v oor S tella en E g on
‘Everyone is trying to reach for their own stars, and all of those stars aren’t light-years away.’ A l an Bean, de v i erde mens op de maan
H E T B O E K VA N D E R U I M T E VA A R T
JA N VA N D E R V E K E N
INHOUD
R a ke t o n d e r d e l e n 1 0 R a ke t c o n t r o l e 1 2 N A A R D E R U I M T E S p u t n i k , d e e e r s t e s a t e l l i e t i n d e r u i m t e
16
Het menselijk lichaam in de ruimte, John Stapp
18
X - 15 , n a a r d e r a n d v a n d e r u i m t e 2 0 A s t r o n o m i s c h e U n i t 2 2 G a g a r i n : d e e e r s t e m a n i n d e r u i m t e 24 Vo s t o k 1 , d e r u i m t e c a p s u l e v a n G a g a r i n
26
Vo m i t C o m e t 2 8 H e t r u i m t e p a k 3 0 D E M A A N S a t u r n u s V 3 4 A p o l l o 1 1 3 6 Tr a p p e n e n m a a n c o n f i g u r a t i e 3 8 Va n C a p e C a n a v e r a l n a a r d e m a a n 4 0 V l i e g e n d l e d i k a n t 42 D e l a n d i n g o p d e m a a n 4 4 Te r u g o p a a r d e 4 6 HET SHUTTLETIJDPERK
Ve h i c l e A s s e m b ly B u i l d i n g 5 0 W h i t e R o o m e n O r b i t e r A c c e s s A r m
52
C a n a d a r m 5 4 Te r u g n a a r d e a a r d e
5 6
H e t h i t t e s c h i l d 5 8 D e V l i e g e n d e b a k s t e e n 6 0 D e s h u t t l e t r a i n e r 62 H e t e i n d e v a n d e s h u t t l e 6 4 R U I M T E S TAT I O N S S k y l a b 6 8 M I R 70 I S S
7 2
T i a n g o n g 2 e n d e t o e ko m s t 74 B U I T E N A A R D S L E V E N O n z e f a s c i n a t i e m e t M a r s 7 8 B o o d s c h a p p e n o p M a r s 8 0 B i o s f e e r 2 8 2 O u m u a m u a 8 4 J a m e s We b b - r u i m t e t e l e s c o o p 8 6 A r e c i b o , S E T I e n FA S T 8 8 Vo y a g e r 1 e n 2 9 0 E CO LO G I E I N D E R U I M T E
S a t e l l i e t b a n e n , r u i m t e p u i n e n h e t Ke s s l e r s y n d r o o m 9 4 P o i n t N e m o 9 6
S TA B I L I S AT I E V I N N E N
→ VA S T E B R A N D S TO F
→
→
→
→
ONTBRANDINGSKAMER
U I T L A AT
NUTTIGE LADING
GY R O S CO P E N VO O R E V E N W I C H T E N R I C H T I N G VA N D E R A K E T E N RADIO
B R A N D S TO F TA N K M E T M E N G S E L VA N E T H A N O L E N WAT E R
R A K E TO N D E R D E L E N
10
Hoe klassiek of modern ook, raketten hebben altijd
het grootste deel van de raket. De brandstof kan vast of
dezelfde basisonderdelen. In de neus vind je de lading,
vloeibaar zijn. Vaste brandstof is een soort springstof:
de ‘bagage’, zeg maar. Bij vuurwerkpijlen is dat het deel
als die eenmaal aangestoken is, ontstaat er een lange,
dat in kleurrijke vonken uit elkaar spat, tijdens oorlogen
gecontroleerde ontploffing, die kun je niet meer vertragen
zijn het explosieven. Maar het kunnen ook satellieten zijn,
of tegenhouden. In vaste brandstof zit ook zuurstof. De
of bemanningsleden. Die laatsten zweten vast peentjes,
raket moet namelijk zijn eigen zuurstof meenemen, omdat
want ze zitten op een gigantische hoeveelheid brandstof,
dat er in de ruimte niet is. En zonder zuurstof is er geen
ONTSTEKING
→ U I T L A AT
→
ONTBRANDINGSKAMER
→
B R A N D S TO F P O M P E N
B R A N D S TO F TA N K M E T V LO E I B A R E Z U U R S TO F
vuur. Vloeibare brandstof wordt samen met zuivere zuurstof
het brandstofgedeelte zit een technische kamer met snufjes
naar een ontbrandingskamer gepompt en daar in brand
die bemanningsleden nodig hebben om de raket te besturen
gestoken. Vaste brandstof is eenvoudig en goedkoop.
en om te kunnen praten met het grondpersoneel. Je vindt er
Vloeibare is duurder en ingewikkelder, want er zijn meer
ook drie gyroscopen, een soort ronddraaiende tollen die de
buizen, kleppen en knopjes nodig, maar het voordeel is dat
positie van de raket in de gaten houden. Ze sturen de grote
de verbranding beter geregeld kan worden door meer of
stabilisatievinnen aan de achterkant van de raket bij zodat
minder brandstof of zuurstof te pompen. Tussen de lading en
die op koers kan blijven. 11
HITTESCHILD ONDER
B AT T E R I J
→
→
ONDERSTE BINNENROMP MET V E N T I L AT I E O P E N I N G
→
→
→
ANTENNE
V E N T I L ATO R
S P U T N I K , D E E E R S T E S AT E L L I E T I N D E R U I M T E
16
‘Biep… Biep…’ 1957 was een bijzonder jaar voor ruimtefans
vangen. Bezoekers op de wereldtentoonstelling van Brussel
overal ter wereld. Rusland schoot voor het eerst een
in 1958 keken hun ogen uit op een replica van het ruimtetuig
satelliet in een baan rond de aarde. Het was Sputnik, een
die trots in het Russische paviljoen stond tentoongesteld,
eenvoudige bol, nog geen 60 centimeter in doorsnede.
Toch was niet iedereen even enthousiast. De Verenigde
Binnenin zond een radio een piepsignaal uit, dat radio-
Staten en Rusland zaten volop in de Koude Oorlog en wilden
amateurs konden horen wanneer de Sputnik overvloog. Met
elkaar aftroeven met wetenschappelijke stunts. Rusland
een verrekijker speurden ze de hemel af om een glimp op te
stond nu een stapje voor, dus iedereen probeerde overhaast
ZENDER
→
→
→ H I T T E S C H I L D B OV E N
→
B OV E N S T E B I N N E N R O M P M E T ANTENNEBEVESTIGING
ANTENNEVEREN
bemande missies naar de ruimte te organiseren en de
de Sputnik zich precies bevond. Daar moesten ze het
mensheid op de maan te krijgen. De zogenaamde Space
dopplereffect bij betrekken: als een object nadert, verhoogt
Race schoot uit de startblokken. Tijdens de vier maanden dat
het geluid dat het uitzendt, als het verder weg beweegt,
de Sputnik rond de aarde draaide, leerden we veel.
verlaagt het, zoals de sirene van een ziekenwagen die
Door naar het geluid te luisteren konden we inschatten
voorbij scheurt. Kunnen bepalen waar satellieten zich
hoe dicht de lucht was in de bovenste atmosfeerlagen.
precies bevinden was de basis voor de hedendaagse gps-
En Amerikaanse onderzoekers leerden voorspellen waar
technologie. 17
H E T M E N S E L I J K L I C H A A M I N D E R U I M T E , J O H N S TA P P
18
Hoe ons lichaam zich hier op aarde gedraagt, daar weten
besloot hij zijn eigen lichaam bloot te stellen aan extreme
we intussen veel over nu we hier bijna 300.000 jaar
versnellingen en vertragingen. Om dat te doen bouwde hij
rondlopen. Maar hoe het in de ruimte werkt, was een nieuw
een speciale slede, aangedreven door raketten. Hij klom
vraagstuk, zeker na de Tweede Wereldoorlog, toen raketten
erin en werd volledig ingepakt en vastgebonden door zijn
steeds sneller en hoger konden vliegen. De Amerikaanse
collega’s. Toen de wolken wegtrokken en er genoeg zonlicht
luchtvaartarts en testpiloot John Stapp deed er als eerste
was om foto’s te maken, was Stapp klaar voor de lancering.
onderzoek naar. Crashtestdummy’s bestonden nog niet, dus
Negen raketten gaven hem een snelheid van 1000 km per
uur in 5 seconden tijd. Toen hij die snelheid bereikte, werd
waren door elkaar geschud. Maar hij overleefde het, en
de slede abrupt tot stilstand gebracht. Dat duurde maar
leerde ons meer over het lichaam in zulke omstandigheden.
1,4 seconde. Hij werd de snelste man ter wereld, ondervond
Stapp bereed de raketslede in totaal 16 keer. Zijn research
veertig keer de normale zwaartekracht op aarde, en
leverde cruciale informatie voor de lucht- en ruimtevaart,
eventjes woog hij 3000 kg. Na het experiment had John
zo vonden we onder andere schietstoelen, correcte
bloeduitstortingen in zijn ogen waardoor hij tijdelijk blind
lanceerhoudingen en zelfs de autogordel uit.
was. Zijn ribben en polsen waren gebroken en zijn organen
Bedankt, John Stapp! 19