’t IS OOK MAAR DOODGAAN Een Vlaamse familiesaga in de lange twintigste eeuw Jan Aertsen
WWW.KRITAK.BE Kritak maakt deel uit van Uitgeverij Lannoo nv © Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, en Jan Aertsen, 2022 Boekverzorging: Tinxz (Filip Coopman) Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en /of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Alle foto’s komen uit het familiearchief van de familie Aertsen, die ook de rechten bezit. Bij de samenstelling van dit boek hebben wij illustraties ontleend waarvan wij de bron niet hebben kunnen achterhalen. Mogelijke rechthebbenden kunnen zich tot de uitgever wenden. D/2022/45/139 isbn 978 94 0148 424 4 nur 402
’t IS OOK MAAR DOODGAAN Een Vlaamse familiesaga in de lange twintigste eeuw Jan Aertsen
Opgedragen aan Mie, Trees en Lief. Straffe vrouwen in de lommer.
INHOUD
VOORAF.......................................................................... 13 VADER EN ZOON.........................................................17 Januari 2014. De uitvaart van vader..............................19 Zoeken............................................................................23 In de jaren 60. Een jeugdlief met een geel boekje.........25 DE JONGE KEES...........................................................35 1899. Kees en de notaris..................................................37 1906. Kees op vrijerspad..................................................40 1910. Kees en de klein patatten..................................... 44 GEERT EN SUS..............................................................47 Geert Aertsen (1804-1887) en de Vooruitgang.................49 Sus van Geertjes (1841-1925)..............................................52 KEES EN MIE................................................................55 1917. Kees voert oorlog aan Brug Negen.........................57 Achteraf........................................................................62 1935. Kees koopt een boerderij........................................63 1937. Kees en Mie begraven hun dochter........................67 1939. Mie leunt achteruit en kijkt achterom...............73
HOE GOD VERDWEEN UIT LOENHOUT...........79 En hoe door de Groote Oorlog God
een herkansing kreeg....................................................84
Verwarrende jaren tussen twee oorlogen...................87
OORLOG IN HET DORP............................................ 91 Vrijdag 10 mei 1940. Naar ’t front?.................................93 Kees en de Corporatie....................................................98 De boer, de gemeentesecretaris en de kleermaker.... 101 1943. Moord in het Oosteneind..................................... 103 Januari 1944. Liefde en leed in één week.....................109 FONS EN TREES ........................................................ 115 Na de oorlog. Flirten met de Vooruitgang................. 116 De wonderen van Expo ’58............................................. 123 1960. Over het doppen van erwten............................... 127 1960. Een verjaardagsopstel........................................ 131 Nog meer 1960. Boeren maken revolutie...................... 135 Een paar jaar later...................................................... 137 Jaren ’60. Braziliaanse begeerte................................. 139 HOE GOD VERDWEEN UIT LOENHOUT. NU VOORGOED.......................................................... 145 JAN EN LIEF................................................................ 155 1973. Het linkse moeras................................................ 157 1969. In eigen voet schieten......................................... 162 1978. Pionieren in Afrika..............................................167 3 januari 1979. Vuil botten en dubbeldoelkoeien........170 November 2007. Nazi’s in Delhi..................................... 174
MOEDER EN ZOON..................................................179 Moeders depressie. Ieder zijn waarheid...................... 181 1981. Misotten en Meat Loaf.........................................186 1986. Tsjernobyl in Tienen............................................189 Juli 2001. Verdronken vlinder.....................................194 November 1913. Kees krijgt slaag..................................203 ’t IS OOK MAAR DOODGAAN ...............................205 Januari 2014. De boer die sterft ..................................207 September 1944. Ieder zijn trauma............................... 210 Oktober 1944. De tankoorlog....................................... 217 Zoals een trouwe hond. De dood van Mie.................... 222 ‘Dit verhaal moet van mijn hart’................................ 225 DOOD, BLIJF BUITEN.............................................. 231 2015. Het schemert vanaf Aken..................................... 233 2019. De maat van de stilte.......................................... 238 EPILOOG...................................................................... 245 DANKWOORD EN BRONNEN............................... 247 WOORDENLIJST........................................................249
Vader Nacht. De hoeve gesloten. Waakhonden hielden het erf in bedwang. In de stal werd een ketting verschoven, een kras op de stilte. Ik luisterde bang. Alles scheen in zichzelf te geloven, de kamer kwam los uit het grote verband. De nacht bewoog. Ik kon het niet horen. Vermoedens hielden de ruiten zwart. Toen stak een stem het donker over, vrolijk geblaf beet de stilte kapot. Ik zag, de ogen gesloten: hij waterde, wijdbeens, standbeeld van God. Charles Ducal, uit De hertog en ik
VOORAF
I
k ben een zondagskind, op de wereld gezet op woensdag 14 september 1950. Thuis op de boerderij in Loenhout geboren, maar direct wereldbekend in de rest van de Kempen, want een uur later schalde door de luidspreker van de veeprijskamp in Hoogstraten: ‘Fons Aertsen wordt aan de microfoon gevraagd, hij is de kersverse vader van een flinke zoon.’ Er volgde geen applaus, want de luidsprekers van toen kraakten meer dan dat ze versterkten en boeren met prijsvee zijn mannen. Die hebben geen tijd voor sentiment. De stier Gaspard, vaders trots nochtans, werd maar vijfde. Ik dobberde en kabbelde, als vierde jongen van acht kinderen, rustig door schoolklassen en waterplassen, werd als ‘klein Janneke’ nooit gepest, glipte overal tussendoor. Ik kende al vroeg mijn grootste talent: mezelf gelukkig maken en, als het kon, mensen daarin meesleuren. Als zondagskind dat later zelf vader en grootvader werd, stond ik in steile bewondering voor mijn vader, voor pionierende boeren en voor durvers in de landbouw. Die bewondering zou nooit meer overgaan. Bij verschillende emotionele gebeurtenissen in mijn leven werd ik teruggegooid naar vroeger en werd ik weer ‘Jan van Fons van Kees van Sus van Geertjes’. Wie waren die durvers - 13 -
die mij voorafgingen? Gaven ze hun durf door? Waren ze echt nooit bang of droef ? Over mijn vader Fons wist en weet ik veel, over zijn vader al veel minder, over nog verder terug wist ik helemaal niks, amper een foto was er uit die tijd. Ik ben gaan zoeken naar de geschiedenis van die ondernemende mannen en hun nog straffere vrouwen. En zo kwam ik geregeld bij mezelf uit. Het verhaal dat uit die zoektocht tevoorschijn kwam, staat in dit boek. Het is het verhaal van één Kempisch boerengeslacht, maar het is tegelijk het verhaal van zoveel families in Vlaanderen en Nederland waarin de boerderij generaties lang de spil van het bestaan vormde. Een boek als dit kon ik niet in al te glad Standaardnederlands schrijven. Veel woorden en uitdrukkingen zijn algemeen Vlaams, andere zijn beperkt tot de Kempen, sommige zijn typisch voor Loenhout of zelfs uitgevonden in de Beirestraat. Voor wie er nood aan heeft staat achter in het boek een verklarende woordenlijst van de cursief gedrukte termen.
- 14 -
Jan (IK) 1950 -
Fons 1921 - 2014
Kees 1878 - 1947
♀
Frans
♀
†
♀
♂
†
†
Jef
†
†
† Jef
Miet
Frans Walter
†
†
♂
♂
♀
May
Loor
Marc
Bram Wim
†
Fons
Maarten
Schrauwen
1896 - 1943
Chris
1926-2010
1896-1978
Adriaan (Jaan) De Jongh & Maria (Mie) S.
De Jongh
Alfons (Fons) & Theresia (Trees) De Jongh
Jan
♂
Jan & Lief Bresseleers
†
1882-1944
♀
Kees Q. & Trien (uit de bossen)
Quirijnen
Corneel (Kees) & Maria (Mie)
♀
Frans (Sus) & Adriana
Sus 1841 - 1925
♀
Geert & Catharina
Geertjes 1804 - 1887
Aertsen
VADER EN ZOON
Januari 2014. De uitvaart van vader Ik schuifel mee naar buiten. Eindelijk frisse lucht. Ik voel me als een leeggelopen ballon. Ik heb zin in een sigaret, in sloten alcohol, vagelijk ook in seks. Ik heb zojuist de grootste lofrede uit mijn leven afgestoken, op de man-zonder-vrees die mijn vader was. Maar ik klonk hol, dat gevoel heb ik toch. Zussen en nichten en ander schoon volk tikken me zachtjes aan en fluisteren ‘dat het schoon was.’ Het doet me niks. Gisteren vond ik mijn tekst nog ijzersterk, maar tijdens de uitvaart vond ik hem bij vlagen leeg klinken, alsof ik een heiligenleven beschreef. Nu voel ik me als een puistige puber die zonder nadenken een blinde liefdesbrief heeft verstuurd en ’s anderendaags kwaad is op zichzelf om de platte adoratie voor zijn lief. Wie schrijft er nog liefdesbrieven? Jongen toch. Na de uitvaart hokken we in groepjes bijeen op het bordes van het kasteel, het kasteel dat mijn ondernemende vader ooit kocht en helemaal opknapte. Grote broer Jef rijgt zijn laarzen aan, schudt de urne uit in de strooikoker en schrijdt kaarsrecht door het lange gras naar de rode beuken. Ondertussen speelt Jo op zijn trompet een helder stuk muziek, waardoor iedereen wordt opgetild van de mistige bordesstenen. In de verte horen we de doodsklokken van de kerk. En dat op zondag. Weer een stunt van broer Frans die, via zijn verzekeringsmaatschappij, - 19 -
Vader en zoon
een rechtstreekse lijn heeft met God, de koster en zijn klokkenluiders. Jef zigzagt onder de beuken terwijl hij wat er rest van onze vader uitstrooit over de grond. As dwarrelt in wolkjes tussen de bladeren. Een troep eenden vliegt gakkend op. Het lijkt wel het einde van een duistere Franse film uit de jaren 50, juist voor de aftiteling. Achteraf zal dit heilige moment het begin blijken te zijn van een obsessie, een zoektocht die soms de vorm van een nachtmerrie zal aannemen.
Mijn vader, Fons Aertsen, is hier 90 jaar. Hij loopt kaarsrecht, is geestelijk heel kwiek, leest elke dag twee kranten, schuwt geen dikke boeken en kijkt naar alle duidingsprogramma’s op Canvas en ‘Den Ollander’.
Na deze magische scène snellen de meer kouwelijke familieleden naar binnen voor de koffietafel. De harde kern volhardt in de kille winterlucht, blaast zijn emoties de lucht in, samen met de rook van eigen of geschooide sigaretten. Ik schiet mijn sigarettenpeuk meters ver weg in het gras. Ik wil me ook binnen - 20 -