H ARA L D L A M ON
hart voor
HOUT VERS HOUT ONT DEKKEN EN BE W E R K E N
I N H OU D
Robinia’s tweede leven - voorwoord door Wim Lybaert
8
01 - ER WAS EENS...
11
02 - HOUT EN SPROKKELS
Zo oud als de mens Groenhoutbewerking, een ambacht Anatomie van hout Eigenschappen van houtsoorten, herkennen en toepassen Hout en water Hout en schimmels Waar vind je hout?
03 - HAKKEN, SNIJDEN, ZAGEN
HART VOOR HOUT
4
De houtsnijbijl Het houtsnijmes De (trek)zaag
04 - VAN TAK TOT THUIS
Mee met de vezels Takkenhout Kapstok Zakjessluiter Kandelaar Pothanger Bospotlood
05 – LEPELTJE-LEPELTJE Lepelsnijden Van tak tot lepel in vier fasen Het meswerk Lepelmes en kom uitsnijden Facetten en afronden
06 - DE GEZELLIGHEID VAN EEN KUKSA Je eigen houten mok Het hout Van stam tot kuksa in 7 stappen De basisprincipes van het uithollen
27 28 31 33 37 44 47 50 53 54 65 78 85 86 89 91 96 98 100 103 107 108 110 117 123 130
133 134 135 135 140
07 - DE MAGIE VAN EEN KRIMPPOT Op bijna elk potje past een dekseltje Het hout Van stam naar pot in 8 stappen Andere soorten deksels
08 - DE LAATSTE HAND Afwerken en decoratie Schuren of niet, dat is de vraag Decoratieve afwerktechnieken
09 - SLIM SNEL SLIJPEN Theorie, praktijk en veel oefenen Waarom slijpen Wat is slijpen Metaal? Wat is scherp? Soorten snijvlakken Stadia van slijpen Stroppen Materialen om te slijpen Slijpbewegingen Slijpen van bijl, mes en lepelmes
10 – HOUTSNIJDEN IS GOED VOOR ONS
149 150 151 152 162 165 166 167 171 179 180 181 181 181 182 185 187 189 191 192 193
De kern van ambachtelijk handwerk is vrijheid Ik heb het nog nooit gedaan... Samen snijden Deugddoend handwerk Duurzame ambacht
201 202 203 206 209 212
Nawoord door Lynn Dedeyne Bibliografie
214 216
TREES - Joyce Kilmer I think that I shall never see A poem lovely as a tree. A tree whose hungry mouth is prest Against the earth’s sweet flowing breast; A tree that looks at God all day, And lifts her leafy arms to pray; A tree that may in Summer wear A nest of robins in her hair; Upon whose bosom snow has lain; Who intimately lives with rain. Poems are made by fools like me, But only God can make a tree.
Robinia’s tweede leven VOORWOORD DOOR WI M LY BA E RT
TWAALF JAAR GELEDEN VERHUISDEN WIJ van hartje Brugge naar de rand van de stad. Een van de redenen waarom we verliefd werden op ons nieuwe huis was de tuin. Er stonden enkele prachtige bomen in: twee joekels van rode beuken, een reus van een tamme kastanje en aan de zijkant van ons nieuwe huis stond een prachtige robinia. Deze boom, met zijn prachtige diep gegroefde schors, stond op het moment van onze verhuizing in volle bloei. Massa’s witte bloemetjes dwarrelden naar beneden en het leek alsof het sneeuwde in het midden van de lente. Tien jaar genoten we volop van zijn heerlijke lentesneeuwbuien, ik was er zot van.
HART VOOR HOUT
8
Maar in de nacht van 25 op 26 september 2020 trok najaarsstorm Odette over ons land en was onze robinia een van de slachtoffers. Door de hevige rukwinden scheurde een van de hoofdtakken. En nu stond de boom gevaarlijk dicht bij ons huis mee te wiegen in de naweeën van de storm. Af en toe klonk een dreigend gekraak… Er zat er niets anders op dan onze stevige reus om te leggen. Een beslissing die we namen met pijn in het hart. Toevallig passeerde ik enkele dagen later de winkel van Harald. Ik drentelde wat voor de etalage van het Lepelhuis en tuurde nieuwsgierig naar binnen. Zijn etalage lag vol met houten voorwerpen: lepels, potten, kommen, onderleggers… Ik ging naar binnen en de heerlijke geur van hout sloeg in mijn neus. Ik snuisterde wat rond en koos enkele handgemaakte houten lepels uit. Ik ging naar de kassa om te betalen en feliciteerde Harald met zijn prachtige collectie. Ik vind dat oprecht kunstwerken, ik heb een zwak voor mensen die dingen kunnen maken met hun handen, voor ambachten. Waarschijnlijk omdat ik dat zelf niet kan. Harald en ik raakten aan de praat en bij een kopje thee vertelde ik het verhaal van onze robinia. Maar daar waar mijn verhaal over onze boom stopte, stelde Harald voor om er een prachtig vervolg aan te breien. We spraken af dat hij enkele blokken onder handen zou nemen. Enkele weken later kwam hij langs met een prachtige collectie lepels en een krimppot gemaakt uit het mooie hout. Nu gebruik ik die lepels elke keer als ik kook en elke keer denk ik aan onze robinia. De natuur is cyclisch en alles wat groeit en bloeit gaat ooit dood, maar ik kon geen mooiere manier bedenken om onze boom te laten voortleven. Ik wens je veel plezier bij het lezen van dit mooie boek en ik hoop dat de uitgebreide kennis en ervaring van Harald jou op weg helpt om nog veel meer bomen een bijzonder tweede leven te geven. WIM LYBAERT
01
ER WAS EENS...
Er was eens... OVER MENS E N , BOME N E N HOUT
HET BEWERKEN VAN GROEN, NOG VERS HOUT met handgereedschap is misschien wel zo oud als de mensheid zelf. Vers hout is zachter te bewerken met handgereedschap en gemakkelijker te klieven. In tegenstelling tot gezaagd hout behoudt elk stuk gekloofd hout zijn sterkte en uniciteit. Een van de mooiste momenten tijdens het uitoefenen van mijn ambacht is wanneer ik een vers stuk hout doormidden klief met mijn bijl. Het voelt als een bijzonder geschenk uitpakken zonder nog te weten wat erin zit. Op zo’n moment voel ik mij verbonden.
HART VOOR HOUT
12
Ten eerste voel ik mij verbonden met de natuur en de boom die het hout ooit was. Elke houtsoort werkt anders, ruikt en voelt verschillend. De bomen waar het hout vandaan komt zijn altijd uniek en maken meestal deel uit van de plaats waar ik me thuis voel: het bos. Bomen hebben hun eigen geschiedenis. Hun jaarringen en groei vertellen soms ook iets over onze geschiedenis en over het klimaat in ons verleden, dat bestudeerd wordt in de dendrochronologie. Bomen worden ouder dan wij, tot zelfs duizenden jaren, en ze bestaan al veel langer dan de mens. Bomen zijn een cruciaal deel van onze natuur en het ecosysteem van het bos. Bomen zijn tegelijk alledaags en mysterieus en lijken soms op een heel andere manier en snelheid deel uit te maken van onze wereld. Ik hou van bomen en vroeger wilde ik er altijd in klimmen. Ik ga ze weliswaar niet knuffelen, maar vaak kan ik stil worden van een reus in het bos die leven geeft aan zoveel dieren en schimmels of verwonderd kijken naar een eikel die zo’n kleine kans heeft om een reusachtige eik te worden (minder dan 0,00001%, blijkbaar), maar het toch probeert. Hoe meer ik ontdek en nieuwsgierig bijleer, hoe meer ik besef hoe bijzonder ze wel zijn en hoe weinig mensen weten over bomen, over hoe ze groeien en leven, hoe ze communiceren met elkaar of hoe ze verbonden zijn met al het leven om hen heen. Wereldwijd dreigen 17.500 boomsoorten uit te sterven; dat is bijna 30 procent van de bijna 60.000 bekende soorten. De schatting is dat er nog 10.000 soorten in onze jungles te ontdekken zijn. Dat betekent dat er op onze planeet twee keer meer bedreigde boomsoorten zijn dan bedreigde diersoorten. Het kappen van bomen om plaats te maken voor landbouw en veeteelt, houtexport, klimaatverandering en bijhorende temperatuurstijging vormen de grootste bedreigingen. Ik ken en bewerk het hout uit onze bossen en tuinen. Dat zijn maar iets meer dan honderd soorten. Bomen en struiken vormen een ongelooflijke rijkdom aan soorten, waar maar weinig mensen bewust van zijn. Sommigen zien ze zelfs slechts als aankleding van de aarde. Elke dag leer ik iets bij. Zoals het vaak gaat bij mensen moeten we eerst iets leren kennen voor we leren ervan te houden en voor we de kracht vinden om het te willen beschermen. Het stukje hout verbindt mij met de natuur om mij heen, maar de bijl of het mes in mijn hand zorgt voor een tweede soort verbondenheid als mens, en dat met al die miljarden mensen voor mij.
03
HAKKEN, SNIJDEN, ZAGEN
HAKKEN, SNIJDE N E N ZAGE N
De houtsnijbijl
HART VOOR HOUT
16
IK BEN EEN BIJLMAN. Wat dat precies betekent weet ik ook niet echt, maar ik heb in ieder geval iets met bijlen. Ik hou van bijlen en ik kan me nog moeilijk inbeelden hoe ik de eerste helft van mijn leven heb doorgebracht zonder bijl. Ik overdrijf een beetje, maar ik gebruik bijna dagelijks een bijl en nog steeds doet het me telkens iets als ik de bijl oppak en ermee werk in hout. Voor veel mensen is een bijl iets uit het tuinhuis van opa of een middeleeuws wapen van vooral de Vikings uit het Noorden. Maar ik merk heel vaak dat wanneer mensen eenmaal met een bijl leren werken, die al heel snel natuurlijk aanvoelt als een scherp verlengstuk van de arm. Ik heb nog niemand gehad op cursus die echt niet met de bijl overweg kon. Van meisjes van 14 jaar tot een man van 86 – uiteindelijk heeft iedereen op zijn manier plezier om met een bijl te zwaaien. Vaak mooi om te zien! De reden hiervoor ligt volgens mij grotendeels in de geschiedenis van de bijl die helemaal samengaat met die van de mens en het gebruik en bewerken van hout in ons verleden.
GES CHIEDE NIS
De bijlen van tegenwoordig zijn het optimale en voorlopige resultaat van de menselijke evolutie en
Een bijl van 10.000 jaar geleden was anders maar
diens technisch vernuft om gereedschappen steeds
toch heel duidelijk een bijl. De eerste bijl, als we
te verbeteren en ons leven makkelijker te maken.
een vuistbijl niet meerekenen, ontstond toen
Maar nog altijd is een bijl zo eenvoudig mooi en
een mens een stuk silex of vuursteen dat hij had
vanzelfsprekend in haar gebruik. Ik kan me niet
bewerkt, om een scherpe rand te krijgen, monteer-
herinneren dat ik of iemand anders zich ooit heeft
de op een handvat van hout of bot. Het bewerken
afgevraagd hoe je een bijl moet vasthouden of waar-
van silex deed de mens – en zijn voorouders – al
voor hij dient. Het lijkt helemaal ingebed te zijn in
miljoenen jaren. Vermoedelijk is de eerste bijl met
onze cultuur en geschiedenis, en door het gebruik
handvat pas in gebruik genomen na de laatste
van mensen zoals jij en ik zal dit nog wel even zo
ijstijd, zo’n 8000 voor Christus, in het noorden
blijven.
van Europa. Silex is een harde steensoort die meestal te vinden is in lagen in kalkgesteente. Daarom liggen de kusten van Dover en aan de overkant Cap
VE I LIGH E I D
Blanc-Nez er vol van. Silex kan gebroken en bewerkt Voor veel cursisten is de bijl toch vaak iets nieuws
tegelijk hard en heel scherp zijn. Zo hard dat je bij
om het als fijn snijgereedschap te gebruiken, in
het slaan op een stuk pyriet of ijzer vonken krijgt.
tegenstelling tot een mes, dat we nog dagelijks in
Het ijzer wordt afgeschraapt en door de wrijving
handen hebben. Vaak merk ik dat cursisten een
ontstaat er warmte; samen met zuurstof krijg je dan
gezonde schrik hebben van de bijl en anderzijds dat
vonkjes. Het ijzer zorgt dus voor de vonken en niet
ze soms te overmoedig zijn met het mes.
de steen. Na de stenen bijlen kwamen er zo’n 5000 jaar
Zelf heb ik me nog nooit pijn gedaan met een bijl,
geleden bijlkoppen uit koper. Later werden ze ook
hooguit een paar sneetjes door de bijlkop vast te
uit brons en ijzer gesmeed en heel recent – de laatste
pakken en niet op te letten waar ik mijn handen
300 jaar – uit verschillende soorten staal. Dankzij
zette, of ook eens bij het slijpen toen ik me aan het
de beschikbaarheid van steeds betere en sterkere
haasten was. In al die jaren dat ik nu les en work-
materialen worden ook steeds meer verschillende
shops geef is er maar één iemand geweest die zich
soorten bijlen gemaakt voor verschillende toepas-
verwondde en een paar hechtinkjes nodig had. Voor
singen: van een kleine houtsnijbijl van 400 gram tot
mij is dat de bevestiging dat de onderstaande tips en
een kliefbijl met een kop van meerdere kilo’s.
veiligheidsregels belangrijk zijn en vooral echt werken. Soms merk ik dat cursisten aan het begin van
Op het hoogtepunt van de bijl in onze cultuur, dus
de dag naar mijn handen kijken en sommige zeggen
vóór de komst van kettingzagen en andere zaagma-
het ook ronduit dat ze checken of ik nog wel al mijn
chines, was er voor elke job in hout een aanpaste en
vingers heb. Vingers verlies je door met zware
geschikte bijl te koop. De bijl was op zijn top in de
zaagmachines te werken, dat is iets voor schrijn-
18de en 19de eeuw in Amerika, waar toen tientallen
werkers en timmermannen. Groenhoutbewerking
bedrijven hun eigen soorten bijlen maakten.
is ondanks al het scherpe gereedschap een heel
Veel jobs van vroeger zijn vandaag de dag niet meer
veilige hobby of job! Echt waar!
relevant in onze samenleving en de gereedschappen
Vergeet deze 3 veiligheidsregels nooit!
zijn vervangen door machines, maar de houtsnijbijl
De kans dat je jezelf ooit pijn doet met de bijl is
wordt nog altijd gemaakt en nog steeds verbeterd.
dan minder dan 1 op 1000.
17 HART VOOR HOUT
worden op zo’n manier dat je randen overhoudt die
HART VOOR HOUT
18
K A PSTOK
Van tak tot kapstok in 6 stappen
Een unieke kapstok in de gang of op de kamer kan
01
al een eyecatcher zijn, maar een hele reeks naast
rekening mee dat er boven en onder de zijtak nog
elkaar maakt een volledige ruimte bijzonder. Het
plaats dient te zijn om gaatjes te boren, om later
snijwerk kan sober en snel zijn of juist sierlijk en
de kapstok aan de muur te bevestigen. Die gaten
uitgebreid. Voor wie graag creatief bezig is met
wil je ook niet helemaal op de rand, om een barst
schildertechnieken zijn de afwerkingsmogelijk-
bij het boren te voorkomen.
Zaag de tak op de lengte die je wilt. Houd er
heden eindeloos. 02
Om de achterkant van de tak te verwijde-
ren kun je klieven (bij een mooie, rechte tak) of
HET HOUT
hakken met de bijl (bij een gebogen tak) tot aan het hart van het hout. Hiermee verminder je de kans op barsten tijdens het droogproces en krijg
zijtakken aan hangen. De diameter hangt af van
je onmiddellijk een platte achterzijde die aansluit
wat je wilt maken; 8 tot 10 centimeter is ideaal.
tegen de muur waar de kapstok komt te hangen.
Elke houtsoort is geschikt, maar ik gebruik liever
Het perfect afvlakken van de achterkant is bij deze
zacht hout, omdat het gemakkelijker snijdt. Eén
stap nog niet aan de orde. Tijdens het drogen kan
uitzondering hierop is hulst. Dit is weliswaar hard
de tak wat bol komen te staan. Pas na het uitdro-
hout, maar heeft door zijn groei in het bos (onder
gen werk je dat af. Als je gaat klieven, is het niet
de hogere bomen) vaak veel zijtakken op een korte
de bedoeling een zwaai te nemen met de bijl en
afstand, waardoor je kapstokken kunt maken met
dan maar hopen dat je goed kunt mikken zodat de
wel zes zijtakken dicht bij elkaar. Hoe verser het
bijl precies op het hart van de tak belandt. Zet de
hout, hoe gemakkelijker te snijden. Als je hout
bijl op de juiste plaats op het hout en sla met een
in de lente kunt oogsten komt de schors er ook
houten hamer (zie kader op p. 94 hoe je die maakt)
gemakkelijk af. Zonder te snijden, gewoon door
of een zware stok op de kop van de bijl. Als de bijl
de schors af te pellen, krijg je een natuurlijke pure
door het hout klieft, kan die uitschieten naast het
look.
hakblok. Dat wil je uiteraard niet richting je benen hebben. Dus houd de bijl dwars op je lichaam zodat hij zijwaarts gaat en niet naar jou toe! Als het klieven toch niet recht verloopt (bijvoorbeeld door een gedraaide groei in het hout) kun je dat bijhakken met de bijl. Ook voor de afronding van de boven- en onderkant hak ik het meeste hout weg met de bijl. 03
Zaag de zijtakjes op lengte. Als je meerde-
re zijtakken hebt die boven elkaar zitten is het praktischer als de bovenste wat verder uitsteken. Zo komt het kledingstuk dat hoger hangt boven het onderste te hangen. Je kunt de zijtakken van kapstokjes laten variëren van 3 tot wel 30 centimeter. Laat je fantasie de vrije loop, maar houd
19 HART VOOR HOUT
Zoek een stammetje of tak waar een of meerdere
vooral rekening met de ruimte waar de kapstok zal
schroef straks dieper komt te zitten. Hiervoor be-
komen te hangen.
staan er ook speciale verzinkboren. Voor een verfijnde afwerkingsgraad kun je na het vastdraaien
04
Snijd de gewenste vorm in de kapstok. Je kunt
van de schroef met een rond stukje hout op maat
de randen afronden of het uiteinde van de zijtak
de schroef onzichtbaar maken. Hiervoor dien je
rondmaken zodat het kledingstuk er gemakkelijk
een gat te boren in twee stappen. Bij de eerste stap
overheen schuift. Ook een bolletje op deze plaats
boor je met een diameter van 10 millimeter een
is leuk en bruikbaar. Je kunt delen van de schors
5-tal millimeter diep in het hout. In de tweede stap
laten zitten of wegsnijden. De mogelijkheden zijn
boor je met een diameter van 5 millimeter verder
eindeloos. Een kapstok snijden is soms vreemd of
in hetzelfde gat tot door de kapstok. Dan schroef je
moeilijk om vast te houden, juist daarom is dit een
later de schroef er helemaal in en kun je een rond
goede eerste oefening om de mesgrepen veilig uit
stukje hout op maat snijden en in het gat van
te voeren.
10 millimeter lijmen zodat de schroefkop onzichtbaar is.
05
Boor twee gaatjes in de kapstok zodat er later
schroeven doorheen kunnen, om te bevestigen
06
aan de muur. Houd rekening met de diameter van
Indien nodig kun je als laatste de achterkant nog
de schroeven; 4 of 5 millimeter is normaal gespro-
wat vlakker snijden.
ken voldoende. Je kunt de randen van de geboorde
HART VOOR HOUT
20
gaatjes breder uitsnijden, zodat de kop van de
Laat de kapstok een paar dagen drogen.
HART VOOR HOUT
21
www.lannoo.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen.
Meer info over de auteur vind je op www.lepelhuis.be
T E K S T : Harald Lamon F OT O G R A F I E: Amaurie Coudeville en Veronique De Walsche - ART IFIX G R A F I SC H E VORMG EV ING : Katrien Van de Steene - Whitespray
Als u opmerkingen of vragen heeft, kunt u contact opnemen met onze redactie: redactielifestyle@lannoo.com © Harald Lamon & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2023 D/2023/45/173 - NUR 471 ISBN: 978-94-014-8554-8
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.