DAV I D D E W U L F
— ANDERS OMGAAN MET —
VERDRIET De weg van mindfulness, compassie en verbondenheid
3
WWW.LANNOO.COM Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. Vormgeving Studio Lannoo © Uitgeverij Lannoo, Tielt, 2023 en David Dewulf D/2023/45/107 – isbn 978 94 014 8455 8 – NUR 770/749 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd; opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Dit boek kan links, hyperlinks of referenties bevatten naar sites die niet door Uitgeverij Lannoo NV worden beheerd. Wij zijn niet aansprakelijk voor de inhoud van de websites waarnaar verwezen wordt, noch voor de aanbiedingen, producten of diensten die erop worden vermeld.
Inhoud Voorwoord HOOFDSTUK 1
9
Verdriet op je pad
Het is niet altijd zoals we willen Het gekwetste hart Een golf van verdriet in ons gezin Het verdriet van vele mensen De kleuren van verdriet Een klein verdriet Schrijven over je verlieservaring
HOOFDSTUK 2 Je verdriet verzorgen
Het is voor iedereen anders De eenzaamheid van pijn Zorg dragen voor jezelf
HOOFDSTUK 3 Een ruimte voor troost
De mogelijkheid van troost Troost van anderen Soms liever alleen Andere vormen van troost Lichtpuntjes op je pad
11 11 12 16 19 22 25 30 35 35 38 40 43 43 44 46 48 61
HOOFDSTUK 4 Zorg dragen voor de diepere lagen
Je in de diepte begeven De wilde natuur van verdriet Liefde voor de wilde natuur Acceptatie door liefdevolle troost Nog meer troost: je compassiestem Meditatie met je compassiestem De compassievolle metgezel
HOOFDSTUK 5 Obstakels in de stroom van
vreugde en verdriet
Als de rivier stokt Ik mag me niet verdrietig voelen Ik mag niet meer genieten Ik raak nooit meer over mijn verloren liefde heen Het moet weer worden als vroeger Het is te veel, ik kan het niet (alleen) aan Ik wil niet meer verder, het heeft geen zin meer Ik voel me schuldig De ander is schuldig HOOFDSTUK 6 De dans tussen afscheid
en verbondenheid
De veranderingen van het leven eren Je eigen naderende einde… Het naderende einde van dierbaren Een plots einde Het heengaan eren En na de dood
65 65 67 71 73 75 78 80
85 85 87 90 93 95 98 101 103 111
121 121 123 126 129 132 133
De nagedachtenis in ere houden De nalatenschap eren Ook het mysterie eren HOOFDSTUK 7
Een hart voor de ander
De grotere vragen Nieuwe prioriteiten Verlies als een grotere uitnodiging Partners in verdriet Het verdriet van anderen (helpen) dragen Helend delen Het verdriet van de wereld Je hoop voor alle mensen Je compassie in actie TOT SLOT
De vele wegen van rouw en verdriet
Woord van dank De 11 meditaties met download De 11 ademruimtes met download Over de auteur Van dezelfde auteur Literatuur
136 140 142 149 149 150 152 157 162 165 171 175 177 181 187 188 188 189 190 192
De tranen van gisteren zijn de regen van vandaag geworden. Thich Nhat Hanh
Voorwoord Alles wat ontstaat, vergaat. Iedere ontmoeting eindigt in een afscheid. Wat een begin heeft, heeft een einde. Het zijn confronterende woorden van de Boeddha. Ze ter harte nemen is een daad van wijsheid en kan de kracht van compassie en veerkracht van je hart doen ontwaken midden in een zee van verdriet. Als je dit boek ter hand hebt genomen, ben je vast ook al geconfronteerd met verlies. Verlies van een geliefde, verlies van een droom, verlies van iets of iemand die je dierbaar was. De wereld is mooi. Er komen geschenken op ons pad. Alleen al de wereld waarin wij geboren worden heeft veel te bieden: we hoeven het vuur niet meer uit te vinden. We kunnen daar dankbaar voor zijn. Een huis, stromend water, winkels waar alles voorhanden is, een veilige samenleving, een baan waar we van houden… We hebben familie, ouders, misschien een broer en een zus, we krijgen vrienden, mensen dragen zorg voor ons. En we worden verliefd, en misschien ontmoeten we onze grote liefde. We kunnen daar heel blij en dankbaar voor zijn.
9
Helaas is er ook de andere kant. Vroeg of laat worden we geconfronteerd met verlies. Verlies van onze gezondheid en jeugdigheid, van onze job, van onze vriendschappen, van onze (droom voor onze) dierbaren… Dit kan verschrikkelijk veel pijn doen. Het zijn stuk voor stuk ingrijpende gebeurtenissen die je vertrouwen in het leven kunnen doen wankelen en je bergen verdriet en andere emoties kunnen bezorgen. Je bent daar niet alleen in. Wat ik door de jaren heen gezien heb, is dat zoveel mensen zoveel verdriet en andere pijnlijke emoties met zich mee dragen. Vaak zitten die emoties verscholen achter het masker waarmee we leven en zijn ze verdrongen naar een onbekend plekje in onszelf. Ik draag dit boek dan ook op aan de emotionele pijn en vooral het verdriet dat we als mens onvermijdelijk met ons meedragen. En ik nodig je graag uit om je kwetsbare, prachtige hart te ontdekken als onuitputtelijke, inspirerende levensbron in deze wereld van vreugde en smarten. Jouw hart dat een bron van liefde en troost kan zijn, niet alleen voor jouw pijn, maar voor de pijn van alle mensen. Ik ben graag je metgezel op deze reis. David
10
HOOFDSTUK 1
Verdriet op je pad Het is niet altijd zoals we willen Als mens wil je je happy voelen, gelukkig zijn en liefst gevrijwaard blijven van tegenslagen en pijn. Waarschijnlijk zou je een kapitaal betalen aan iemand die je een zorgeloos leven zou garanderen. Een leven zonder angst, zonder boosheid, zonder verdriet… Totaal vrij zijn van stress, wie droomt daar niet van? Helaas, de realiteit is anders. Vreugde en lijden, blijheid en verdriet… Ze horen allemaal bij het leven. Er is daarbij niet alleen je eigen verdriet, er is ook het verdriet van je geliefden. Ook zij varen over de soms onstuimige golven van het leven en kennen tegenslag en verlies. Je kan dit niet voorkomen, hoe graag je het ook zou willen. Je bent nu eenmaal kwetsbaar en ook je dierbaren zijn dat. Kwetsbaar zijn, hoe voelt dat? Zeg eens tegen jezelf: de kwetsbaarheid van het leven, de kwetsbaarheid van mijn leven… Wat roept dit bij je op? Misschien raakt dit iets in je hart. Iets rauws, iets onbeschermds… Het kan je angst inboezemen. We kunnen nu eenmaal niet altijd beschermen wat ons dierbaar is. Het leven brengt pijn en verlies mee. Soms willen we dat niet horen, niet
11
voelen… We weten niet goed wat we ermee moeten. We willen flink zijn en onszelf vertellen dat we alles onder controle hebben. Helaas komt vroeg of laat het moment waarop je beseft dat de realiteit bitterzoet is.
We weten allemaal dat tegenslag en verlies erbij horen. Maar we kunnen nog denken: niet in mijn (ons) leven. Tot het zover is…
Het gekwetste hart Het leven is kwetsbaar. Je zal soms gekwetst worden. En misschien heb je je hart een harnas aangedaan, om te overleven, omdat je denkt dat dit het beste was. Ik heb dit harnas ook rond mijn hart geplaatst, op jonge leeftijd. Het heeft een tijdlang zijn nut gehad, maar ik heb ontdekt dat ik zo niet verder wilde leven. Je bevrijden van het harnas kan met veel verdriet gepaard gaan. Je ontkent je pijn niet langer. Je begeeft je in de stroom van vreugde en verdriet. Het leven is nu eenmaal bitterzoet. Je kan het bittere niet ontkennen of wegdrukken. Of misschien wel een tijdje. Dit kan je op het eerste gezicht beschermen, maar als je dit blijft doen, betaal je er een prijs voor. Vroeg of laat komen die pijnlijke emoties weer naar boven, soms heftiger dan voorheen. En misschien ook niet onbelangrijk: als je pijnlijke emoties keer op keer wegduwt, als je je
12
niet kwetsbaar kan of durft op te stellen, is de kans klein dat je een hartelijk engagement met de pijn van je medemens aangaat. En dit engagement is misschien wel de grootste en duurzaamste bron van diepere zin en betekenis in je leven. Daarom nodig ik je uit je kwetsbare hart én de kwetsbaarheid van alle harten opnieuw te eren. Niet alleen van alle mensen om je heen, maar van alle wezens op onze planeet. Maar laten we eerst voldoende tijd nemen voor onszelf. Tijd om af te dalen in onze onderwereld, waar ons verdriet en onze pijn huizen. Tijd om weer te verwelkomen wat we mogelijk hebben verbannen naar een onbekend plekje in onszelf. Tijd om zorg te dragen voor onszelf. Die tijd is nodig. Het is de afdaling in je diepere zelf die je klaarmaakt voor een nieuwe start. De mate waarin jij de bodem van het meer van je verdriet kan raken, is ook de mate waarin jij de toppen van de bergen van je liefde en vreugde zal kunnen vieren. Alleen zo kan jij je unieke pad bewandelen.
Tijd heelt niet alle wonden, maar er is wel tijd nodig om te helen. Tijd om de reis te maken.
13
1
ADEMRUIMTE – KWETSBAARHEID
Tijdens deze ademruimte word je uitgenodigd je handen op je hart te leggen. Zo bescherm je je kwetsbare hart zonder het af te sluiten. En je nodigt je innerlijke glimlach uit. Deze glimlach is er niet om iets weg te glimlachen, maar is er om te verwelkomen, ook het pijnlijke in je leven. Je stopt de strijd. Dit is compassie voor jezelf. Je voegt geen lijden meer toe aan het lijden dat er al is. En je draagt zorg. Compassie heeft niets met (zelf)medelijden te maken. Je kan compassie zien als liefde die pijn ontmoet en deze pijn verzorgt en troost. Je kan compassie ook voorstellen als een zon in je hart die warmte geeft aan je hele wezen. TING Sluit zachtjes je ogen en voel je adem. Nodig je zachte aandacht nu uit in je hart en breng met een langzame beweging je beide handen op je hart. Voel die kwetsbare ruimte onder je handen en de bescherming die je handen bieden. Nodig je zachte glimlach uit in je hart en fluister jezelf de volgende woorden toe: Verzachten… Omarmen… Dragen… Blijf die woorden herhalen en voel hoe ze binnenkomen. Ga zo enkele minuten verder, geankerd in de adem.
14
Stel je nu je hart voor als een koesterende zon. Laat je vullen en omhullen door haar warmte. En fluister jezelf de volgende woorden toe: Moge mijn kwetsbaarheid gedragen worden door de warmte van compassie. Moge de pijn van mijn verlies gedragen worden door de warmte van compassie. Moge mijn pijn gedragen worden door de warmte van compassie… de warmte van compassie… Hoe is het om je te laten dragen? Blijf zo enkele minuten aanwezig en open op jouw tijd je ogen. TING
De warmte van compassie geeft veiligheid aan je kwetsbaarheid.
15
Een golf van verdriet in ons gezin Mijn jongste broer was acht jaar toen hij na acht weken coma overleed. Ik was toen zestien. De pijn in mijn familie was heel intens, vooral omdat we de (valse) hoop koesterden dat hij uit zijn coma zou ontwaken. Blijkbaar waren we de enigen die niet wisten dat het bergaf met hem ging. De artsen wilden onze hoop namelijk niet wegnemen en niemand durfde ons te zeggen dat het niet meer goed zou komen. Ik schrok dan ook toen mijn beste vriend nogal luchtig deed over de dood van mijn broer. ‘Je wist het toch’, zei hij. Zijn vader was arts in het ziekenhuis. ‘Nee, we wisten het niet…’ waren de stille woorden van de pijn die ik toen ervaarde. Woorden die geen kans kregen om uitgesproken te worden. Een pijn die toen niet gezien werd door de ander en niet verzorgd door mij. Ik wist niet hoe… behalve doorgaan. Dat was toen wat ik wel kon. Gelukkig. De dag van het ongeluk staat nog altijd in mijn geheugen gegrift. Mijn ouders waren vertrokken naar een feest bij vrienden in Parijs en een gsm was er nog niet. Pas uren later, bij hun aankomst, zei de gastvrouw die hen opwachtte: ‘Je moet meteen terug. Ik kan niet meer zeggen, maar je moet meteen terug. Er is iets ergs gebeurd…’ Ik weet niet wat er toen door mijn ouders heen ging, maar ik zie nog altijd de paniek in de ogen van mijn moeder toen ze weer thuis was en hoorde dat haar jongste zoon op de intensive care lag. Het vult me zo weer met verdriet. Ze had haar eerste zoon ook al verloren, toen hij nog maar enkele maanden oud was. Mijn moeder en vader vertrokken meteen naar het ziekenhuis. Mijn broer, Jozef, werd kunstmatig beademd. De weken erna waren
16
weken van pijn, hoop en wanhoop, verdriet en eenzaamheid. Niet weten wat… Ik herinner me dat ik op een paardenhok in de weide bij ons huis zat en naar de hemel keek. En hij kwam terug, vanuit de sterren. Ik liep met mijn broer vol vreugde naar mijn moeder en riep: ‘Hij is terug!’ Het was een droom… Mijn moeder bad dag en nacht, tot iemand zei: ‘Je moet hem laten gaan.’ Die nacht heeft ze niet gebeden en die nacht is hij overleden. De begrafenis was pijnlijk. Mijn ouders hadden vele vrienden. Er was veel verdriet en gehuil in de kerk. Ook al zijn vriendjes waren er. Mijn ouders reageerden totaal anders op het overlijden. Voor mijn moeder was het een zoektocht naar de zin van dit alles. Het bracht haar in contact met yoga en spiritualiteit. Onder meer de boeken van Paramahansa Yogananda (Autobiografie van een yogi) en van Elisabeth Haich (Inwijding) waren toen een grote steun. Ik heb die boeken ook gelezen en ze hebben me geraakt. Mijn vader verhardde. ‘Er kan geen God zijn als hij dit toelaat’, was zijn antwoord. Ik denk nog altijd dat ze elkaar op dat moment verloren zijn. Het verlies van hun zoon had evengoed een (pijnlijke) uitnodiging geweest kunnen zijn om naar elkaar toe te groeien. Maar helaas. Ik heb nog meer verdriet gekend. En ik ken nog altijd verdriet. Verdriet dat ik meedraag door het gemis van mijn geliefde. Ik ben gezegend geweest omdat ik die liefde heb mogen kennen, een liefde die ik nog altijd voel en koester. Deze liefde leeft in mij samen met de vreugde en dankbaarheid voor mijn nieuwe geliefde, die later in mijn leven kwam.
17
Ik ervaar ook verdriet voor de pijnen van de wereld, de pijn die mensen moeten doormaken en de pijn die mensen elkaar bewust of onbewust aandoen, de human madness…
Mijn verdriet, mijn verdriet laten zijn
Soms komt mijn verdriet weer sterker naar boven en dan laat ik mijn tranen de vrije loop. Het mag er zijn, ik mag het voelen, ik mag het laten stromen. Het geeft me het gevoel weer in verbinding te komen met de aarde, met moeder aarde in haar kwetsbaarheid, in haar vreugde en verdriet. Opnieuw in verbinding met de grotere stroom van het leven. Het samen stromen van vreugde en verdriet, meevallers en tegenvallers, licht en duisternis…
Je mag gewoon mens zijn in je lijden.
18