JOURNALISTIEK IN TIJDEN VAN FAKE NEWS EEN GEWETENSONDERZOEK VAN EEN INSIDER
Dit boek kwam tot stand met de steun van het Fonds Pascal Decroos voor Bijzondere Journalistiek.
www.kritak.be
Kritak maakt deel uit van Uitgeverij Lannoo nv © Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, Luc Pauwels, 2022 Vormgeving: Tinxz (Filip Coopman) Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en /of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. D/2022/45/275 isbn 978 94 0148 438 1 nur 600
‘Je hoeft niet te hopen om te ondernemen, noch te slagen om te volharden’ Uitspraak verkeerdelijk toegeschreven aan Willem de Zwijger (1533-1584). Niets is wat het lijkt.
INHOUD
VOORAF
9
VOORBESCHOUWING
13
1. WE HEBBEN HET TE LAAT GEZIEN De man op de betoging De vrouw onder het paard De verontwaardigde collega De verdoken schuldbelijdenis De alarmerende cijfers
17 18 22 25 26 28
2. WE LATEN ONS TE VEEL WIJSMAKEN
31
LESSEN IN BASISJOURNALISTIEK Een ontluisterende confrontatie Een hardleers gedrag
33 33 36
LESSEN UIT DE CORONA-CRISIS Een hersteld vertrouwen? Een voorspelbaar scenario
38 38 41
EEN VLUCHTWEG EN EEN UITWEG Een obscuur onderzoeksbureau Een omstreden boek Een ‘succesrijk’ actieplan
45 45 48 55
3. WE LATEN ONS TE VEEL OPJAGEN
61
WANNEER JE TE SNEL GAAT, VLIEG JE UIT DE BOCHT De moordende SUV’s De gestrande olietanker De anonieme brief
64 64 65 67
WANNEER JE JE SNELHEID MATIGT, VLIEG JE NIET UIT DE BOCHT De onnodige frustratie Het afgeweerde schandaal Het dodelijke politiecorps
71 71 73 77
4. WE LATEN ONS TE VEEL AFLEIDEN OVER DE GEVAREN VAN VOORTIJDIG OPGEVEN De vernietigde mondmaskers De vergeten olieramp OVER DE IMPACT VAN HARDNEKKIG DOORBIJTEN De koppige spooktrein De corrupte voetbalbobo De Olympische drenkelinge Vastbijten loont 5. WE LATEN ONS TE VEEL AFGLIJDEN OP DE RAND VAN DE RAVIJN… EN EROVER Een onprettige kennismaking Een dodelijke steekpartij Een krijgsgevangene aan de schandpaal Een brute inval VOORNEMENS DIE WE NIET MAKEN Een schizofrene verdedigingsstrategie Fouten die we herhalen Discussies die we moeten voeren
81 83 83 89 99 99 110 111 114 117 119 119 120 124 129 134 134 136 142
6. WE LATEN ONS TE VEEL OPNAAIEN Vechten om een been
147 148
EEN BRON DIE VERMELD JE (NIET) De weggemoffelde microfoon De verdwenen roetfilter De opgepikte sabotage
151 151 152 154
EEN PRIMEUR DIE DEEL JE (NIET) De vogels onder de olie De ondergesneeuwde spooktrein De gemiste come-back
158 158 162 164
NIEUWS, DAT BRENG JE (NIET) Een undercoverreportage die niet was gebeurd Sjoemelsoftware die niet bestond
166
DE WAARHEID, DIE BRENG JE (NIET) De Chinese getuigen De geradicaliseerde moslimwijk De baby die verslaafd was aan drugs De burgermilities aan de MexicaansAmerikaanse grens De onderzeeër in actie Het merkwaardige voetbalinterview Het bedreigende geweerschot
174 174 177 180
NIEUWS, DAT CONTROLEER JE (NIET) Sterren met bovenmenselijke kwaliteiten Verwachtingen van een bovenmenselijke orde Kwaliteitscontrole van een twijfelachtig niveau Samenwerking als remedie
195
7. WE WERKEN ERAAN
166 169
182 187 188 191
196 197 199 201 203
MEER SPECIALISEREN Kuifje in wonderland Kuifje in niemandsland Kuifje in oorlogsland
204 205 208 211
ONSZELF MEER IN VRAAG STELLEN Een doorgedreven kwaliteitscontrole Een ernstige bijstelling Een systematische twijfel
214 214 216 222
IN DIALOOG GAAN MET ONS PUBLIEK 226 Een ombudsman voor het publiek 226 Een werk van lange adem 229
MEER SAMENWERKEN ICIJ: een internationaal netwerk van onderzoeksjournalisten Offshore leaks: een samenwerking op wereldschaal Leaks en Papers: samenwerken loont De Paradise en Pandora Papers: een nieuwe standaard en een nieuw vertrouwen 8. NABESCHOUWING
231 232 233 236 239 243
VOORAF
H
et komt zelden voor: een journalist die mea culpa slaat — in dit geval zelfs een nostra culpa. Want wat Luc Pauwels hier beschrijft, zijn niet zozeer de triomfen van de pers, maar ook de missers en de uitschuivers. Het vergt enige moed van een journalist van de openbare omroep VRT om met grote openhartigheid die taak op de schouders te nemen. Dat hij daarbij put uit eigen ervaring versterkt zijn dossier. Kritiek op de media is van alle tijden. Thomas Jefferson, een van de founding fathers en de derde president van de Verenigde Staten, beweerde in de krant alleen de advertenties te lezen omdat het de minst leugenachtige berichten waren. Om maar te zeggen dat Donald Trump niet de eerste Amerikaanse president was die de media als onbetrouwbaar wegzette. Trump muntte wel de termen ‘fake news’ en ‘alternatieve waarheid’, waarvan hij overigens zelf een onvermoeibaar grondstofleverancier was. Het wantrouwen in de media is er altijd geweest. In dit boek wordt verwezen naar peilingen die de media helemaal onderaan de ladder van de geloofwaardigheid zetten, naast politici en verkopers van tweedehandswagens. Niet zo lang geleden draaide -9-
vooraf
de Engelse journalist Nick Davies met ‘Gebakken lucht’ het mes nog eens in de wonde. Zijn boek was het zoveelste in de al lange bibliografie van mediadoorlichtingen en journalistieke biechten. De eerste schuldigen aan dat statusverlies zijn de media zelf, die al te vaak wegkijken als achteraf blijkt dat de waarheid elders lag dan zij aanvankelijk rapporteerden. Rechtzettingen blijven moeilijke oefeningen. En er werd echt niet gewacht op de social media om valse berichten de wereld in te sturen. Het historische voorbeeld van op aangeven van de overheid vervalste berichtgeving blijft de Dreyfusaffaire in Frankrijk. Legerofficier Alfred Dreyfus werd ten onrechte beschuldigd van spionage voor Duitsland. Hij werd veroordeeld en naar de strafkolonie op het beruchte Duivelseiland in Frans-Guyana verscheept. Vandaag wordt het voorgesteld alsof de pers Dreyfus uiteindelijk vrij kreeg. Al was dat vooral het werk van de krant L’Aurore en de beroemde open brief van Emile Zola met de tijdloze aanhef ‘J’accuse…’ Dat de brief verscheen, had alles te maken met de politieke agenda van politicus en redactiedirecteur Georges Clemenceau, voor wie Dreyfus overigens het minst interessante personage in de Dreyfusaffaire was. Men vergeet in het verhaal altijd aan te stippen dat het aanvankelijk de Franse pers was die Dreyfus naar Duivelseiland jouwde, op basis van ‘onthullingen’ aangereikt door de Franse legertop. Toen de affaire losbarstte, was er slechts één (1) journalist, Bernard Lazare, die het aandurfde openlijk te beweren dat het hier om een flagrante gerechtelijke dwaling ging. Maar hij werd prompt verdacht gemaakt door zijn collega’s omdat hij Joods was, zoals Dreyfus. Lazare moest zijn pamfletten in België laten drukken om ze dan in Frankrijk te verspreiden. Want de Franse drukkers weigerden elke medewerking. Sindsdien is de lijst met mediamissers en- uitschuivers steeds langer geworden. Er wordt graag verwezen naar buitenlandse voorbeelden, zoals de massavernietigingswapens in Irak die onvindbaar bleken, of naar paus Franciscus die de presidentskandidatuur van Donald Trump steunde, om maar de recentste - 10 -