Elzas
Vogezen, uitstapjes naar het Zwarte Woud en Bazel 1 Straatsburg en omgeving 113
2 R ond Saverne en de noordelijke Vogezen 199 3 De Elzasser wijnroute en de omgeving van Colmar 271 4 De omgeving van Mulhouse en de Sundgau 365 5 De zuidelijke Vogezen 405 6 Uitstapjes naar het Zwarte Woud en Bazel 459
DE REGIO’S VAN DEZE GIDS: ZIE DE KAART HIERNAAST
Inhoud Niet te missen...........................8 Hoogtepunten van Michelin............................... 12 Reisplanner...............................20 Met het gezin..........................26
DE REIS VOORBEREIDEN Naar de Elzas en de Vogezen..........................38 Voor het vertrek.....................40 De Elzas-Vogezen van A tot Z....................................44 Reistips..............................................50 Memo................................................... 52
Pixel-68/Getty Images Plus
MEER WETEN OVER DE ELZAS-VOGEZEN De Elzas-Vogezen vandaag............................................58 Tradities en levenskunst...................................66 Geschiedenis.............................. 75 Kunst en architectuur.......90 Natuur en landschap.......102
Leonid Andronov/Getty Images Plus
STEDEN EN BEZIENSWAARDIGHEDEN 1 S traatsburg en omgeving
Straatsburg............................................... 116 Haguenau................................................. 153 Het noordelijke Rijndal en de Grand Ried..............................160 Vallée de la Bruche................................ 167 Struthof..................................................... 172 Mont Sainte-Odile..................................174 Le Hohwald.............................................. 178 Sélestat.....................................................184 Château du Haut-Kœnigsbourg....... 195
2 R ond Saverne en de noordelijke Vogezen
Saverne.................................................... 202 Marmoutier.............................................. 213 Wangenbourg........................................ 217 Bouxwiller................................................ 221 Pfaffenhoffen......................................... 225 Parc Naturel Régional des Vosges du Nord........................ 227 La Petite-Pierre..................................... 247 Citadel van Bitche................................254 Niederbronn-les-Bains....................... 258 Wissembourg........................................ 262
3 De Elzasser wijnroute en de omgeving van Colmar
Van Marlenheim naar Kintzheim..... 273 Molsheim.................................................. 281 Obernai.................................................... 286 Andlau....................................................... 291 Van Kintzheim naar Thann................ 295 Ribeauvillé.............................................. 307 Riquewihr................................................. 313 Kaysersberg............................................ 318 Colmar...................................................... 324 Neuf-Brisach........................................... 341 Eguisheim................................................346 Rouffach..................................................350 Guebwiller............................................... 353 Murbach en zijn abdijkerk.................. 357 Thann........................................................ 359
4 D e omgeving van Mulhouse en de Sundgau
Mulhouse.................................................366 Écomusée d’Alsace.............................. 385 Het zuidelijke Rijndal...........................390 Altkirch.....................................................396 De Sundgau............................................ 399
5 De zuidelijke Vogezen
Parc Naturel Régional des Ballons des Vosges.................408 Vallée de la Thur..................................... 418 Munster.................................................... 422 Massif du Petit Ballon.......................... 433 Val d’Orbey............................................. 435 Route des Crêtes.................................. 440 Col d’Urbeis en Vallée de Villé....................................448 Sainte-Marie-aux-Mines.................... 452
6 U itstapjes naar het Zwarte Woud en Bazel
Europa-Park.......................................... 460 Freibourg im Brisgau...........................463 Bazel........................................................... 471 Woordenlijst......................................... 480 Register................................................... 492 Kaarten en plattegronden...............499
Raadpleeg voor iedere plaats ons adresboekje
Niet te missen
aa
Haut-Kœnigsbourg
Het beroemdste kasteel van de Elzas, hoog op een machtige bergtop, lijkt afkomstig uit een sprookje. U hebt er een subliem uitzicht over wijngaarden, bossen, dorpen en velden, tot aan de eindeloze horizon. Zie blz. 195.
R. Mattes/hemis.fr
aa
Ballon d’Alsace Klim naar de top van de Ballon d’Alsace, het hoogste punt van de zuidelijke Vogezen op het kruispunt van drie departementen, waar u het onmetelijke firmament bijna kunt aanraken… Zie blz. 408.
D. Bringard/hemis.fr
aaa De reis waard aa Een omweg waard a Een bezoek waard
9
aaa
Straatsburg Aan de voet van de imposante Cathédrale Notre-Dame ligt de wijk Petite France, ingeklemd tussen twee armen van de Ill. Kinderkopjes, vakwerkhuizen... dit is het sfeervolste deel van de stad. Zie blz. 116.
aaa
Route des Crêtes
Deze strategische weg uit de Eerste Wereldoorlog is nu een vredige toeristische route over de toppen van de Vogezen. Zie blz. 440. R. Mattes/hemis.fr
B. Rieger/hemis.fr
aa
Écomusée d’Alsace Om alles aan de weet te komen over het dagelijks leven in de Elzas van weleer: 75 traditionele plattelandshuizen in het grootste openluchtmuseum van Frankrijk. Zie blz. 385.
La Focale de Soultz
CSP_wmjnkok/Fotosearch LBRF/age fotostock
De kruisweg en de Chapelle des Rochers, op de Mont Sainte-Odile
Hoogtepunten van Michelin
DE MOOISTE REISHERINNERINGEN
TOP 5
Met het gezin 1. Écomusée d’Alsace (blz. 385) 2. NaturOparC, Hunawihr (blz. 297) 3. Tochtje op de Ill, Straatsburg (blz. 145) 4. Château Fort de Fleckenstein (blz. 238) 5. Zomerrodelen, Col de la Schlucht (blz. 447)
Ooievaars in het NaturOparC, in Hunawihr R. Mattes/hemis.fr
Þ Eer de H. Odilia , de patrones van de Elzas, door naar het klooster op de top van de Mont Sainte-Odile te klimmen, een rots van roze zandsteen met een prachtig uitzicht op de Elzasvlakte. Zie blz. 174. Þ Koop een kleurige tulbandvorm in Soufflenheim,
de ‘keramiekhoofdstad van de Elzas’, waar in de ateliers de geheimen van het traditionele aardewerk van generatie op generatie zijn doorgegeven. Zie blz. 157.
Þ Ga terug in de tijd
C. Vaxelaire©Musée du Papier Peint, Rixheim
Optische effecten in het behangmuseum
in Riquewihr, waar de 16deeeuwse straatjes gespaard bleven voor de verwoestingen
van twee wereldoorlogen en de vakwerkhuizen nog in volle glorie staan te pronken. Zie blz. 313.
Þ Vergaap u in het Musée
du Papier Peint, in Rixheim (bij Mulhouse), aan de honderden soorten oud en nieuw behang, die in de loop van de geschiedenis hun weg naar alle uithoeken van de wereld hebben gevonden. Zie blz. 377.
Þ Fotografeer de ooievaars die iedere lente, na
een zonnige winter in Afrika, weer neerstrijken op de daken van de Elzas. In het Parc à Cigognes, in Cernay, kunt u ze in alle jaargetijden bewonderen. Zie blz. 446.
13
Reisplanner 7 dagen
De Elzasser wijnroute
Marlenheim
Hattigny
Molsheim
Straatsburg
Obernai Saint-Diédes-Vosges
Kintzheim Rijn
Ribeauvillé Kaysersberg Colmar Rouffach
Murbach
Straatsburg-Rosheim
Dag 1
Rijd van Straatsburg (blz. 116) naar Marlenheim (blz. 273), waar de Route des Vins officieel begint. Bezoek in Molsheim (blz. 281) de Metzig en in Rosheim de Église St-Pierre-et-St-Paul (12de eeuw), de romaanse parel van de Elzas (blz. 274). Overnacht ter plaatse.
Obernai
Dag 2
Trek een hele dag uit voor het mooie Obernai (blz. 286), met zijn middeleeuwse en renaissancehuizen, wijn en… bier, want Obernai is ook de thuisbasis van Kronenbourg! Overnacht ter plaatse. Tip: maak vanuit Obernai een uitstapje naar de Mont Sainte-Odile (blz. 174), die vlakbij ligt.
Wijndorpen
Dag 3
Vervolg de route in zuidelijke richting. Sla bij Kintzheim af naar HautKœnigsbourg (blz. 195), het kasteel hoog op de rotsen. Bij Ribeauvillé (blz. 307) komt u in het hart van de wijnstreek. Iets verderop, in
Thann
Soultz-Haut -Rhin
D u it sland
Freiburg im Breisgau
Haut-Rhin
Hunawihr, geeft het NaturOparC (blz. 297) een beeld van de tijdloze Elzas. Het stadje Riquewihr (blz. 313) is erg toeristisch, maar een bezoekje absoluut waard (mooie huizen uit de 16de eeuw, kleurige uithangborden). Overnacht in Kaysersberg (blz. 318), dat bekendstaat om zijn lekkere restaurantjes. Als u nog tijd hebt, bezoek dan ook Kientzheim (blz. 320), voor het interessante Musée du Vignoble et des Vins.
Colmar
Dag 4
In Colmar vindt u alles wat de Elzas zo aantrekkelijk maakt! Wandel door het centrum met prachtige oude vakwerkhuizen (blz. 324), stap na de lunch aan boord van een rondvaartboot voor een tochtje over de kanalen van ‘Klein Venetië’ en sluit de middag af met een bezoek aan de Madonna van de rozenhaag in de Église des Dominicains. Doe u
Hoffmann Photography/age fotostock
Route: 230 km langs wijngaarden, caves, wijndorpen en winstubs
EEN KEUZE UIT DE MOOISTE ROUTES
’s avonds te goed aan een traditionele maaltijd in een van de vele winstubs of maak een nachtelijke stadswandeling.
Colmar-Rouffach
Dag 5
Bezoek in Colmar eerst nog het Musée Unterlinden (blz. 325) en rijd dan verder in zuidelijke richting. Verlaat in het seizoen (april-okt.) in Husseren de wijnroute en volg de Route des Cinq-Châteaux (blz. 347). Overnacht in Guebwiller (blz. 353) of Rouffach (blz. 350).
De Grand Ballon
Dag 6
Maak een kleine omweg langs de kerk van Murbach (blz. 357) en rijd verder naar de Grand Ballon (blz. 443), het hoogste punt van de Vogezen. Zoek
Wandelen door de wijngaarden van Thann K. Kreder/imageBROKER/age fotostock
29
in Soultz-Haut-Rhin (blz. 301) de wijnroute weer op en neem een kijkje bij de Cave Vinicole du Vieil-Armand (blz. 302).
Thann
Dag 7
Als u de prachtige gotische klokkentoren van de kapittelkerk Saint-Thiébaut ziet, weet u dat het niet ver meer is naar Thann (blz. 359), het eindpunt van de wijnroute, met de prestigieuze wijngaard de Rangen. Tip: er lopen allerlei leuke paden en weggetjes tussen de wijngaarden door, maar in de oogsttijd worden die soms afgesloten voor toeristen.
De Cité du Train in Mulhouse
w Op www.bibouille.net (in het Frans) vindt u een compleet overzicht van leuke activiteiten voor kinderen en uitstapjes in de Elzas. f Allemaal instappen! Cité du Train, Mulhouse. Hier beleeft u de magie die het reizen met de trein vroeger omringde en die kinderen nog steeds ervaren. Ze mogen in de wagons klimmen, kunnen in een smeerput de onderkant van een locomotief bekijken en voelen zich de koning van het spoor in de cockpit van een tgv. Zie blz. 376. f Brood bakken. Maison du Pain d’Alsace, Sélestat. In dit museum leren de kinderen hoe een belangrijk onderdeel van hun dagelijkse kost wordt gemaakt: brood. Ze zien de bakkers aan het werk en ruiken de heerlijke geur van versgebakken brood. Ook zijn er tientallen kleurige
Het speelgoedmuseum in Colmar Musée du Jouet
Let op dit symbool: het staat in deze gids bij bezienswaardigheden en activiteiten waar u de kinderen een plezier mee doet. tulbandvormen te zien, waar de Elzasser kougelhopf in wordt gebakken. In de zomermaanden worden er workshops gegeven. Zie blz. 186. f Vechten en spelen. Château du Hohlandsbourg. Op de binnenplaats zijn schoten te horen. Er wordt toch niet gevochten? Jazeker wel, maar dat hoort bij een van de historische spelen die hier ’s zomers worden opgevoerd. Kinderen mogen zelf ook een historisch kostuum aantrekken en zich op spelletjes storten die in de middeleeuwen al werden gespeeld. Zie blz. 348. f De wereld vanuit de lucht. Parc du Petit Prince, Ungersheim. Als u geen last van hoogtevrees hebt, kunt u hier met het hele gezin in een kabelballon stappen en opstijgen om van het weidse uitzicht te genieten. Het is zelfs mogelijk om in een vluchtsimulator een reis door de ruimte te maken. Zie blz. 387. f De Elzas van vroeger. Écomusée d’Alsace, Ungersheim. Hier maken de kinderen kennis met oude beroepen waar ze misschien nog nooit van hebben gehoord – pottenbakker, klompenmaker,
Catherine Kohler
Met het gezin
DE LEUKSTE ACTIVITEITEN VOOR KINDEREN VAN 6 TOT 14 JAAR
hoefsmid – maar ze mogen ook meehelpen (paarden voeren, koeien melken), in het oude schooltje rondkijken, koekjes bakken en nog veel meer. Dit bijzondere openluchtmuseum biedt elk jaar weer nieuwe bezienswaardigheden en activiteiten. Zie blz. 385. f Een dagje naar het speelgoedmuseum. Musée du Jouet, Colmar. Hier maken ouders een reis terug naar hun jeugd en komen kinderen ogen te kort! Allemaal willen ze de treintjes laten rijden, in de poppenhuizen gluren en de videospelletjes spelen. En ze zijn niet weg te slaan bij de vitrines vol Playmobilpoppetjes of robots. Zie blz. 335.
(130 km/u), duik met een onderzeeër naar de bodem van de oceaan om Atlantis te ontdekken, gewapend met een infraroodpistool, en laat u in een kano meesleuren door de stroomversnellingen van Tirol. Zie blz. 460. f Winter- en zomersport. Champ du Feu. Dit wintersportgebied in de noordelijke Vogezen is ideaal om met het hele gezin te gaan skiën of langlaufen. ’s Zomers kunt u er heerlijk wandelen en mountainbiken. Het uitzicht is er altijd adembenemend! Zie blz. 181.
f Uitdagingen met een middeleeuws tintje. Château Fort de Fleckenstein. In en om het ‘kasteel met de uitdagingen’, in de noordelijke Vogezen, ligt een hele serie raadsels op u te wachten. In de ‘geheime zalen’ van de 12de-eeuwse burcht en in de bossen eromheen is bovendien een parcours van twintig spelen en opdrachten uitgezet. Het hele gezin kan eraan meedoen. Zie blz. 238. f De ooievaar, het symbool van de Elzas. NaturOparC, Hunawhir. Wat zou de Elzas zonder de ooievaar zijn, die sierlijke zwartwitte vogel met zijn lange rode snavel? In dit park kunt u tientallen ooievaars van dichtbij bekijken, maar ook andere dieren, zoals de grote hamster, beter bekend als de Straatsburgse marmot, de Europese otter en de humboldtpinguïn. Een perfect dagje uit voor kleine dierenvrienden! Zie blz. 297. f Spanning en sensatie. Europa-Park, Baden-Württemberg. Houden u en uw kinderen van bloedstollende activiteiten? Stap dan aan de Duitse kant van de Rijn in de Silver Star, een van de hoogste en snelste achtbanen van Europa
Het Écomusée d’Alsace in Ungersheim R. Mattes/hemis.fr
35
44
DE REIS VOORBEREIDEN
De Elzas-Vogezen van A tot Z T De regionale en departementale toeristenbureaus (zie blz. 40) geven informatie over de activiteiten in hun regio. Kijk bij de algemene informatie van elke stad of bezienswaardigheid en in de ‘Adresboekjes’ onder ‘Sport en ontspanning’ en ‘Evenementen’.
Bierbrouwerijen Verschillende bierbrouwerijen verzorgen rondleidingen. Kijk voor meer informatie op: www.visit. alsace/vins-et-gastronomie/ brasseries.
Fietsen Parc Naturel Régional des Ballons des Vosges – Een lijst met de vele mountainbikeroutes in dit gebied is gratis aan te vragen. Gidsen en brochures – In de gids L’Alsace à vélo (uitg. Dernières Nouvelles d’Alsace) staan ongeveer vijftig routes voor alle niveaus beschreven. Brochures zijn te downloaden via: www.alsace-destination-tourisme. com en www.alsaceavelo.fr: op de kaart van L’Alsace à vélo is 2500 km aan fietsroutes aangegeven. T In de ‘Reisplanner’ zijn twee fietsroutes beschreven: ‘Route des Vins d’Alsace’ en ‘Canal de la Marne au Rhin’ (blz. 30-33).
Golf Er zijn tien golfterreinen in de Elzas, geschikt voor recreatie en voor wedstrijden: https://golfsinalsace. com.
Kerstmarkten De kerstmarkt in Straatsburg is de oudste en bekendste (een traditie
die van Duitsland is overgenomen), maar Kaysersberg heeft de traditie in 1987 ook nieuw leven ingeblazen. Sindsdien zijn er steeds meer kerstmarkten bij gekomen. Bijvoorbeeld in Kaysersberg, Ribeauvillé, Obernai, Munster, Riquewihr, Saverne en Sélestat. Hier vindt u de kerstversieringen, traditionele lekkernijen en kunstnijverheid die kenmerkend zijn voor de Elzas. T ‘Rond kerst’, blz. 67.
Kuuroorden Minerale en warmwaterbronnen
Bronwater is water dat door de aardkorst sijpelt en uit diepe aardlagen welt nadat het ondergronds is verrijkt met mineralen en gassen met therapeutische eigenschappen. Water uit warmwaterbronnen heeft een temperatuur van minstens 35 °C. Deze bronnen liggen óf langs de breuklijn van het Plateau van Lotharingen, óf in de buurt van kristallijne bergketens. Warme bronnen – Anders dan in de vlakte van de Vogezen, liggen er in ‘de bergen’ in het oosten enkele van oorsprong vulkanische bronnen. De heilzame werking van het water zit hem niet in de aanwezigheid van bepaalde m ineralen, maar in de temperatuur en de radioactiviteit. Deze bronnen waren al bekend bij de Romeinen (liefhebbers van warme bronnen), en ook bij de Kelten en de Galliërs. Er zijn er twee in de Elzas: Niederbronn-les-Bains – Reuma, pijnlijke gevolgen van letsel, revalidatie. Seizoen: half maart-half dec. Morsbronn-les-Bains – Reuma en de pijnlijke gevolgen van letsel. Seizoen: maart-nov.
*****ATTENTION VERSION ANGLAISE EXISTANTE***** DE ELZAS-VOGEZEN VAN A TOT Z
45
GV_LORRAINE_SYSTÈMES FORTIFIÉS FRANÇAIS DU NORD-EST_FRA24132FRA00_9
GV_ALSACE_SYSTÈMES FORTIFIÉS FRANÇAIS DU NORD-EST_FRA24132FRA00_95
VESTINGEN EN VERDEDIGINGSWERKEN IN HET NOORDOOSTEN VAN FRANKRIJK Givet
sel
0
Villy-la-Ferté Longwy
DUITSLAND Immerhof Hackenberg
Me
e us
e Air
Thionville Michelsberg
VERDUN Génicourt
60 km
Mo
Luxemburg
Montmédy Fermont
IJzeren Linie (eind 19de eeuw) Maginotlinie (1939)
le
LUXEMBURG
Bouillon
Stenay
Rupt
Mont-Royal
BELGIË
SEDAN
Vauban (17de eeuw)
Saarlouis
Philippsbourg Landau
Simserhof Four à Chaux Inundatiegebied Fort Casso Bitche Hatten Schœnenbourg
METZ
Troyon
les Parroches
Sarr e
Camps des Romains Marsal Liouville Phalsbourg Frouard Gironville Toul Jouy-s/s-les-Côtes NANCY Manonviller STRAATSBURG Villey-le-Sec Pont-St-Vincent Pagny-la-Blanche-Côte Me the
Neuf-Brisach
Parmont
Rupt
Ballon de Servance Giromagny
ne
Saô
Saône à la
Chât. Lambert
BELFORT Montbéliard
Militair verleden Het strategisch gelegen ElzasLotharingen is herhaaldelijk het toneel geweest van oorlogen en invasies. U vindt hier tal van oude forten, ommuringen, torens en poorten uit de middeleeuwen, evenals citadellen, vestingsteden, slagvelden, kazematten, bunkers en versterkingen. De versterkte steden die Vauban hier in de 17de eeuw bouwde (Neuf-Brisach) en de vesting van Bitche kunnen nog altijd worden bezocht. De Maginotlinie (hier vanaf 1930 aangelegd om de Franse noordoostgrens tegen een nieuwe Duitse inval te beschermen) voldeed on-
Brisach
Ill
use
Me
Marckolsheim
Arches
RIJN
ur
e
Épinal
Kehl
Sélestat
ell
os
M
rne Ma Canal de la
Bourlémont
Fort-Louis
Uffheim
Huningue
ZWITSERLAND
danks haar enorme omvang niet. In veel musea in de streek wordt de herinnering aan de diverse oorlogen levend gehouden: SaintAmarin, Thann, Wissembourg, Wœrth, het Mémorial de HauteAlsace in Dannemarie en het Mémorial Alsace-Moselle in Schirmeck. T ‘De Maginotlinie’, blz. 82.
Natuur Parken en tuinen Lijst van tuinen in de Elzas: www. alsace-jardins.eu. ‘Rendez-vous aux Jardins’ – In juni zijn een weekend lang talloze tuinen (openbare en particuliere) in
270
ROUTE DES VINS D’ALSACE ET PAYS DE COLMAR
Hunawihr B. Jannsen/age fotostock
271
3 De Elzasser
wijnroute en de omgeving van Colmar MICHELINKAART 315 – HAUT-RHIN (68)
Van Marlenheim naar Kintzheimaa 273 Molsheima 281 Obernaiaa 286 Andlaua 291 Van Kintzheim naar Thannaaa 295 Ribeauvilléaa 307 Riquewihraaa 313 Kaysersbergaa 318 Colmaraaa 324 Neuf-Brisacha 341 Eguisheima 346 Rouffacha 350 Guebwillera 353 Murbach en zijn abdijkerk aa 357 Thann a 359
Zie regiokaart ‘De Elzasser wijnroute en de omgeving van Colmar’ blz. 294.
DE ELZASSER WIJNROUTE EN DE OMGEVING VAN COLMAR
272
SAVERNE D
10
04
g
i oss
M
Marlenheim
Wangen D
D 1004
D 422
Westhoffen
2 14
STRAATSBURG
D 62
5
he
uc
Br Avolsheim Mutzig
Molsheim
D 30
e
Bruch
20 D 14
Altorf A 352
Rosheim 0
D 50 A3
5
D3
3
Ottrott
D8 D3 5
Mt-Sainte-Odile
BA S - R H I N
Barr
D 85
4
Canal d u Rhôn e au Rh in
14
D 42
6
Obernai
D2
1
5
Bœrsch
Elzasser wijnroute
Mittelbergheim
5
D
A3
Itterswiller
83
D 62
Andlau
Epfig
D 35
Saint-Sébastien
Dambach-la-Ville
N
RIJ
Chât. de Bernstein Chât. d’Ortenbourg Scherwiller
Chât. de Ramstein 9
D
5 10
A
Châtenois
35
SÉLESTAT Kintzheim
D
42
4
Saint-Hippolyte
NOORDELIJK DEEL, VAN MARLENHEIM NAAR KINTZHEIM 0
5 km
Obernai
Een omweg waard
Molsheim
Een bezoek waard
Itterswiller
Interessant Plaats van vertrek
Duitse oorlogsbegraafplaats Bergheim ROUFFACH
DE ELZASSER WIJNROUTE
COLMAR
Van Marlenheim naar Kintzheim Van Kintzheim naar Rouffach
VAN MARLENHEIM NAAR KINTZHEIM
273
Van Marlenheim naar Kintzheim aa De Elzasser wijn- en gastronomieroute is fameus. Van Marlenheim tot Thann kunt u over 170 km bezoekjes aan historische plaatsen afwisselen met een feestmaaltijd. Sinds de Romeinen wijnstokken in de Elzas plantten, heeft men in de streek de wijnbouw tot grote bloei weten te brengen. In de middeleeuwen legden met name religieuze gemeenschappen zich toe op de ontwikkeling van deze nobele en winstgevende activiteit. 80 procent van de wijngaarden ligt op de steile maar beschutte hellingen. Het eerste deel van de route loopt tot Kintzheim. Van kastelen tot bloemrijke dorpen, van wijngaarden tot wijnkelders, van kapellen tot abdijen, en niet te vergeten de goede restaurants en wijnfeesten: u zult ruimschoots verwend worden. Ñ Ligging
> Planning
Bas-Rhin (67) en Haut-Rhin (68)
Langs de hele wijnroute zijn veertig wijnwandelpaden met informatieborden uitgezet (sentiers viticoles). Let wel op, want bij sommige is de toegang tijdens de oogst beperkt (doorgaans tussen eind sept. en half okt.; informeer bij het plaatselijke toeristenbureau). Ook staat de kalender bol van de wijnoogstfeesten.
KAART NOORDELIJK DEEL ELZASSER WIJNROUTE (HIERNAAST)
w AANRADERS Alle hier vermelde plaatsen hebben hun charme, met name Molsheim, Rosheim, Obernai en Andlau.
i Praktisch blz. 277 h Adresboekje blz. 278
Rondrit
KAART NOORDELIJK DEEL ELZASSER WIJNROUTE (HIERNAAST)
aa Van Marlenheim naar Kintzheim Ñ Rondrit van 70 km. Ga uit van ruim een halve dag. Tot Rosheim loopt de weg nog niet werkelijk over de uitlopers van de Vogezen. De dorpen vertonen hier nog steeds de kenmerken van de dorpen in de vlakte.
Marlenheim AB1
Dit wijnbouwcentrum bevindt zich aan het begin van de Route des Vins. Het ligt midden in een wijngebied dat onder de benaming Couronne d’Or de dorpen Traenheim, Wolxheim, Bergbieten en Dahlenheim verenigt, waar enkele voortreffelijke wijnen worden geproduceerd (https://vignoble-couronne-or.com). Het is een plezier om het oude dorpscentrum te ontdekken.
Wangen A1
Met zijn kronkelende straatjes, oude huizen en ronde inrijpoorten is Wangen, gebouwd tegen de hellingen van de Wangenberg en autovrij, het wijndorp bij uitstek. Tot 1830 moesten de inwoners jaarlijks bij wijze van belasting 300 hl wijn afdragen aan de Abbaye Saint-Étienne in Straatsburg, eigenaar van de
3
274
DE ELZASSER WIJNROUTE EN DE OMGEVING VAN COLMAR
dorpsgrond. Het jaarlijkse Fête de la Fontaine herinnert aan dit gebruik (zie ‘Evenementen’, blz. 277). De stad ligt ingeklemd tussen twee middeleeuwse poorten, de Niedertor en de Sommertor. Er was ooit ook een derde poort, de Motscheltor, die uitkwam op de wijngaarden, maar die is in 1887 afgebroken.
Westhoffen A1
Dit wijnbouwersdorp, een vroegere landerij van een koninklijk Frankisch domein (een erfenis van de Romeinen) bezit 16de- en 17de-eeuwse huizen – in het bijzonder het huis in Duitse renaissancestijl met een opmerkelijke erker op nr. 29 van de Rue Birris – en een mooie renaissancefontein. De Église Saint-Martin heeft een fraai koor en glas-in-loodramen uit de 14de eeuw. Westhoffen is de plaats van Léon Blum (socialistisch premier van 1936 tot 1938) en de familie Debré (die in de 20ste eeuw verscheidene beroemde artsen, drie politici – onder wie een premier – en een schilder voortbracht).
Avolsheim B1
In dit dorp bevindt zich een oude doopkapel en vooral, 500 m naar het zuidoosten, een beroemde kerk, de oudste van de Elzas. De Chapelle Saint-Ulrich, een voormalige doopkapel (omstreeks het jaar 1000), heeft een klaverbladvormig grondplan met vier apsiskapellen, vroeger met halfkoepels overwelfd. Op mooie 13de-eeuwse fresco’sa in groen, oker en rood staan de Drie-Eenheid, de vier evangelisten en taferelen uit het Oude Testament afgebeeld. Tegenover de Église du Dompeter met achthoekige klokkentoren staat midden op de begraafplaats een fraaie oude lindeboom. Hoewel de aan de H. Petrus gewijde kerk in de 18de en 19de eeuw deels werd herbouwd, is het gebouw een imposant voorbeeld van de vroegromaanse bouwkunst. Van de originele kerk resteren de onderkant van het torenportaal, de met symbolen versierde lateien boven de zijdeuren en de massieve zuilen waarop de rondbogen steunen.
a Molsheim B1 (blz. 281) aRosheim A2
i 94 r. du Gén.-de-Gaulle - 67560 Rosheim - t 03 88 50 75 38 - http://mso -tourisme.com. Wandeling langs de wijnroute – t 03 88 50 75 38 - http://mso-tourisme.com bezoek en programma: vraag inl. bij het toeristenbureau. Dit stadje, dat deel uitmaakte van de in 1354 opgerichte Tienstedenbond, is een aanrader voor liefhebbers van romaanse architectuur. Midden tussen de wijngaarden, tussen de ruïnes van de vestingmuren, liggen twee opmerkelijke gebouwen verborgen: een kerk uit de 12de eeuw, gewijd aan de apostelen Petrus en Paulus, het meest complete en typerende gebouw van de romaanse bouwkunst in de Elzas, en enkele meters verder een woning van rode zandsteen uit 1154, misschien wel het oudste burgerlijke bouwwerk van de Elzas. a Église Saint-Pierre-et-Saint-Paul – 94 r. du Gén.-de-Gaulle - t 03 88 50 75 38 http://mso-tourisme.com - j - 9.00-18.00 u. De kerk van gele zandsteen werd gebouwd tussen 1150 en 1250 en heeft de vorm van een Latijns kruis. Boven de kruising staat een achthoekige klokkentoren uit de 14de eeuw. De gevel en de muren zijn versierd met lisenen die onderling zijn verbonden door reeksen boogjes langs de hoge delen van het kerkschip en de zijbeuken. Op de westelijke topgevel zijn leeuwen afgebeeld die mensen verslinden. Op de vier hoeken van het raam in de apsis zijn de symbolen van de evangelisten weergegeven. Binnen staan afwisselend zware en lichte zuilen met bewerkte kapitelen, meesterwerken van de Rijnlandse bouwkunst in de 12de eeuw.
VAN MARLENHEIM NAAR KINTZHEIM
275
Porte des Lions, Porte Basse en Porte de l’École – Het zijn restanten van de voormalige omwalling van Rosheim. Waterput en Zittgloeckel – Op de Place de la Mairie staan een waterput met een ketting en zes emmers (1605), die tot 1906 in gebruik was, en de Tour de l’Horloge. Oude huizen – Deze staan in de Rue du Général de Gaulle en de aangrenzende straatjes. Romaans huis – April-okt. za, zo 15.00-18.00 u; gratis toegang - reserveren via t 06 32 29 60 67. Dit huis, ‘Huis der Heidenen’ genoemd, staat tussen nr. 21 en nr. 23, eveneens in de Rue du Général de Gaulle, en zou hebben toebehoord aan een adellijke dame uit Andlau, genaamd Willebirg. Het is het oudste stenen bouwwerk in de Elzas (1154). Het heeft twee verdiepingen met dubbele vensters. De toegang tot de bovenverdieping was waarschijnlijk via een houten buitentrap, die nu verdwenen is. Een tentoonstelling schetst de geschiedenis van dit romaanse huis en het dagelijkse leven in de middeleeuwen. Ernaast is een kleine middeleeuwse tuin aangelegd. Voorbij Rosheim voert de weg omhoog en begint ook te kronkelen, waarbij deze doorkijkjes biedt op de Elzasvlakte en op de hooggelegen kasteelruïnes van Ottrott en Landsberg en iets verderop op die van Spesbourg en Andlau.
Bœrsch A2
Dit dorpje bezit nog drie oude poorten. Via de Porte du Bas bereikt u het pleina, omringd door het 16de-eeuwse stadhuis en enkele oude huizen, waaronder het gemeentehuis uit de 16de eeuw. Bij de ingang van het plein staat een waterput uit de renaissance, versierd met drie zuilen met gebeeldhouwde kapitelen. Rijd Boersch weer uit via de Porte du Haut. Een paar honderd meter verderop ontdekt u het charmante gehucht Saint-Léonard, met het Atelier de Marqueterie d’Art Spindler (3 cour du Chapitre - St-Léonard t 03 88 95 80 17 - www.spindler.tm.fr - galerie gratis toegankelijk ma-za 10.0012.00, 14.00-17.00 u op afspraak - gesl. zo, feestd., en 3 weken in aug.). De werkplaats, bestempeld als levend erfgoed, is nu een tentoonstellingsruimte voor mozaïekwerk en biedt ook een audiovisuele presentatie over deze ambachtsvorm. Charles Spindler (1865-1938) zette zich in voor het behoud van het erfgoed en de cultuur van de Elzas, in een provincie die na de Frans-Duitse Oorlog van 1870 in Duitse handen was gevallen. Ook was hij een van de stichters van het Musée Alsacien in Straatsburg.
Ottrott A2 (blz. 179), aa Obernai B2 (blz. 286) Barr A2
i Pl. de l’Hôtel-de-Ville - t 03 88 08 66 65 - www.paysdebarr.fr/visiter. Dit voormalige industriestadje vormt een aangename plek en een belangrijk wijnbouwcentrum, waar kwaliteitswijnen als sylvaner, riesling en vooral gewürztraminer worden geproduceerd. Het 17de-eeuwse stadhuis heeft een loggia en een bewerkt balkon: via de binnenplaats is de achtergevel met de dubbele trap te zien. In 2019 hebben renovatiewerkzaamheden aan het plein, waar de jaarlijkse wijnbeurs wordt gehouden, het historische centrum nieuw leven ingeblazen. De protestantse kerk Saint-Martin heeft een romaanse toren. Vóór de restauratie in 1826 was het een simultaankerk (zie blz. 77). In het middenschip liggen middeleeuwse grafmonumenten. Een wandeling door de oude stad is een aanrader, vooral de Rue Neuve: op nr. 12 is een leerlooiersembleem te zien en nr. 28 heeft een prachtige binnenplaats. In de Rue du Collège zijn schoorstenen te zien die karakteristiek zijn voor het industriële verleden van de stad. Wandel door de Rue Reiber, de Rue des Pélerins,
3
276
DE ELZASSER WIJNROUTE EN DE OMGEVING VAN COLMAR
de Rue des Saules en de Rue de l’Essieu om de oude huizen te bekijken. In de Rue des Maréchauxis is op nr. 4 een apotheek uit 1705 te zien. Musée de la Folie Marcoa – 30 r. du Dr-Sultzer - t 03 88 08 94 72 - www.musee -foliemarco.com - mei-sept. 10.00-12.00, 14.00-18.00 u - gesl. di, okt.-april - € 5 (tot 16 jaar gratis). Tal van activiteiten. Het mooie 18de-eeuwse patriciërshuis Folie Marco, gebouwd door de baljuw van de heerlijkheid Barr, ligt midden tussen de wijngaarden. In het schitterende museum worden antieke Elzasser meubelen uit de 17de tot de 19de eeuw, aardewerk van de oorspronkelijk uit Maastricht afkomstige Jean François Hannong, die in Straatsburg een aardewerkfabriek dreef, porselein en tin tentoongesteld. Een van de zalen is gewijd aan het dagelijks leven in Barr in deze periode en aan de geschiedenis ervan. De tuin is zeer harmonieus en bestaat uit verschillende terrassen, borders en spiralen van groen.
Mittelbergheim A2 (blz. 178), a Andlau A2 (blz. 291) Itterswiller A2
Dit charmante wijndorp met fleurige huizen is tegen een helling aan gebouwd en wordt doorkruist door een oude, Romeinse weg. In de kerk met de gedeeltelijk gotische toren zijn romaanse fresco’s te zien. z Vanuit het dorp leidt de route ‘Vins et Gastronomie’ (3 km, neem rechts van het gemeentehuis de weg naar Epfig en vervolgens de eerste weg links) naar een prachtig panorama met een oriëntatietafel.
Dambach-la-Ville A3
i Pl. du Marché - 67650 Dambach-la-Ville - t 03 88 92 61 00 - www.paysdebarr.fr. Dit fraaie dorp, de locatie van een vermaarde wijngaard (van de ‘grands crus classés du Frankstein’), ligt tussen de hellingen en aan de voet van een 500 m hoog bebost massief. Binnen de stadsmuren, waarvan nog drie poorten met torens over zijn, bevindt zich op het Marktplein het stadhuis, dat dateert uit 1547. In de kelder van het gebouw huist de vermaarde broederschap van de Zaligen van Frankstein. De fontein uit de renaissance wordt bekroond door een beer, het embleem van de stad. In het oude centrum staan veel mooie 16de-eeuwse huizen. Sla 400 m na de Porte Haute linksaf. Neem boven aan de helling rechts een pad dat voert tot aan de Chapelle SaintSébastien met romaanse klokkentoren. Weids uitzicht op de Elzasvlakte en de wijngaarden. In de kapel, een voormalig bedevaartsoord, staat een fijnbewerkt barok hoofdaltaar (eind 17de eeuw) van houtsnijwerk dat de Heilige Familie uitbeeldt. Naast de koorafsluiting van de kapel bevindt zich een grafkelder. z Het pad (2 uur te voet heen en terug) leidt naar de ruïne van het Château Fort de Bernstein. Deze burcht werd in de 12de en 13de eeuw door de graven van Eguisheim gebouwd op een granieten heuvel. Na de verwoesting tijdens de Dertigjarige Oorlog zijn alleen het hoofdgebouw en een vijfhoekige donjon overgebleven. Mooi uitzicht over de Elzasvlakte.
De verschillende wijnstokken De zeven toegestane druivensoorten in de Elzas zijn: riesling, gewürztraminer, sylvaner, pinot blanc, pinot gris, muscat d’Alsace en pinot noir. Alleen in de Elzas is de wijnstok het uitgangspunt voor de naam van de wijn, die verplicht wordt gebotteld in de streek van herkomst (blz. 73).
VAN MARLENHEIM NAAR KINTZHEIM
277
Scherwiller A3
In dit dorp aan de voet van de burchten van Ortenbourg en Ramstein maakte de hertog van Lotharingen op 10 mei 1525 een einde aan de boerenopstanden tegen het Heilige Roomse Rijk. Scherwiller heeft nog een oud wachtershuisje met erker en mooie 18de-eeuwse vakwerkhuizen. Langs de Aubach liggen de voormalige wasplaatsen.
Châtenois A3
Let op de 15de-eeuwse Tour des Sorcières (‘Heksentoren’), met helemaal bovenaan een houten verdieping met vier wachttorentjes. Er resteert nog een dubbele omwalling van het verdwenen kasteel, dat soms dienstdeed als residentie van de bisschop van Straatsburg. Het stadhuis (1493) heeft een prachtige wenteltrap. De Église Saint-Georges (18de eeuw) wordt bekroond door een krachtige romaanse klokkentoren met gemarmoreerde traveeën. De hoekwachttorens zijn geheel met kastanjehout bekleed. La Maison du Distillateur - Route de Villé - t 03 88 57 84 87 - https://musee. distilleriemeyer.fr - dag. 10.00-19.00 u (beh. ma in jan.-maart) - € 4 (12-18 jaar € 2). Winkel zelfde openingstijden, gratis toegang. Dit zinnenprikkelende, speelse en interactieve museum werd in 2014 geopend door distilleerderij Meyer, bekend om zijn brandewijnen en whisky’s. U wordt deelgenoot gemaakt van het productieproces van deze beroemde dranken. De Val de Villé is inderdaad de bakermat van de Elzasser brandewijnen dankzij het vele fruit dat hier groeit. Tot aan Ribeauvillé rijzen er verscheidene kastelen op langs de route: het imponerende silhouet van Haut-Kœnigsbourg, de ruïnes van Kintzheim, Saint-Ulrich, Girsberg en Haut-Ribeaupierre.
Kintzheim A3
i Rte de Sélestat - 67600 Kintzheim - t 03 88 58 87 20 - www.selestat-haut -koenigsbourg.com. Het 13de-eeuwse kasteel staat boven het dorp op een vooruitstekend deel van de Staufenberg. Na veel perikelen (verwoestingen in 1298 door Conrad van Lichtenberg en in 1632 door de Zweden) is hier nu de Volerie des Aigles gevestigd (blz. 191). z Vanaf het kasteel kunt u tal van wandelpaden volgen van verschillende moeilijkheidsgraad (inl. t 03 88 58 87 20).
i Praktisch Inlichtingen Route des Vins d’Alsace – www. route-des-vins-alsace.com.
Evenementen Slow Up – 1ste zo van juni - www. slowup-alsace.fr. Een 38 km lange tocht tussen Sélestat, Châtenois en Bergheim, ontstaan in 2013 ter gelegenheid van de 60ste verjaardag van de Route des Vins (gratis).
Fête des Remparts – 2de zo van juni in Châtenois - http://www. fetedesremparts.fr. 500 acteurs in historische kostuums. Fête de la Fontaine de Wangen – 1ste zo van juli. Op dit feest stroomt de wijn gratis uit de d orpsfontein. Kermis, rommelmarkt, dans avonden en bandjes. Op maandag tartes flambées. Fête Vigneronne – 13 en 14 juli Jaarlijks evenement op de Place de l’Hôtel-de-Ville. Maak kennis met ongeveer 120 Elzaswijnen.
3
278
DE ELZASSER WIJNROUTE EN DE OMGEVING VAN COLMAR
Sentier Gourmand – Laatste zo van aug. Markt van 7 km tussen Scherwiller en het Ortenberg massief, georganiseerd door de wijnbouwers, met om de kilometer de mogelijkheid om iets te eten (€ 43, 7-18 jaar € 20); reserv.: www.sentier-gourmand.com t 03 88 58 87 26. Fête des Vendanges de Barr – t 03 88 08 66 55 - 1ste za, zo. van okt. Een kleurrijk en populair
festival: trompetten en trommels, galaconcerten, optochten met praalwagens. Les Vignerons Fêtent le Munster – Laatste za van juli in Rosheim. Eens in de twee jaar is er bovendien Rosheim en Fête: muziek en folklore uit de Elzas en Grande Fête Médiévale: middeleeuwse voorstellingen, spelen en eten – tweede zo van sept. Inl. bij het toeristen bureau.
h Adresboekje
t 03 88 50 40 60 - variabele openingstijden, bel voor inl. of kijk op facebook - j - € 15/25. Karakteristiek Elzasser huis verbergt een zaal die er als een chique bistro uitziet. Talrijke traditionele menu’s en dagschotels met producten vers van de markt. Forse porties.
Uit eten Rond Marlenheim Doorsneeprijzen Zum Loejelgucker – 17 r. Principale - 67310 Traenheim (6 km ten zuiden van Marlenheim) t 03 88 50 38 19 - https:// aubergedetraenheim.com geopend ma, di, wo ’s middags, do-zo hele dag - lunchmenu € 10,50 - à la carte € 28/44 - tartes flambées € 7/10. Elzasser boerderij uit de 18de eeuw, een instituut, in een dorp aan de voet van de Vogezen. De smakelijke regionale gerechten worden geserveerd in een fraai interieur (donkere lambrisering, fresco’s). ‘s Zomers binnenhof met bloemen.
Mittelbergheim
Rosheim
Doorsneeprijzen Hotel-Restaurant Le Sarment – 1 r. Rotland - 67140 Mittelbergheim t03 88 08 91 37 - www.le -sarment.fr - rest. gesl. ma-di en zo-avond - õ - doordeweeks lunchmenu € 13/16 - à la carte € 22/42 10 kamers € 73/108 - : € 12. Authentieke Elzasser charme in een rustiek Rijnlandhuis uit 1641. Overgenomen in 2020 door twee broers uit Straatsburg, die de kamers vergrootten en moderniseerden en een bistrokeuken voeren op basis van de beste streekproducten.
Doorsneeprijzen Auberge du Cerf – 120 r. du Gén.de-Gaulle - 67560 - Rosheim t 03 88 50 40 14 - gesl. za-middag en ’s avonds beh. vr en za - lunchmenu € 15 - menu € 22. Deze met bloemen versierde herberg in het centrum van het wijnbouwersstadje beschikt over twee gezellige eetzaaltjes. Op de kaart staan seizoensgerechten. La Petite Auberge – 41 r. du Gén.de-Gaulle - 67560 - Rosheim -
Wat meer luxe Am Lindeplatzel– 71 r. Principale 67140 Mittelbergheim - t 03 88 08 10 69 - www.am-lindeplatzel.fr gesl. wo en do - j - dagmenu doordeweeks € 16 - menu € 28/56. Smakelijke, traditionele keuken, met soms een exotisch tintje, in een voormalige wijnboerderij. Producten uit de Elzas staan centraal. De 19 wijnbouwers van het dorp zijn allen vertegenwoordigd, maar ook andere wijnproducerende
VAN MARLENHEIM NAAR KINTZHEIM 279
regio’s staan op de kaart, met een voorkeur voor natuurwijnen.
Itterswiller Doorsneeprijzen Winstub Arnold – 98 rte des Vins 67140 Itterswiller - t 03 88 85 50 58 - www.hotel-arnold.com gesl. zo-avond, ma-middag en -avond, di-middag - doordeweeks lunchmenu € 21/25 - menu € 32,50. Deze Winstub doet de Elsässische Spezialitäten eer aan: kougelhopf, zuurkool en tal van andere regionale gerechten! Baeckeoffe besteld? Til dan langzaam het gietijzeren deksel van de stoofpan op. Gezellige en gastvrije kamers (€ 80/156 - : € 13). Met spa, zwembad en hammam.
Rond Dambach-la-ville Doorsneeprijzen Le Pressoir de Bacchus – 50 Route des Vins - 67650 Blienschwiller (3 km ten noorden van Dambachla-Ville) - t 03 88 92 43 01 - gesl. ma-avond, di-avond en wo-middag - j - doordeweeks lunchmenu € 17 - menu € 34/58. Een enorm populair adres aan de wijnroute. In het weekend moet ruim van tevoren worden gereserveerd. De Gruckers, moeder en zoon, staan bekend om hun originele en smaakvolle keuken, gebaseerd op regionale tradities. De wijnkaart eert de vele wijnbouwers van de gemeente.
Scherwiller Wat meer luxe Auberge Ramstein – 1 r. du Ries ling - 67750 Scherwiller - t 03 88 82 17 00 - www.hotelramstein.fr rest. geopend di-za, hotel het hele jaar - õ - j Ô - menu € 52/56 21 kamers € 85/120 - : € 12. De traditie staat hoog in het vaandel van dit familiebedrijf. Er zijn drie seizoensmenu’s en in het weekend themamenu’s (wijn-spijscombinaties, truffels enz.), steeds met een nieuwe interpreatatie van het
Elzasser terroir. Het hotel heeft ruime en goed verzorgde kamers, een zwembad en jacuzzi.
Winkelen Wijnkelders – Wijnbouwers stellen hun kelders voor u open (proeverij en verkoop). Informatie bij het toeristenbureau. Siffert Frères – 35 rte de Rosenwiller - 67560 - Rosheim t 03 88 50 20 13 - 9.00-11.30, 14.00-16.30 u - gesl. za, zo, feestd. In dit ambachtelijke bedrijf worden Munsterkaas en andere specialiteiten van topkwaliteit geproduceerd. Caveau Lorentz Klipfel – 1 r. Rotland - 67140 Barr t 03 88 58 59 00 - www.klipfel. com - bezoek en proeverij di-vr informeer naar de openingstijden. De familie Klipfel beheert een van de belangrijkste domeinen van de Elzas: 40 ha groot, waarvan er 15 zijn gereserveerd voor grand cru’s en vendanges tardives (de ‘tweede oogst’). Dit domein produceert de exclusieve clos Zisser, alsook de grand cru’s Kirchberg, Kastelberg en Wiebelsberg. Proeverij in de wijnkelder; bezoek op afspraak. Cave Wolfberger – 39 r. de la Gare - 67650 Dambach-la‑Ville t 03 88 92 40 03 - www. wolfberger.com - 8.00-12.00, 14.00-18.00 u (za v.a. 9.00, zo v.a. 10.00 u) - gesl. 1 jan., Goede Vrijdag, 1 nov., 25-26 dec. Proeverij, verkoop, activiteiten in het kader van de wijnen uit de Elzas. Beck - Domaine du Rempart – 5 r. des Remparts 67650 Dambach-la-Ville - t 03 88 92 42 43 - www.vins-beck.fr - 9.0018.00, zo-ochtend op afspraak. Gilbert Beck maakt deel uit van de derde generatie wijnbouwers die dit domein bewerkt en was een van de p ioniers van de crémant d’Alsace. Nu worden op dit domein van 10 ha de zeven wijnstokvarië teiten van de Elzas geïntegreerd
3
Vertaling
J an Bos, Henriëtte Gorthuis, Nicolet de Jong, Marian van der Ster Eindredactie Karin Evers Opmaak Asterisk*, Amsterdam Omslagfoto Ariadna De Raedt/Shutterstock.com Oorspronkelijke titel Guide Vert Alsace - Massif des Vosges Oorspronkelijke uitgever Michelin, Parijs Uitgevers Philippe Orain (Michelin, Parijs) Lieven Defour (Lannoo, Tielt) Eric Boucher Hoofdredactie Redactie Céline Chaudeau, Mélanie Cornière, Marie Delbès, Laurent Gontier, Guylaine Idoux, Anath Klipper, Irène Lainey, Annabelle Lebarbé, Aurore de Neuville, Sophie Pothier, Jérôme Saglio, François Sichet, Julie Wood Grafisch ontwerp Christelle Le Déan, Sandro Borel Omslagontwerp Keppie&Keppie, Varsenare Cartografie Gabriel Dragu, Theodor Cepraga et Costina-Ionela Lungu Kaarten en plattegronden: © MICHELIN 2021. All rights reserved. Met dank aan Marion Capéra, Cristian Catona, Hervé Dubois, Bogdan Gheorghiu, Pascal Grougon, Sophie Roques, Pierre Olivier Signe, Marie Simonet Ook dank aan de toeristenbureaus in de regio, met name aan Alan Amadieu, Marie Baugartner, Isabelle Collin, Vianney Muller en Charlotte Woerne, Nathalie Petit, Clémence Saycocie, Magalie Waechter, Claire Weiss en Olivia Gobilliard-Schreck, Nicolas Wevelsiep, Nathalie Zaric.
© Michelin © Cartografie: Michelin © Nederlandse tekst: Uitgeverij Lannoo, nv, Tielt, 2022 Het redactieteam heeft de grootste zorg besteed aan de samenstelling en de controle van deze gids. Maar omdat de gegevens voortdurend gewijzigd worden, moet de praktische informatie (prijzen, adressen, bezoekuren, telefoonnummers, bezienswaardigheden, internetadressen) worden beschouwd als een aanwijzing. Het is dan ook best mogelijk dat bepaalde info bij het verschijnen van deze gids niet helemaal correct of volledig is. Wij kunnen daar niet verantwoordelijk voor worden gesteld. Deze gids bestaat voor en door u; u bewijst ons dan ook een grote dienst door eventuele tekortkomingen of vergissingen te melden. Aarzel niet om ons uw opmerkingen en suggesties over de inhoud van deze gids mee te delen. Bij een eerstvolgende bijgewerkte editie zullen wij daar rekening mee houden.