. We leggen wel een stevige basis, waarna iedereen via de vele referenties zelf op verkenning kan gaan in de wondere wereld van politiek en politicologie. Zo is het boek ook na de laatste les nuttig. De kennismaking verloopt langs 14 hoofdstukken. Uiteraard beginnen we met de vraag wat politiek (hoofdstuk 1) en politieke wetenschappen (hoofdstuk 2) precies zijn. Politieke wetenschappen zijn geen waardevrije discipline, maar dat betekent daarom niet dat de denkkaders waarmee politicologen werken gelijkgesteld kunnen worden aan ideologieën (hoofdstuk 3). Die zijn heel belangrijk in het politieke bedrijf, maar om idealen te realiseren is macht (hoofdstuk 4) nodig. Macht is in elk systeem ongelijk verdeeld: ook in een democratie bestaan elites (hoofdstuk 5). Gelukkig kan ook de massa participeren in de politiek (hoofdstuk 6), bijvoorbeeld via de – zeker in België almachtige – politieke partijen (hoofdstuk 7). Deze kernactoren spelen een essentiële rol in het parlement (hoofdstuk 8) en in de regering (hoofdstuk 9). Deze publieke instellingen

proberen het maatschappelijk verkeer te reguleren, en dat doen ze o.a. via het openbaar bestuur (hoofdstuk 10). In heel veel landen spelen deze processen zich af binnen een democratie (hoofdstuk 11). Binnen zo’n regime zijn vertegenwoordiging en verkiezingen (hoofdstuk 12) cruciaal. Omdat de politiek zich niet tot het statelijk niveau beperkt, belichten we in de twee laatste hoofdstukken de Europese (hoofdstuk 13) en internationale (hoofdstuk 14) politiek. De hoofdstukken zijn langs een terugkerend patroon opgebouwd: wat betekenen de centrale concepten, actoren, instellingen of processen? Wat is hun geschiedenis? Welke zijn de voornaamste auteurs en benaderingen die ons inzicht kunnen geven? Vanuit welke invalshoeken worden ze bekeken? Hoe kunnen we al die verschijnselen classificeren, in soorten met specifieke kenmerken opdelen en zo beter leren begrijpen? Welke vragen kunnen we er over stellen? De richtvragen aan het begin van elk hoofdstuk leiden je stap per stap naar het antwoord op deze kwesties. Om zo dicht mogelijk bij de leefwereld en kennis van de meerderheid van de lezers te blijven en om de informatie voor hen zo bruikbaar mogelijk te maken, hebben we de uiteenzetting vanuit een Vlaams-Belgische case opgezet. Een handboek in comparatieve politicologie is dit dus niet. Dat wil zeggen dat we aantonen hoe de regering, het parlement of het openbaar bestuur in België werkt. We richten ons daarbij vooral op het federale beleidsniveau. In dit handboek staan de meest actuele wetenschappelijke onderzoeksresultaten of de laatste empirische

e e n p lat t eg ro n d va n d e m ac h t

Een plattegrond van de macht 2022 - H0 - v2.indd 10

20/07/22 23:18

data niet centraal. Ze onderbouwen het boek, maar zijn er niet de kern van. In latere cursussen komen ze ongetwijfeld aan bod. Met Een Plattegrond van de macht brengen we fundamentele inzichten en bouwstenen die lezers in staat stellen om zelf kritisch en gefundeerd na te denken over politieke en sociale verschijnselen. Daartoe zijn kennis van en inzicht in de basics van de politiek en de politieke wetenschappen onmisbaar. Zoals u van een inleidend handboek mag verwachten, houden we de vinger aan de pols van de recente literatuur en evoluties van onze politieke instellingen. Daarom is er (in regel) een jaarlijkse update van het handboek. Soms met beperkte wijzigingen, soms wordt steviger ingegrepen in een hoofdstuk. Wat u in de hand hebt is het werk van velen. Van alle huidige auteurs, maar ook van zij die in de afgelopen jaren bijdroegen tot eerdere versies. Bijzondere dank aan Wannes Swings, Nina Vanhevel en Isaac Demey voor de goede eindredactie, en dank aan Stefaan Verboven om dit alles in de juiste beeldtaal om te zetten. We wensen u alvast veel leesplezier. We beseffen dat dit een omvangrijk inleidend overzichtswerk is, dat ondanks het volume niet volledig kan zijn. En ook niet moet zijn. Daarvoor dienen meer gespecialiseerde opleidingsonderdelen en handboeken. In dit handboek proberen we u wel inzicht te geven in een breed spectrum van basisbegrippen en -verschijnselen van de politiek. Hoe die werkt zou na dit boek al flink wat duidelijker moeten zijn. In de colleges gidsen we u door deze cursus, tonen we wat belangrijker is en hoe een en ander begrepen

en gestudeerd kan worden. Illustreren we deze leerstof met recente voorbeelden en brengen we de essentie in een verhalend kader. In de lessen krijgt dit handboek meer leven. Daarna kan het nog jaren dienen als naslagwerk. Geniet ervan. Laat ons beginnen met de eerste, evidente openingsvraag: wat is dat eigenlijk, politiek? – Carl Devos, september 2022

WO O RD VOORA F

Een plattegrond van de macht 2022 - H0 - v2.indd 11

20/07/22 23:18

Politics is a system of interactions in any society through which binding or authoritative allocations are made and implemented. (Easton 1965a:52)

Een plattegrond van de macht 2022 - H1 - v2.indd 12

20/07/22 23:19

Hoofdstuk 1 Wat is politiek? Carl Devos

Een plattegrond van de macht 2022 - H1 - v2.indd 13

20/07/22 23:19

Woord vooraf

Hoofdstuk 01.

Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk

02. 03. 04. 05. 06. 07. 08. 09. 10. 11. 12. 13. 14.

Wat is politiek? 1.

Inleiding

2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4.

Wat is politiek? Op zoek naar een omschrijving Oorsprong van het begrip Bevolking op een territorium? Van nachtwaker naar nanny Eindeloze reeks definities

Geschiedenis

4. 4.1. 4.2.

Indelingen: essentially contested concept? Indeling 1: de dimensies van Heywood Indeling 2: domein- en aspectbenaderingen

5. 5.1. 5.2. 5.3. 5.4.

De relativiteit van indelingen: over Schmitt en Easton Carl Schmitt David Easton Omschrijving van politiek: naar een synthese Politiek en conflicten

Uitleiding

De wetenschap der politiek Ideologieën Macht Macht in weinig handen Macht in veel handen Politieke partijen Staat en parlement De uitvoerende macht: de regering Openbaar bestuur en beleidsvorming Democratie en vertegenwoordiging Kiesstelsels De Europese Unie Internationale politiek

Een plattegrond van de macht 2022 - H1 - v2.indd 14

20/07/22 23:19

Vragen

Een plattegrond van de macht 2022 - H1 - v2.indd 15

Hoe kunnen we het begrip politiek omschrijven?

Waarom moeten we dat weten en waarom is dat geen evidente vraag?

Wat is de oorsprong en geschiedenis van het begrip?

Waarom is politiek een wezenlijk betwist begrip?

Welke indelingen kunnen we gebruiken om de vele omschrijvingen van politiek te structureren?

Hoe klinkt een synthese-omschrijving van politiek?

Wat is het het belang van verschil en conflict voor politiek?

20/07/22 23:19

Inleiding

Politicologie als integratiewetenschap Een politicoloog bestudeert ‘de politiek’. Dat is een van de weinige kenmerken die hem of haar identificeren of onderscheiden. De eigenheid van de politicologie als discipline gaat vaak niet verder dan deze mededeling. Op de studie van de politiek heeft de politicologie evenwel geen monopolie. Ook vanuit andere disciplines – zoals sociologie, psychologie, geschiedenis, recht, economie, communicatiewetenschappen – wordt politiek bestudeerd. Wat een politicoloog tot politicoloog maakt, is niet zozeer dat hij uitsluitend politiek als studieonderwerp heeft, maar vooral dat hij het meest van alle andere sociale wetenschappers politiek bestudeert en alle nuttige inzichten uit die andere disciplines integreert en toepast op het domein van de politiek. De politicologie is m.a.w. een integratiewetenschap waarin inzichten en methodes uit zusterdisciplines als ondersteuning gebruikt worden voor de studie van politieke verschijnselen en processen. Daaruit zijn eigen invalshoeken, inzichten, technieken en een onderzoeksagenda ontstaan.

Wat is het studiedomein van de politicologie? Een inleiding op de politieke wetenschappen kan niet anders dan starten met de evidente vraag: wat is politiek? Met andere woorden: wat is het studiedomein van de politicologie? Wat maakt verschijnselen en processen tot politieke, dus tot politicologisch relevante verschijnselen en processen? Die vraag is fundamenteel, maar zeker niet evident. Ze is fundamenteel omdat ze raakt aan de essentie van de discipline, haar afbakening en inhoud. Ze is niet evident, omdat politiek moeilijk te omschrijven is. Er zijn weinig criteria die het mogelijk maken om een correcte definitie of omschrijving van een foute of minder goede te onderscheiden. Vaak blijft die omschrijving dan ook vaag, zoals in de visie dat politiek ‘betrekking heeft op het sturen van een samenleving’ of ‘op het geheel van afspraken die nodig zijn om het geordend leven in een grote groep mogelijk te maken’.

Omschrijving van politiek is het onderwerp van politicologische en politieke discussies

politiek is, volgens veel definities datgene is wat door de staat, door de overheid geregeld mag, kan of zelfs moet worden. Wat politiek is, wordt vatbaar voor politiek en dus voor collectief, lees overheidsoptreden. ‘Politieke’ kwesties worden immers via politieke instellingen en dus via specifieke, publieke (in tegenstelling tot privé)regels en methoden behandeld. Politiek is als het ware een deeldomein van de samenleving, met vage, veranderende grenzen. Vandaar de vaak gehoorde discussie: is dit een politiek probleem? Mag of moet de politiek zich daarmee bezighouden? Wat is de reikwijdte van politiek? Dat is nog iets anders dan de vraag welke inhoud de politiek binnen die grenzen moet krijgen, welk beleid er t.a.v. politieke problemen gevoerd moet worden.

De essentie van politiek is dat er geen eensgezindheid over is Het beantwoorden van de vraag ‘wat is politiek’ is niet enkel fundamenteel en delicaat, maar ook noodzakelijk. Dat antwoord is het onderwerp van het eerste hoofdstuk. Over de bestanddelen, de basisingrediënten of sleutelconcepten van politiek bestaan zoveel verschillende visies, dat een unanieme definitie van politiek nooit zal bestaan. Het behoort zelfs tot de essentie van politiek dat er geen eensgezindheid is over wat politiek is, toch in een vrije samenleving. Politiek gaat immers over macht, over belangen en waarden, over keuzes en beslissingen in een competitieve omgeving van schaarste van middelen en verdeeldheid over doelstellingen en prioriteiten, over de koers van onze samenleving. Wellicht is de meest eenvoudige van alle definities van politiek: alles wat te maken heeft met het besturen van een samenleving. Voor van der Brug en Heemskerk (2017) vormen besluitvorming, conflict en macht de drie sleutelbegrippen van politiek. Politiek gaat over macht en conflicten rond bindende beslissingen. Deze auteurs merken terecht op dat er weliswaar geen algemeen aanvaarde definitie van politiek bestaat, maar dat dit niet wil zeggen dat politicologen zich allemaal met volstrekt andere onderwerpen bezighouden. “Wel is het zo dat de politicologie als wetenschappelijke discipline niet heel scherp afgebakend is van andere onderzoeksvelden, zoals economie of sociologie.” (2017:16)

De omschrijving van politiek is het onderwerp van politicologische – bijvoorbeeld, moeten we de besluitvorming in een turnclub ook bestuderen of niet? – maar ook van politieke discussies. Dat komt o.a. omdat wat

e e n p lat t eg ro n d va n d e m ac h t

Een plattegrond van de macht 2022 - H1 - v2.indd 16

20/07/22 23:19

Wat is politiek? Op zoek naar een omschrijving

2.1.

Oorsprong van het begrip

Politiek is (de hoogste menselijke activiteit in) de samenleving De term ‘politiek’ is afkomstig van het Oudgriekse politeia (politika), dat verwijst naar alles wat betrekking heeft op de polis, op de burgerlijke samenleving, op het leven als burger in de samenleving en op het bestuur van de gemeenschap. De bestuurlijke context waarin deze term begrepen moet worden, is die van de polis of stadstaat. Het adjectief politikos (‘de burger of polis betreffend’) stond er tegenover idiotikos, dat ‘privé’ of ‘individueel’ betekende. Een politès was dus een burger in zijn hoedanigheid van ‘publiek persoon’, terwijl een idiotès verwees naar diezelfde burger in zijn privéleven. Verder is het voor een goed begrip van de Griekse polis van belang dat er nog geen onderscheid gemaakt werd tussen ‘publiek‘ en ‘politiek’. Van Aristoteles is de uitspraak dat de mens “van nature een (sociaal) politiek dier” is: politiek is niet enkel onvermijdelijk, maar ook de hoogste menselijke activiteit, dé activiteit die ons van andere soorten onderscheidt. De mens kan enkel zijn natuur uitdrukken via het redeneren, via de participatie in een politieke gemeenschap die het algemeen belang zoekt via discussie en die dat algemeen belang nastreeft door acties waartoe iedereen moet bijdragen. Dat is een heel andere invulling dan die van de Amerikaanse politicoloog Harold Laswell (1902-1978), die politiek in 1936 in een boektitel de befaamde omschrijving gaf “who gets what, when, how”.

2.2.

Bevolking op een territorium?

Territorialisering van de politiek (en de samenleving) Politiek heeft veelal betrekking op een samenleving die verbonden is aan een territorium (zoals staten, de EU of internationale organisaties van staten). Er zijn evenwel ook niet-territoriaal gebonden ‘verenigingen’ waarbij men zich kan aansluiten, denk aan de katholieke kerk. Zo’n lidmaatschap van niet-territoriaal gebonden samenlevingen kan erg verschillen. Het lidmaatschap van een studentenclub is vrijblijvender en minder omvattend dan dat van de katholieke

kerk, namelijk gericht op enkele specifieke doelen en activiteiten. Het vat niet alle aspecten van het leven. Er gelden wel regels binnen de studentenclub, maar die regelen slechts een beperkt deeldomein van het studentenleven en de studentengemeeschap. Wie lid is van een territoriaal gebonden samenleving, moet evenwel alle regels volgen die op dat territorium gelden. Ze gelden voor iedereen en veel omvangrijker, ze regelen veel verschillende levensdomeinen. Dat is een ander lidmaatschap dan het functionele lidmaatschap van een organisatie. Wie aan het territoriale lidmaatschap van een staat wil ontsnappen, moet als het ware verhuizen naar een ander territorium, waar dezelfde of andere regels gelden. Vandaag neemt de territorialisering van politiek vooral de vorm van staten aan. Deze territorialisering van politiek is geen feit, maar een historische evolutie, die ook weer kan omslaan. Die is intern in verschillende territoria verdeeld (gemeenten, provincies, gemeenschappen en gewesten) en engageert zich samen met andere staten in internationale verbanden. Zoals verderop in dit handboek zal blijken, is de staat vandaag minder dominant dan pakweg een eeuw geleden. Processen van globalisering, decentralisering, federalisering en Europese integratie maken dat andere territoriale verdelingen van de samenleving belangrijker zijn geworden. Bovendien is ook de macht van niet-statelijke actoren, zoals Google, Facebook of Apple, heel sterk toegenomen. Hun, ook politieke, invloed is vaak veel groter dan die van staten.

Politiek als activiteit om in de samenleving bindende collectieve beslissingen te nemen Het is evident dat er op een dergelijk territorium ook mensen moeten leven voordat er van politiek sprake kan zijn. Naast de vereiste van (onafhankelijk) grondgebied, heeft politiek zoals we die in het voorliggende boek begrijpen, ook betrekking op een bevolking, een samenleving. Politiek wordt soms omschreven als de activiteit via dewelke in die samenleving bindende collectieve beslissingen worden genomen, waarmee men de problemen die voortkomen uit het leven in die samenleving vreedzaam probeert op te lossen.

2.3.

Van nachtwaker naar nanny

Afspraken over wat de politiek mag of moet doen Politiek varieert tussen het regelen van een heel beperkt aantal aspecten van die samenleving tot het

h o o f dstuk 1 | wat is politiek?

Een plattegrond van de macht 2022 - H1 - v2.indd 17

20/07/22 23:19

heel diep ingrijpen in allerlei kleine aspecten van die samenleving. De politiek kent over de tijd heen een evolutie: in de loop van de 19de eeuw moest de politiek zich maar met een beperkt aantal zaken inlaten. Dat kwam neer op een soort minimal state, die vooral zorgde voor orde en tucht, de bescherming van grenzen en van het eigendomsrecht, en die slechts een beperkt aantal ‘verzorgende taken’ opnam waarvoor ook belastingen nodig waren. Daartegenover staat de hedendaagse nanny state, de alomtegenwoordige, ‘interventionistische’ welvaartsstaat die zich op vraag van velen over veel en veel verschillende onderwerpen moet buigen. “De politiek moet optreden”, horen we vaak, of “dat is de verantwoordelijkheid van de politiek”. Dat gaat over onderwerpen waarvan nog maar decennia geleden gedacht werd dat de politiek zich daar niet mee hoefde te bemoeien. De afspraken over wat de politiek mag of moet doen, variëren dus door de tijd heen en op basis van ‘de behoeften aan politiek’ binnen de samenleving die de politiek moet organiseren. De manier waarop de politiek dat doet – de vorm van het politieke bestuur – kan sterk verschillen. De studie van die variatie – classificatie van politieke systemen – is een centraal onderwerp van de politicologie. Via die classificaties proberen politicologen inzicht te krijgen in het ontstaan en functioneren van al die vormen van politiek.

2.4.

Eindeloze reeks definities

“a collective activity, occuring between and among people. […] It involves making decisions on matters affecting two or more people, typically to decide on a course of action, or to resolve disagreements. Once reached, political decisions become authoritative policy for the group, binding and committing its members.” (Hague, Harrop & McCormick 2016:6) Almond gaat in deze lijn verder: “The core of politics, however, is about human beings making important decisions for themselves and for others” (Almond e.a. 2008:1).

Politiek als ontologisch statement Politiek is “the process by which communities pursue collective goals and deal with their conflicts authoritatively by means of government” (Sodaro 2004:30). Politicologie is dan “a set of techniques, concepts and approaches whose objective is to increase the clarity and accuracy of our understanding about the political world” (Danziger 2003:6). Als mensen politiek bestuderen, dan maken ze als het ware een ontologisch1 statement, omdat hiermee alvast impliciet een begrip van wat politiek is, vervat moet liggen. Zeggen dat je politiek bestudeert, impliceert dat het moet bestaan en dat je het kan bestuderen, dat het te vatten is. Daarom moeten we kunnen achterhalen wat de aard – the nature – van ‘het politieke’ is. En dat is onduidelijk. Nochtans heeft het antwoord op die vraag belangrijke epistemologische2 gevolgen.

Drie aspecten

Zeer breed of zeer precies?

Politiek kan immers veel zijn: het gebruik van macht, de bindende publieke allocatie van schaarse waarde, het beheer van de staat, het nemen van collectieve beslissingen, de kunst van het besturen of regeren, het georganiseerde meningsverschil, de kunst van het haalbare, de strijd om belangen, de organisatie van conflict en consensus, de bepaling van wie wat wanneer en hoe krijgt enz. Politiek als “the process through which power and influence are used in the promotion of certain values and interests” (Danzinger 2005:4). Een definitie van politiek opmaken die alle elementen omvat die we intuïtief als ‘politiek’ beschouwen, is volgens Hague, Harrop en McCormick onmogelijk. Deze auteurs vatten de essentie van politiek (“the process by which people negotiate and compete in the process of making and executing shared or collective decisions”) samen in drie aspecten: politiek is

Voor sommigen moet politiek een zeer breed begrip zijn: “The political is an adjective that can be applied to a whole range of activities. Or at least it should be” (McAuley 2003:3). Wie politiek omschrijft als “the activity through which people make, preserve and amend the general rules under which they live” (Heywood 2013:2), komt inderdaad tot een heel brede invulling. Hij vult aan dat politiek “is thus inextricably linked to the phenomena of conflict and cooperation” (Heywood 2013:2). Voor anderen dan weer moeten we politiek zeer precies omschrijven:

“The variety of definitions is extensive. But if we are to study and understand this pervasive phenomenon, we must be precise about what it means, and take care to define and use this term and others in a generally acceptable and consistent way.” (Jackson & Jackson 1997:6)

e e n p lat t eg ro n d va n d e m ac h t

Een plattegrond van de macht 2022 - H1 - v2.indd 18

20/07/22 23:19

Voor de eerste past politiek bijna overal op, de ander wil het precies omschrijven. Op de vraag ‘wat is politiek?’ bestaat “helaas geen antwoord […] dat niet voor bestrijding vatbaar is. Politicologen verschillen onderling grondig van mening over de manier waarop de politieke werkelijkheid het best kan worden gekend en hanteren, in samenhang daarmee, ook sterk uiteenlopende omschrijvingen van het object van hun wetenschappelijke bezigheid – politiek. […] Het meningsverschil richt zich onder meer op de reikwijdte van politiek.” (van Putten 1994:29)

Open en rekbaar begrip Een van de manieren om politiek toch te omschrijven, is na te gaan welke betekenis aan dit begrip in de geschiedenis is gegeven. Bij wijze van spreken. In de volgende paragraaf komt een heel eigenzinnige en selectieve keuze van enkele hoogtepunten uit het denken over politiek aan bod. Enkele van de vele honderden, duizenden mogelijkheden. Dat korte, niet representatieve overzicht moet illustreren hoe uiteenlopend politiek in de loop van de geschiedenis ingevuld is. Het begrip is dus open en rekbaar. Het zijn evenwel belangrijke ‘gezichten van politiek’, die bepalend zijn voor de (ook hedendaagse) invulling van dat complex concept.

Geschiedenis

De geschiedenis van politiek is lang en ingewikkeld. We kiezen hierna drie ‘hoogtepunten’ uit de bijna ontelbare mogelijkheden. Een hoogst eigenzinnige en dus niet-representatieve selectie van enkele historische ankerpunten, die de inhoud van het begrip ‘politiek’ tot vandaag mee bepalen.

deel te nemen aan het publieke leven ervan: de mens als burger van de polis (zoön politikon). Wie zich niet of nauwelijks inliet met het wel en wee van de polis, was een idiotès. Van bij het ontstaan is de conceptuele betekenis van ‘politiek’ echter meerduidig. Dat blijkt reeds uit Aristoteles’ (384-322 v.C.) traktaat Politica, de eerste theoretische verhandeling over politiek.

Iedereen moet op zijn manier bijdragen tot de staat Voor het begin van politiek wordt vaak naar Plato (427-347 v.C.), de leermeester van Aristoteles, verwezen. Bekend zijn bijvoorbeeld de filosofische dialogen Politikos (De Staatsman) en vooral Politeia (Het Bestel), een werk dat tussen 380 en 370 v.C. geschreven zou zijn. De leermeester van Plato, Socrates, is er min of meer alomtegenwoordig in. Het verhaal in dialoogvorm speelt zich wellicht af rond 410 v.C. Het is hét “voorbeeld van alle andere bespiegelingen over een heilstaat”, aldus vertaler Molegraaf in een zeer toegankelijke vertaling van dit meesterwerk (2000). Plato gelooft sterk in arbeidsverdeling, waardoor iedereen, in het belang van de hele samenleving, zijn eigen vaardigheden en talenten optimaal kan ontwikkelen. Iedereen moet op zijn manier bijdragen tot de staat. De staat is een organisch geheel en iedereen heeft daarin een specifieke plaats. Burgers moeten zichzelf zien als een deel van een groter geheel en de regels van dat geheel respecteren. De vrije wil is ondergeschikt aan het staatsbelang en de leiding van de staat ligt bij een daartoe speciaal opgeleide groep van wijzen, een klasse van koningen-wijsgeren. Die zijn, geheel onbaatzuchtig, enkel bezig met het goede bestuur van de staat, ze werken enkel voor het algemeen belang. Gewone burgers bemoeien zich niet te veel met het bestuur van de staat en moeten vooral werken, de vrije wil is ondergeschikt aan het staatsbelang.

De mens als burger van de samenleving

Politiek stelt ons in staat om echt menselijk te leven

Het woord politiek is, zoals gezegd, afgeleid van het Griekse politika, dat verwijst naar ‘de zaken die met de polis te maken hebben’. Polis verwijst naar de stadstaten, naar de stedelijke samenleving in het klassieke Griekenland. Griekenland bestond, in de 6de-5de eeuw v.C., uit een reeks van dergelijke zelfstandige politieke gemeenschappen, de stadstaten. De polis stond voor de geordende samenleving, alleen daarin kon de mens tot volle ontplooiing komen. De mens is lid van de geordende gemeenschap en hoorde ook

Aristoteles nam deze invulling van politiek als een organisch gegroeid geheel van zijn leermeester over: zonder ingreep van buitenaf zullen politieke gemeenschappen zich spontaan ontwikkelen. Volgens deze filosoof was een volwaardig menselijk leven – eudaimonia of het goede leven – enkel mogelijk binnen een politieke gemeenschap. Daar communiceren en overleggen we met anderen. Het eudemonisme (eu, ‘goed’ en daimon, ‘ziel’) staat voor het streven naar geluk, naar een ‘goede ziel’. Dat goede leven verwijst niet naar

h o o f d stuk 1 | wat is politiek?

Een plattegrond van de macht 2022 - H1 - v2.indd 19

20/07/22 23:19

genot, maar naar een volwaardig leven waarin alle menselijke capaciteiten beleefd kunnen worden om zo alle morele deugden te ontwikkelen. De politiek is dus niet beperkend, maar laat integendeel mensen toe om volwaardig te leven. Al geldt dat bij Aristoteles enkel voor vrije mannen, niet voor kinderen, vrouwen, vreemdelingen of slaven, die in de politiek geen enkele rol konden spelen. De polis was immers niet enkel een institutioneel gegeven, het was een morele en politieke gemeenschap. Politiek is niet beperkend, maar stelt ons daarentegen in staat om echt menselijk te leven en ons te bevrijden van de beperkingen van ons privéleven. Wie zich enkel om zijn eigen zaken bekommert, leeft geen volwaardig leven. Het nastreven van het goede leven impliceerde betrokkenheid bij de publieke zaak, beraadslagen, toespraken houden, recht spreken, verantwoordelijkheid dragen enz. Kortom, alle menselijke capaciteiten volwaardig tot uiting laten komen. De polis is m.a.w. gericht op autonomie en zelfbestuur, waarin de directe democratie (zie hoofdstuk 11) als waarde en doel op zichzelf belangrijk is. Bij Aristoteles verwijst politiek, de meesterwetenschap, in zijn meest algemene betekenis naar de zoektocht naar de Goede Samenleving, naar het nastreven van het goede leven d.m.v. deelname aan de publieke zaak in de context van de polis. Politiek is bij Aristoteles altijd gebaseerd op dialoog, het is een sociale activiteit.

Politiek als uitdrukking van het republikeinse regime Bij de Florentijn Niccolò Machiavelli (1469-1527) is politico of het vivere civile de uitdrukking van het republikeinse regime. Dat beschreef hij vooral in zijn Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio, ofte de commentaren bij de eerste tien boeken van Titus Livius. Maar veel bekender van deze auteur is uiteraard zijn Il Principe (vertaald als De Vorst of De Heerser, geschreven tussen 1513 en 1515, verschenen in 1532). Daarin gaat het niet over de republiek en de voordelen van het vivere politico. Het is een verhandeling over de vraag hoe vorsten macht kunnen verwerven en nadien behouden, hoe ze hun staat moeten besturen. In dat boek duikt het woord politico in de aristotelische betekenis niet op. Machiavelli was zelf bestuurder, vanaf 1498 was hij een tijdlang het hoofd van de tweede kanselarij van de republiek Firenze. Als de Medici in 1513 terugkeren, wordt hij gevangen genomen en gefolterd maar na gratie van de paus (Giovanni de Medici was als eerste Florentijn tot paus gekozen, Leo X, 1513-1522) wordt hij

vrijgelaten en trekt hij zich terug in de heuvels van Firenze om te schrijven. Hij schrijft onder andere De Vorst, een reeks adviezen aan de Florentijnse leider Lorenzo dei Medici (1452-1519) die Italië moet verenigen. Helaas gaf die Machiavelli geen baan in ruil voor al die ongevraagde adviezen. Het boek verscheen pas voor het eerst in 1532. Machiavelli was op zoek naar een principe nuovo (nieuwe vorst) om de vreemdelingen te verdrijven en Italië te herenigen. Hij wou de Katholieke Kerk verbannen uit de Florentijnse stadstaat en Italië weer zo groot en machtig maken als het oude Rome. Zijn werk raakte dan ook snel op de Index (Index librorum prohibitorum of lijst van verboden boeken, van 1559 tot 1966 een door de paus opgestelde lijst van boeken die katholieken niet mochten lezen), waardoor de publicatie in Italië lang onmogelijk was. In 1553 verscheen in Parijs de eerste Franse vertaling, in 1560 in Basel de eerste Latijnse. In 1615 werd het vertaald in het Nederlands.

Politiek als techniek voor de instandhouding van de macht In Il Principe – een van de bekendste politieke boeken uit de geschiedenis – komt een andere invulling van (hetzelfde woord) politiek naar voren. Het gaat om de techniek van de macht, om de middelen die nodig zijn om macht te verwerven en te behouden, om de staat te beschermen. In de periode van Machiavelli ontstaan de staten. Het begrip staat is afgeleid van het Latijnse status regis, of ‘de toestand van de vorst’. Na verloop van tijd wordt het begrip onpersoonlijker, tot het niet langer betrekking heeft op een persoon die de macht bezit, maar op de staat als abstractum. Politiek krijgt dan de negatieve associatieve betekenis van de amorele kunst die beoefend moet worden om de staat tegen binnen- en buitenlandse vijanden te beschermen. Politiek verwijst dan naar het nieuwe verschijnsel staat en naar een techniek (sluw, geslepen) om met macht om te gaan. Nog een hele tijd zal er concurrentie zijn tussen dit begrip van politiek en het origineel van Aristoteles, dat verwees naar het bedachtzame, deugdelijke, weloverwogen bestuur op basis van wijsheid en inzicht (in het Latijn prudentia).

Politiek als de organisatie binnen de staat Wanneer op het einde van de 18de eeuw, met o.a. de Franse revolutie, nieuwe politieke stromingen ontstaan (conservatisme, liberalisme en later socialisme), groeit een nieuw, dynamisch begrip van politiek. Het

e e n p lat t eg ro n d va n d e m ac h t

Een plattegrond van de macht 2022 - H1 - v2.indd 20

20/07/22 23:19