Senior Editor Jenny Sich Senior Art Editor Stefan Podhorodecki Redactie Kelsie Besaw, Michelle Crane, Sam Kennedy, Anna Streiffert Limerick, Georgina Palffy, Vicky Richards Designers Sheila Collins, Mik Gates, Rachael Grady, Jim Green, Kit Lane, Gregory McCarthy, Lynne Moulding Illustratoren Ed Byrne, Dan Crisp, Simon Tegg, Jack Williams Beeldresearch Sarah Hopper Creative Retouching Steve Crozier Managing Editor Francesca Baines Managing Art Editor Philip Letsu Production Editor George Nimmo Senior Production Controller Samantha Cross Senior Cover Designer Suhita Dharamjit Cover Design Development Manager Sophia MTT Senior DTP Designer Harish Aggarwal Redactie cover Priyanka Sharma, Saloni Singh Uitgever Andrew Macintyre Art Director Karen Self Associate Publishing Director Liz Wheeler Publishing Director Jonathan Metcalf Bijdragen Simon Adams, Peter Chrisp, Amani Gordon, Susan Kennedy, Ann Kramer, Seun Matiluko, Lizzie Munsey Adviseur Philip Parker Specialisten dr. Fozia Bora, dr. Vivian Delgado, prof. Steven Hooper, dr. Jagjeet Lally, dr. Andy Pearce, dr. Caroline Dodds Pennock, dr. Leon Rocha, Robin Walker, dr. Ogechukwu Williams, prof. Jamie Wilson Oorspronkelijke titel Explanatorium of history Oorspronkelijke uitgever Dorling Kindersley Limited One Embassy Gardens, 8 Viaduct Gardens, London, SW11 7BW Copyright © 2021 Dorling Kindersley Limited A Penguin Random House Company Copyright © Nederlandse vertaling Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2022 Vertaling: Sander Buesink Boekverzorging: Asterisk*, Amsterdam ISBN: 978 94 014 8520 3 D/2022/45/183 NUR: 212, 242 www.lannoo.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/ of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.
ONTSTAAN VAN DE MENSHEID 10 Tijdlijn van de prehistorie 12 Menselijke evolutie 14 De eerste werktuigen 16 Mensen trekken weg uit Afrika 18 Vroege mensen maken vuur 20 Vroege kunst 22 Het ontstaan van cultuur 24 Hutten bouwen 26 Landbouw verandert alles 28 Bouw van de eerste dorpen 30 Mysterieuze megalieten
BEGIN VAN DE BESCHAVING 34 36 38 40 42 44 46 48 50 52 54 56 58 60 62
Tijdlijn van de oudheid Uitvinding van het pottenbakken De bronstijd begint Het wiel wordt uitgevonden De eerste steden Het schrift schrijft geschiedenis Een koninkrijk aan de Nijl De farao’s heersen in Egypte Nubië wedijvert met Egypte Epische strijd Het begin van de ijzertijd De Feniciërs bevaren de zeeën Graaien naar geld Perzië als grootmacht Het ontstaan van de democratie
BLOEIENDE HANDEL 64 Oud-Griekse mythen 66 Alexander de Grote 68 Het eerste Indiase rijk 70 De Qindynastie verenigt China 72 De zijderoute tussen oost en west 74 Het boeddhisme doorkruist Azië 76 Meso-Amerikaanse beschavingen 78 Woestijnlijnen 80 De Kelten domineren Europa 82 De Romeinen stichten een rijk 84 Oud-Romeinse bouwkunde
88
Tijdlijn van de middeleeuwen 90 Barbaren bestormen Europa 92 Byzantijnse Rijk 94 De islam in opmars 96 Polynesiërs bevaren de Stille Oceaan 98 De wereld van de Maya’s 100 De gouden eeuw van het Chinese Keizerrijk 102 Het buskruit en de nieuwe oorlog 104 De Vikingen plunderen en handelen 106 De islamitische wetenschap verspreidt kennis 108 De Chola’s stichten een Indiaas rijk 110 Kunstwerk 112 Japan in de Heianperiode
114 Afrikaanse rijken 116 De Christelijke Kerk wordt machtiger 118 Middeleeuwse ridders in dienst 120 Kruistochten 122 De Mongolen veroveren Azië 124 Inheemse Noord- Amerikanen 126 Een rijk gebouwd op zout en goud 128 Verloren koninkrijk 130 Het rijk van de Azteken 132 De Inca’s en hun rijk in de bergen 134 Handelen in Europa 136 De pest in Europa 138 De Mingdynastie bestuurt China 140 Bij de tijd
OPKOMST VAN DE INDUSTRIE
UITBREIDING VAN RIJKEN 144 Tijdlijn van de vroegmoderne wereld 146 De renaissance en haar nieuwe ideeën 148 De wereld in kaart gebracht 150 De Joseondynastie aan de macht in Korea 152 De drukpers verspreidt ideeën 154 De westerse kerk wordt opgesplitst 156 Spaanse invasie in de Amerika’s 158 Het koninkrijk Benin 160 De Ottomanen stichten een rijk 162 Europese kolonisten in Noord-Amerika 164 Safawidische pracht
166 168 170 172 174 176 178 180 182 184 186 188
De Qingdynastie aan de macht in China Shoguns geven Japan vorm Piraten maken de zeeën onveilig De mogols verenigen India De moderne wetenschap komt op Natuurobservatie Absolute monarchen Peter de Grote hervormt Rusland Het tijdperk van de Verlichting De trans-Atlantische slavenhandel De VS vechten voor onafhankelijkheid Revolutie in Frankrijk
192 Tijdlijn van het industriële tijdperk 194 Napoleon op oorlogspad 196 De kolonisatie van Australië 198 Abolitionisten strijden tegen de slavernij 200 Latijns-Amerika wordt onafhankelijk 202 De industriële revolutie 204 Een nieuw tijdperk 206 Revolutie in Europa 208 Het ontstaan van de moderne chirurgie 210 Zoeloekrijgers verdedigen hun rijk 212 Amerika breidt uit naar het westen 214 Verdreven uit hun thuisland 216 Britse overheersing in India
TECHNOLOGISCHE VOORUITGANG 218 De trein komt op stoom 220 Burgeroorlog in de Verenigde Staten 222 Japan opent de grenzen 224 Veiligere steden 226 Een leven lang werken 228 Einde van het keizerrijk China 230 Europa koloniseert Afrika 232 Communicatie via nieuwe verbindingen 234 De auto zet de wereld in beweging 236 Een nieuw leven in Amerika 238 Winkelen tot je erbij neervalt 240 Einde van de Endurance 242 Vliegen rond de wereld 244 Kolenmijnen voeden de industrie 246 Vrouwen verwerven kiesrecht
250 Tijdlijn van de moderne wereld 252 Machines in de oorlog 254 Verwoesting 256 Oorlog verandert de samenleving 258 Revolutie in Rusland 260 De crisisjaren 1930 hakken er stevig in 262 Fascisme in Europa 264 Oorlog over de hele wereld 266 De oorlog aan het thuisfront 268 De Holocaust 270 Het splijten van atomen 272 De scheiding van India 274 De stichting van Israël 276 De wereld in de Koude Oorlog 278 Communisme in China
280 282 284 286 288 290 292 294 296 298 300 302 304
De strijd voor burgerrechten Rebelse tieners Bevrijding in Afrika Race naar de maan Computers en de digitale revolutie Einde van de Koude Oorlog Apartheid verdeelt Zuid-Afrika Rondje om de aarde De wereld online China wordt een grootmacht Overal globalisering Eten op afstand De klimaatcrisis
REFERENTIES 306 310 318
Woordenlijst Register Dankbetuiging
34
BEGIN VAN DE BESCHAVING
TIJDLIJN VAN DE
ca.3500 v.C. Het wiel In Mesopotamië wordt het wiel uitgevonden, als hulp bij het pottenbakken. Later wordt het daar en in OostEuropa gebruikt om karretjes te maken.
OUDHEID
4000 v.C.
ca. 1000 v.C. Fenicische handel De eerste Fenicische kolonie wordt gesticht bij Kition in Cyprus. Er zouden er nog vele volgen. De Feniciërs waren rijke handelaren in het Middellandse Zeegebied.
ST E
ca. 1200 v.C. Begin van de ijzertijd Het bewerken van ijzer om wapens en werktuigen te maken begint in West-Azië en verspreidt zich langzaam naar Europa, Azië en Afrika.
ca. 1250 v.C. De Olmeken De Meso-Amerikaanse Olmeken bouwen piramidevormige aarden heuvels voor ceremonies en rituelen en maken enorme stenen beelden van hun goden en leiders.
ca. 1200 v.C. Einde van de Myceense beschaving De oud-Griekse Myceense beschaving ontstaat rond 1650 v.C. en gaat ten onder na een aanval van de Zeevolken, die ook Egypte aanvallen.
DER VECHT TEG
EN
DE PE RZ J IS BI
SUS
336–323 v.C. Alexander de Grote Alexander van Macedonië sticht een enorm Grieks rijk, van Griekenland en Egypte tot aan de grenzen van India, waarbij hij ondertussen het machtige Perzische Rijk verovert.
ROMULUS EN REMUS DRINKEN BIJ EEN WOLVIN
ca. 900 v.C. Griekse stadstaten De eerste stadstaten in Griekenland ontstaan in Sparta en bij de oostelijke Egeïsche Zee. Ze groeien uit tot politieke, economische en culturele centra.
XA N AL E
EN
934 v.C. Nieuw-Assyrische Rijk Het Nieuw-Assyrische Rijk is dominant in West-Azië. In 671 v.C. wordt zelfs Egypte veroverd.
753 v.C. Stichting van Rome Volgens de legende wordt Rome gesticht door de tweeling Romulus en Remus, die werden gevoed door een wolvin nadat hun oom, een koning, opdracht had gegeven om ze te laten ombrengen.
EKS
D OOF
ORT IN BABY LO RPO N TA J IS
OLM E
NH NE
RECONSTR UC TU E
Zo’n 6000 jaar geleden werden de eerste steden gebouwd in Mesopotamië, in West-Azië. Kort daarna ontsprongen er beschavingen in Egypte, de Indusvallei, China en Meso-Amerika ca. 4000 v.C. Eerste steden – los van elkaar. Europa maakte eerst de bronstijd door en De eerste steden worden gebouwd in Soemer, in Mesopotamië. De later de ijzertijd, en tegen het eind van die periode waren in stad Uruk heeft op het hoogtepunt in 3100 v.C. al 40.000 inwoners. Griekenland en Rome invloedrijke beschavingen ontstaan.
559 v.C. Achaemeniden uit Perzië Onder het bewind van Cyrus de Grote breidt het Perzische Rijk zich uit tot het grootste rijk dat – tot dan toe – ooit heeft bestaan.
ca. 563–483 v.C. De Boeddha Gautama Boeddha ontwikkelt een nieuwe levenswijze, het latere boeddhisme. Ashoka de Grote van India verspreidt de nieuwe religie.
HET PARTHENON, ATHENE
508 v.C. Democratie Na een paar mislukte pogingen stichten de Grieken in Athene de eerste democratie in de geschiedenis.
230–221 v.C. China verenigd Dankzij koning Zheng van Qin wordt China voor het eerst verenigd. Zheng krijgt de titel Qin Shi Huang, wat ‘eerste keizer’ betekent.
OUDHEID MINOÏSCHE BRONZEN STIERENSPRINGER
DE SF IN X
ca. 3300 v.C. Begin van de bronstijd Mensen beginnen werktuigen en wapens van brons te maken, in West-Azië en Griekenland. Brons, een legering van koper en tin, is harder en duurzamer dan vroegere metalen.
DE
AMIDE VAN CHE PIR OP S
ca. 1500 v.C. Bantoevolkeren Bantoevolkeren uit WestAfrika zijn zuidwaarts naar het Centraal-Afrikaanse regenwoud getrokken en bereiken het Grote Merengebied rond 1000 v.C.
ca. 2686–2181 v.C. Het oude koninkrijk Egypte De Egyptische samenleving bloeit op, in Gizeh worden de grote piramides opgetrokken. De Egyptische invloed strekt zich over de Nijl uit naar Nubië.
EN
3400–3200 v.C. Eerste geschriften De eerste pictografische schriftsystemen zijn voorzichtig in opkomst in Mesopotamië en Egypte.
ca. 3100 v.C. Egypte verenigd Narmer (ook bekend als Menes), heerser van Opper-Egypte, verovert Neder-Egypte. Het land is voor het eerst verenigd.
1792–1750 v.C. Koning Hammurabi Hammurabi, heerser van Babylon, verovert het grootste deel van Mesopotamië. De code van Hammurabi, geschreven rond 1750 v.C., is het meest uitgebreide wetboek in West-Azië.
ca. 2600 v.C. Indusbeschaving De steden Harappa en Mohenjo-Daro worden gebouwd door een beschaving in de Indusvallei. Ze hebben leemstenen muren en de straten worden aangelegd in een rasterpatroon.
ZEGEL UIT HARAPPA
ca. 1766 v.C. Shangdynastie De Shangdynastie wordt gesticht door koning Tang. Het bijbehorende pictografische schrift is de voorloper van de moderne Chinese alfabetten.
ca. 2000 v.C. Minoïsche beschaving De Minoërs stampen de eerste Europese steden uit de grond op het Griekse eiland Kreta. Ze handelen in olijven, wol en andere landbouwproducten.
2334–2279 v.C. Sargon van Akkad Sargon de Grote sticht het allereerste rijk ter wereld, met als uitvalsbasis Akkad in zuidelijk Mesopotamië.
GU
P
MU TA NT
ca. 33 n.C. Ontstaan van het christendom Dit is het jaar waarin Jezus, bij wie het christendom begon, volgens de overlevering overleed.
400 n.C.
STANDBEELD VAN AUGUSTUS
27 v.C. Romeinse Rijk Augustus, neefje van Julius Caesar en heerser van Rome, sticht een monarchie. Hij noemt zichzelf princeps (eerste burger); zijn opvolgers werden imperator (keizer) genoemd.
313 n.C. Christelijk Rome De Romeinse keizer Constantijn de Grote begint het christendom te gedogen. Vervolging is niet meer aan de orde en bekering niet meer strafbaar.
380–414 n.C. Het Guptarijk Chandragupta II heerst over het Guptarijk, in Noord- en OostIndia. De Gupta’s zijn vrome hindoes – rond deze tijd worden de epossen Ramayana en Mahabharata in hun definitieve vorm gegoten.
35
48
BEGIN VAN DE BESCHAVING
DE FARAO’S HEERSEN IN EGYPTE
Het hele lichaam werd in linnen gewikkeld, dat vervolgens aan elkaar werd gelijmd met hars.
De oude Egyptenaren geloofden – als eerste volk – dat hun heersers godkoningen waren. Deze farao’s waren verantwoordelijk voor het evenwicht in de kosmos en hadden ook na hun dood nog invloed op de gang van zaken in Egypte. Het lichaam van de farao werd gemummificeerd zodat de ziel veilig naar het hiernamaals kon afreizen.
1
HET LICHAAM WASSEN Het lichaam van de farao wordt gewassen met zoete palmwijn en afgespoeld met water uit de Nijl. De hersenen, die werden gezien als een nutteloos orgaan, werden met een haak uit het hoofd gehaald.
Gedroogde organen werden in vazen bewaard voor het hiernamaals.
▶ TOETANCHAMON
Farao Toetanchamon was nog maar 19 jaar oud toen hij in 1324 v.C. overleed. Hij werd gemummificeerd en begraven in een grote graftombe met alle bezittingen, waaronder spelletjes en kleren, die hij nodig zou hebben in het hiernamaals.
Deze amulet staat symbool voor hemelgod Horus, die een valkenkop had. Op het hart van Toetanchamon ligt een heilige pillenkever met een aantal spreuken.
2
ORGANEN WEGHALEN De organen worden weggehaald via een snee in het lichaam. De lever, longen, maag en darmen worden in natron gelegd, een zout, om uit te drogen. Het hart blijft achter, want daar zitten de emoties en intelligentie van de mens.
3
DROGEN EN VULLEN Het lichaam wordt bedekt met natron en droogt uit. Na veertig dagen wordt het lijk weer gewassen met Nijlwater en gevuld met kruiden, zodat het er levend uitziet. De huid wordt soepel gehouden met olie.
De balsem werd bewaard en begraven bij het lichaam.
4
IN LINNEN WIKKELEN Elk deel van het lichaam wordt in lange stroken linnen gewikkeld, met daartussen magische amuletten die de farao moeten beschermen op zijn tocht naar het hiernamaals.
OUDHEID
49
Giergodin Nekhbet en cobragodin Wadjet, de beschermvrouwen van Egypte, beschermen de farao.
Toetanchamon wordt afgebeeld met een gestreepte hoofddoek, zoals veel farao’s.
LICHT HART
Na de dood moest de farao door de onderwereld naar het hiernamaals reizen. Om dat paradijs te bereiken, moest zijn hart zuiver zijn. De jakhalsgod Anubis woog het hart en vergeleek het met de veer der waarheid. Was het hart lichter dan de veer, dan liet Osiris, god van de onderwereld, de ziel passeren. Was het hart zwaarder, dan werd het opgegeten door de krokodillengodin Ammit en hield de ziel op te bestaan.
De binnenste kist is van goud, de buitenste zijn van verguld hout.
6
KISTEN STAPELEN Er zitten drie kistkoffers en een stenen sarcofaag om de mummie heen, die ook nog in drie vergulde sarcofagen worden geplaatst en in een geverfde graftombe gelegd. De opstapeling van kisten moest zorgen voor een soepele transformatie van mens naar god.
5
GOUDEN DODENMASKER Het dodenmasker zorgt ervoor dat het gezicht bewaard blijft. Het is gemaakt van 10 kg geslagen goud en ingelegd met lapis lazuli, turkoois en carneool. De oude Egyptenaren geloofden dat de goden een huid van goud hadden.
104 BLOEIENDE HANDEL
DE VIKINGEN PLUNDEREN EN HANDELEN
Geheven zwaard BERSERKER
Berserkers waren gevreesde Vikingkrijgers. Naar verluidt beten ze in hun schilden om zichzelf op te hitsen voor de veldslag. Dit schaakstuk van walrusivoor werd in Noorwegen gemaakt toen de Vikingperiode al voorbij was, wat erop wijst dat de reputatie van de angstaanjagende krijgers voortleefde.
LANGEAFSTANDSHANDEL
De Zweedse Vikingen gebruikten de Russische rivieren als handelsroutes, tot aan de Zwarte Zee en de islamitische wereld. Ze ruilden barnsteen, huiden en slaven voor Arabische zilveren munten, zijde en kruiden, en hadden weegschaaltjes bij zich om de waarde van munten vast te stellen.
Arabisch schrift op een zilveren munt uit Zweden
Rovende Vikingen teisterden Europa in de 9de eeuw. Ze konden elk moment toeslaan. Met hun lange schepen zeilden ze vanuit Denemarken, Noorwegen en Zweden naar buitenlandse kustplaatsen. Sommigen bleven hangen en stichtten gemeenschappen in Engeland, Ierland, Schotland en Frankrijk. De Vikingen waren ook handelaren en ontdekkingsreizigers. Ze dreven handel met de Arabieren en staken de Atlantische Oceaan over naar IJsland en Groenland. Ze bereikten zelfs Newfoundland, in Canada, en werden zo de eerste Europeanen in Noord-Amerika. ▶ VIKINGSCHIP
Dit is een replica van een vikingschip, een lang, smal schip dat stevig, snel en wendbaar was. Er zat een groot, vierkant stoffen zeil op voor de langere zeereizen. Deze schepen waren gebouwd op grote oceaangolven, maar de Vikingen voeren ook over rivieren naar het Europese binnenland.
VIKINGHUIZEN
Als de mannen gingen plunderen, hielden de vrouwen het huishouden en de boerderij draaiende. Ze weefden onder andere kleren en zeilen. Vikinghuizen bestonden uit een grote ruimte, die werd gedeeld door mensen en dieren.
Overlappende houten planken voor een stevige, flexibele romp
Aan de voorkant van het schip was vaak een drakenkop bevestigd – een angstaanjagend gezicht voor wie het schip zag aankomen vanaf de kust.
105 Het zeil kon worden opgerold tegen het rondhout, dat op het dek werd bewaard.
ROEIEN
Dicht bij de kust, of als er geen wind stond, werd het zeil naar beneden gehaald en moest er worden geroeid. De grootste schepen hadden tot 80 man bemanning. Tijdens het roeien zaten ze op kisten met hun spullen, met naast zich een strijdbijl.
De zeilen waren gemaakt van wol en vaak roodgeverfd.
De lange houten roeiriemen werden door gaten in de zijkant naar buiten gestoken.
144 UITBREIDING VAN RIJKEN
TIJDLIJN VAN DE
VROEGMODERNE WERELD 1435
Veel van de kenmerken van onze huidige maatschappij zijn ontstaan in de vroegmoderne tijd. Voor het eerst stonden alle continenten in contact met elkaar; er ontstond een intensieve uitwisseling van goederen en ideeën. Over de hele wereld experimenteerden creatieve denkers met nieuwe manieren om de maatschappij in te richten.
1592 Japan valt Korea binnen Hideyoshi, heerser van Centraal-Japan, valt twee keer Korea binnen, zonder succes. In 1598 wordt zijn leger definitief verslagen.
JAM EST OW N
1600 Oost-Indische Compagnie De Engelsen richten een handelsbedrijf op voor het Indische Oceaangebied. Tussen 1757 en 1858 ontstaat er een enorm rijk, zowel commercieel als geografisch.
1607 Jamestown De eerste permanente Engelse nederzetting in Amerika wordt gesticht in Jamestown aan de rivier de James, in het huidige Virginia.
N
1568 Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden Onder leiding van Willem van Oranje komen de protestantse Nederlanden in opstand tegen de katholieke Spaanse overheersers. In 1579 wordt een onafhankelijke republiek opgericht, die in 1648 internationaal wordt erkend.
NE
US AN
TE
G VAN FORT B
JIN
N ERI EG L BE
1438 Het Incarijk Onder keizer Pachacutec wordt het Incarijk in het ZuidAmerikaanse Andesgebergte snel uitgebreid.
KE
1526 Eerste trans-Atlantische slavenschip Tot slaaf gemaakte Afrikanen worden met een Portugees schip over de Atlantische Oceaan naar Brazilië vervoerd, het begin van een 344 jaar durende mensenhandel.
1526 Het Mogolrijk Onder leiding van Babur I, een directe afstammeling van Djenghis Khan, vallen de islamitische mogols India binnen vanuit Afghanistan. Het rijk dat ze stichten, komt pas in 1857 ten val.
1519 Eerste zeilreis rond de wereld Met steun van de Spaanse kroon onderneemt de Portugees Ferdinand Magellaan met drie schepen een reis om de wereld. Een van de schepen voltooit de reis ook daadwerkelijk, in 1522.
1519 Amerikaanse invasie De Spanjaard Hernán Cortés onderwerpt de Azteken in Mexico. Tussen 1531–1535 moet ook het Incarijk in Peru eraan geloven, als Francisco Pizarro binnenvalt.
KE IZ
ER SHUNZH I
1618 Dertigjarige Oorlog In het Heilige Roomse Rijk in Europa voeren de katholieken en de protestanten oorlog. Alle Europese grootmachten, op Engeland na, doen mee aan het dertig jaar durende conflict.
1643 Lodewijk XIV gekroond De jonge Lodewijk XIV wordt koning van Frankrijk en blijft dat tot 1715. Hij is zijn hele regeerperiode bezig om de invloed en het aanzien van de Fransen in Europa te vergroten.
1644 Nieuwe dynastie in China Het Mantsjoevolk uit een gebied ten noorden van China grijpt de macht in het land. Het is het begin van een nieuwe, niet-Chinese dynastie, die pas in 1911 door een revolutie wordt verdreven.
VROEGMODERNE WERELD 1453 Ottomaanse Rijk De Ottomanen uit Turkije veroveren Constantinopel – het einde van het Byzantijnse Rijk – en stichten hun eigen rijk, dat delen van West-Azië, Europa en Afrika beslaat.
1464 Het Songhairijk Sunni Ali wordt koning van Songhai, in de westelijke Sahel. Hij verovert de handelssteden Timboektoe en Djenné en sticht een uitgestrekt rijk in West-Afrika.
EE
LD
JE U
IT BENIN
ca. 1439 Boekdrukkunst De Duitse drukker Johannes Gutenberg gebruikt als eerste Europeaan losse letters om boeken te drukken.
KRIJG
ER
B
ca. 1440 Opkomst van Benin Ewuare de Grote wordt oba of koning van de stadstaat Benin in West-Afrika. Hij verovert niet alleen meer grondgebied, maar investeert ook in religie en kunst.
1501 Het Safawiedenrijk Onder het bewind van Ismail I grijpen de Safawieden de macht in Iran. Het is de eerste inheemse dynastie in het land sinds de ondergang van het Sassaniedenrijk in 651.
1480 Moskou verdrijft de Tataren Ivan III weigert tribuut te betalen aan de Mongoolse Gouden Horde. Moskou breidt zich als onafhankelijk groothertogdom uit over Rusland.
1492 Columbus bereikt Amerika De Italiaanse zeeman Christoffel Columbus steekt als eerste de Atlantische Oceaan over, met steun van de Spaanse kroon. Hij ontdekt een voor de Europeanen onbekend continent.
MODEL VAN HET SCHIP VAN COLUMBUS
SAFAWIEDENTEGEL
1517 De Reformatie De Duitse priester Maarten Luther neemt het op tegen de Katholieke Kerk in Duitsland en ontketent een protestantse revolutie in heel Europa.
1682 Peter de Grote Peter wordt tsaar van Rusland. In 1703 sticht hij de nieuwe hoofdstad Sint-Petersburg en in 1721 het Russische Rijk. Hij regeert tot 1725.
1492 De Reconquista De Spaanse katholieke monarchen Isabella en Ferdinand veroveren Granada en maken een einde aan de islamitische overheersing in delen van Spanje en Portugal, die sinds de achtste eeuw heeft geduurd.
1768 De reizen van kapitein Cook De Britse kapitein James Cook maakt zijn eerste van drie reizen in het Stille Oceaangebied. Hij neemt plantkundigen, kunstenaars en astronomen mee en bezoekt Tahiti, Nieuw-Zeeland, Australië en Hawaï.
1776 Amerika onafhankelijk Het conflict tussen de Britten en hun 13 Noord-Amerikaanse koloniën mondt in 1775 uit in een oorlog. Een jaar later verklaren de Amerikanen zich onafhankelijk, in 1781 geven de Britten zich gewonnen. In 1783 is de onafhankelijkheid een feit.
E
IN LOT UIL
G
PETER DE GROTE
1757 Britten in India Robert Clive leidt de Britse OostIndische Compagnie naar de overwinning op de Bengaalse koning Siraj ud-Daulah. Het is het eerste gebied dat de Britten veroveren op het Indische subcontinent.
145
1789 Franse Revolutie Met de bestorming van de Bastille, een gevangenis in Parijs, is de Franse Revolutie een feit. In 1792 wordt er een republiek uitgeroepen; een jaar later wordt Lodewijk XVI geëxecuteerd.
1790
146 UITBREIDING VAN RIJKEN ARCHITECTUUR EN BOUWKUNDE
De koepel van de kathedraal van Florence in Italië, voltooid in 1436, was de grootste in Europa sinds de oude Romeinse tijd. Architect Filippo Brunelleschi bestudeerde de Romeinse gebouwen voor hij aan dit ontwerp begon.
▶ LEONARDO’S MECHANISCHE LEEUW
Leonardo da Vinci, kunstenaar, wetenschapper en bouwkundige, is een van de beroemdste figuren uit de renaissance. Deze mechanische leeuw was een geschenk voor de koning van Frankrijk. Bij een officiële ceremonie liep het dier naar de koning toe om bloemen aan te bieden. Deze reconstructie op ware grootte is gebaseerd op de originele schetsen.
De tong was gemaakt van een apart stuk hout. POLITIEKE IDEEËN
Een van de belangrijkste boeken uit de renaissance was Il Principe van de Italiaanse diplomaat Niccolò Machiavelli. In dat boek legt hij uit hoe je als heerser aan de macht komt en blijft. Het idee dat politieke sluwheid belangrijker was dan goed leiderschap was schokkend, maar ook invloedrijk.
NIEUWE KUNST
Geïnspireerd door de vondst van levensechte oud-Griekse beelden begonnen kunste naars zich af te zetten tegen de stijve middeleeuwse kunst. Mensen en de natuur werden realistisch afgebeeld. Dit 5,17 meter hoge beeld van de Bijbelse David, door kunstenaar Michelangelo uit één blok marmer gehakt, is een renaissancistische klassieker.
DE
RENAISSANCE EN HAAR NIEUWE IDEEËN De renaissance (‘wedergeboorte’) betekende een omslag in het denken van de mens. Het begon in de 15de eeuw, toen Europese kunstenaars en geleerden de kunst, architectuur en geschriften van de oude Grieken en Romeinen herontdekten. Daar kwam een schat aan nieuwe ideeën uit voort over schilderkunst, beeldende kunst en bouwkunde – en ook de politiek en de wetenschap zouden nooit meer hetzelfde zijn.
De uitstekende ribben geven het beeld levensechte diepte en detail.
VROEGMODERNE WERELD
147
MECHANISCHE BOUWKUNDE
Verborgen trommels gaven het ritme aan als de leeuw bewoog.
Een centraal wiel trok aan een aantal touwen die op hun beurt katrollen en tandwielen in beweging zetten, zodat het leek alsof de leeuw liep. Zodra het beest stil bleef staan, zorgde een veer in het mechanisme ervoor dat het paneel voor de borst van de leeuw opensprong. Daarachter kwamen de bloemen tevoorschijn.
De lelies kwamen tevoorschijn als de ribbenkast werd geopend.
De binnenste wielen brachten energie over op de touwen die de poten aanstuurden.
De leeuw wordt aangedreven door de bewegende wielen.
FUTURISTISCHE VLIEGMACHINE
Leonardo da Vinci experimenteerde vaak met nieuwe ideeën. Hij is vooral bekend als schilder – bijvoorbeeld van de Mona Lisa, misschien wel het bekendste kunstwerk ooit – maar hij was ook uitvinder. Veel van zijn uitvindingen, zoals deze vliegmachine, waren hun tijd ver vooruit. Ze werden nooit gebouwd.
232 OPKOMST VAN DE INDUSTRIE
COMMUNICATIE VIA NIEUWE VERBINDINGEN Dankzij de uitvinding van de telegraaf in de jaren 1830 konden schriftelijke boodschappen voortaan als elektrische signalen door kabels worden verstuurd. Later die eeuw kwamen er nieuwe technologieën zoals de telefoon, die mensen in staat stelde om rechtstreeks met elkaar te praten en informatie te delen over grote afstanden.
Mondstuk
De beller praatte in het mondstuk van de handset. ▶ VROEGE TELEFOONS
De eerste telefoons waren rechthoekige blokken met losse oor- en mondstukken. In 1892 bracht het Zweedse bedrijf Ericsson het afgebeelde model op de markt. De losse delen waren hier samengevoegd in een handset. Het toestel bleek razend populair en werd de standaard voor telefoons met snoer.
De draad zat vast aan de achterkant van de telefoon.
BELLETJE PLEGEN
Bellen was vroeger een stuk ingewikkelder dan in het mobiele tijdperk van nu. Je moest de handset optillen en aan de telefooncentrale doorgeven welk nummer je wilde bellen. De telefonist verbond je door.
De beller praatte in de zender aan deze kant.
De draad, met stoffen omhulsel, verbond de handset met de rest van de telefoon.
DE UITVINDING VAN DE TELEFOON
De eerste telefoon werd in 1876 uitgevonden door Alexander Graham Bell. Hij bestond uit twee delen. De zender (zie hierboven) zette geluid om in een elektrisch signaal. Het signaal werd door een draad naar de ontvanger geleid, die de elektriciteit weer omzette in geluid.
Deze bel rinkelde als er een signaal vanuit de telefooncentrale binnenkwam.
HET INDUSTRIËLE TIJDPERK
233
DE ATLANTISCHE OCEAAN OVER
De HMS Agamemnon legde in 1858 elektrische bekabeling op de zeebodem. Na een paar weken viel de verbinding weg, en pas in 1866 werd de volgende poging gedaan. Uiteindelijk kon de kabel tot acht woorden per minuut overbrengen.
Buiten het bellen om lag de handset in een haak op een zware, gietijzeren sokkel.
Dit deel van de handset – het oorstuk – hield men bij het oor.
HET SCHAKELPANEEL
Vroeger waren telefoons verbonden met enorme panelen vol met stoppen: de schakelborden. Die werden bediend door telefonisten die het snoer van de beller fysiek in verbinding brachten met de stop van het nummer dat hij of zij wilde bereiken.
De beller moest aan deze slinger draaien om een signaal naar de centrale te sturen.
DRAADLOOS GELUID
Naarmate de technologie zich verder ontwikkelde werd het mogelijk om geluid over te brengen zonder snoeren – door middel van radiosignalen. De eerste radio’s waren zwaar en duur, maar geleidelijk werden ze kleiner en betaalbaarder. Massa’s mensen luisterden naar de populairste radioprogramma’s.
De eerste radio’s werden aangeprezen als luxegoederen.
296 TECHNOLOGISCHE VOORUITGANG
DE WERELD
ONLINE Door de snelle opkomst van het internet en het wereldwijde web is de manier waarop mensen met elkaar communiceren veranderd. Het is nu veel makkelijker om informatie te vinden en te delen. Met het internet kunnen we de wereld verkennen en dankzij sociale media blijven we in contact. Miljarden mensen zijn nu online aanwezig. ▼ ONLINE LEVEN
Door de smartphone is het leven voor veel mensen deels verplaatst naar de enorme internationale gemeenschap op het internet. Alles wat we doen, zeggen en zien kan worden opgenomen en verstuurd naar familie en vrienden met verschillende apps. Helaas gaan ook haatzaaierij, nepnieuws en complottheorieën online razendsnel rond.
SOCIALE MEDIA
Op socialemediawebsites en -apps kunnen gebruikers hun eigen ideeën, nieuws, verhalen en gedichten delen. Met smartphoneapps kun je ook foto’s, berichtjes en multimediacontent naar je vrienden sturen. Deze directe manier van communiceren is nooit eerder mogelijk geweest.
Je smartphonecamera neemt filmpjes op die je meteen kunt delen.
DE MODERNE WERELD 297 Elke website heeft zijn eigen adres of URL.
ARPANETnetwerk, 1977 HET EERSTE INTERNET
De voorpagina van de website, de homepage
Het internet kwam op in 1969, toen het Advanced Research Projects Agency Network (ARPANET) vier universiteiten aan de westkust van de VS met elkaar verbond via telefoonlijnen. In 1977 waren al veel meer plekken online. Nu geldt dat voor ruim de helft van de wereldbevolking.
WERELDWIJDE WEB
DE MASSA BEREIKEN
Het wereldwijde web, in 1989 uitgevonden door de Britse wetenschapper Tim Berners-Lee, is een mondiaal informatiesysteem op het internet. Elke locatie in dit systeem is een website, vaak met meerdere pagina’s. De sites zijn verbonden via hyperlinks.
Livemuziek wordt opgenomen en later afgespeeld.
Sociale media zijn handig voor de bedrijfsmarketing, maar maatschappelijke en politieke organisaties gebruiken ze ook wel voor communicatie en organisatie. In 2020 werd een groot protest tegen president Loekasjenko in Belarus georganiseerd via een berichtenapp.
MEER DAN EEN TELEFOON
De eerste draagbare mobiele telefoon werd in 1973 ontwikkeld door Motorola, maar de eerste mobieltjes konden alleen bellen. Later kwamen daar sms en internet bij. De smartphone, een telefoon, computer, camera en muziekspeler in één, is er sinds 2007.