Zakboek voor de
VOGELTUIN MARC VERACHTERT VOGELPORTRETTEN EN -FOTO’S:
WILLY CEULEMANS
Maak van je tuin een paradijs voor vogels
Voorwoord
1 2
Tuinvogels zorgen voor leven!
Een tuin als vervangende natuur
Een tuin in laagjes Laag groentapijt Lage, middelhoge en hoge borders Middelhoge en hoge bomen Zomermooi/wintergroen Bessen, ook voor insecteneters Harde noten voor later • Halfhoge struiken
3
Vogels herkennen
4
Ieder zijn nestplek
Verrekijker als meerwaarde Liever klein dan groot Minder gewenst vogelbezoek • Vogelportretten 4
Doe-het-zelvers Holen- en nestkastbewoners Gebonden aan huis of gevel • Bomen en hoge struiken
5
6
9
15 18 18 19 20 24 25 29 33
35 37 38 39 44
55 58 60 60 62
Pas je eigen gedrag aan 65 Gebruik geen bestrijdingsmiddelen 66 Anders met onkruid 66 Beestjes tegen plaaginsecten 68 Maai mei niet 71 Koester ruige plekjes 72 Welkom herfstblad 74 • Vogelportretten 77
6
Nestkasten
7
Zaligmakend water
8
Voederhulp
9
Eten op niveau
Correcte invliegopening Hoog boven de grond Hout is het best Najaar of voorjaar? Extra nestmateriaal Alleen of met veel? Grote schoonmaak • Haagplanten
Zomerfris Elke dag ijsvrij • Vogelportretten
91 93 94 96 97 98 99 101 102
105 106 108 110
127 129 131 132 132 Pinda’s en zonnebloempitten 136 Mix met focus op insecteneters 138 Tuinsnoepjes als tussendoortjes 138 Natuurlijke insectenreserve 140 Nieuwe lente, aangepaste hulp 142 Help ze grootbrengen 143 Zomervoer houdt de vogels in de tuin 146 Voer voor fijnproevers 147 • Lekker fruit 149 Hulp is broodnodig Geen tafelrestjes Wintervoer Mezenbollen
Laag tegen de grond 1,5 meter hoog Vers uit de silo Slanke pithouders Voor de show • Vogelportretten • Bloemen met zaadvoorraad
10
Vogels fotograferen
Binnen of buiten Een goede lens Fotografeer als een mitrailleur
151 152 154 157 158 159 160 168
171 173 174 175
LIJST VAN DE VOGELS Bonte vliegenvanger
Groene specht
77
Boomklever
164
Boomkruiper
164
Ekster
167
Gaai
167
Goudhaan
78
Groene specht
81
Groenling
83
Grote bonte specht
84
Heggenmus
87
Huismus
44
Kauw
89
Keep
163
Koolmees
47
Koperwiek
160
Merel
49
Pimpelmees
50
Putter
110
Ringmus
112
Roodborst
53
Sijs
114
Spreeuw
117
Staartmees
118
Tjiftjaf
121
Turkse tortel
123
Vink
163
Winterkoning
124
Zanglijster
160
Roodborst
VOORWOORD
6
Zelfs tijdens het schrijven van dit Zakboek kijk ik uit op een voedertafel. Toegegeven, de vogels laten het voedsel in de zomermaanden zo goed als links liggen. Ze komen wel aan de rand van de tuinvijver een bad nemen om daarna lekker uit de hoogte op me neer te kijken vanuit de boomgaard. Onze tuin is ook hun tuin. Dat weten ze. We stellen dan ook alles – of toch veel – in het werk om het ze naar de zin te maken. Dat het nog meer en beter kan, leerde ik de voorbije maanden van de heuse tuinvogelexperts Geert Vanhulle, Ruben Saey en Patrick Ghysels, en natuurlijk ook van Willy Ceulemans, die het leeuwenaandeel van de vogelfoto’s voor dit boek leverde. Zij kijken nog meer naar buiten dan ik. Eén ding staat in elk geval vast: een tuin vogelvriendelijk maken kan altijd en overal. Vaak hoeft er niet meer dan hier of daar wat te worden bijgeschaafd aan planten en borders, hier of daar een bes te worden bijgebracht en een haag wat later te worden geschoren. Nestkastjes mogen, maar hoeven niet per se. Extra voederen van vogels evenmin. Het is echter zoals met alle soorten vriendschappen: hoe meer je geeft, hoe meer je terugkrijgt. Bij tuinvogels staat dat voor leven in de tuin, heerlijke fluitconcerten, bewegende kleuraccenten en het in jouw plaats gezond houden van de tuin. Veel lees- en vooral veel vogelplezier! Marc Verachtert
Willy Ceulemans
Geert Vanhulle
Sijs
Patrick Ghysels
Boomklever
Boomkruiper
Ruben Saey
Koperwiek
1 Tuinvogels zorgen voor leven!
TUINVOGELS ZORGEN VOOR LEVEN!
10
Vogels zorgen voor leven in de tuin. Ze zijn er op onverwachte momenten, tonen zich soms erg opvallend, een andere keer schuw en verlegen. Hoe dan ook, ze zorgen daarbij voor extra kleur en beweging. Daarmee geven ze zelfs de mooiste bloemen het nakijken. Bloemen staan honkvast, als je tenminste het zachte heen en weer bewegen in de wind niet meetelt. En er is meer. Vogels laten zich horen, elk op zijn manier. Elk vogeltje zingt namelijk zoals het gebekt is. Niet dat de vorm, kleur en grootte van de snavel veel uitmaakt, het zit gewoon in hun genen. Ze kwetteren, fluiten monotoon of juist artistiek, krassen en roepen zoals generaties soortgenoten het vóór hen al deden. Zo communiceren ze met elkaar, zoeken ze partners, houden ze die juist op afstand of waarschuwen ze elkaar (en anderen) voor dreigend gevaar. Daarmee overstijgen ze de vlinders, die ook rondvliegen in de tuin. Die houden het op braaf en zo goed als geruisloos fladderen van bloem naar bloem. Bovendien voeren tuinvogels voor jou – ongevraagd – een aantal tuinklussen uit. Ze vangen lastige insecten, pikken onkruidzaden op, verspreiden de zaden van bijzondere bloemen en planten en zorgen er zo voor dat tuin en buurt er alsmaar mooier uitzien.
Spijtig genoeg hebben tuinvogels het moeilijk. Een verstedelijkte omgeving is geen vrije natuur. Ze vinden er minder eten, vaak zelfs amper nestgelegenheid. Redenen genoeg om tuinvogels gastvrij in je tuin en zelfs op een balkon te verwelkomen en er goed voor te zorgen. Laat ze daarbij wel zo vrij als een vogel leven. Met de tips uit dit Zakboek lukt het jou. Breng ze in praktijk en jouw tuin of balkon krijgt een
streepje voor op andere plekken. Tegelijk en met dank aan de tuinvogels wordt het er ook voor jou extra gezellig.
Met vensters aan weerszijden van je woning denken vogels wel eens dat ze de kortste weg naar de andere kant kunnen nemen. Dat er glas in de weg staat zien ze niet. Spiegelt een ruit de tuin, dan denken ze dat achter het glas volop ruimte wacht. In beide gevallen botsen ze tegen de ruit. Meestal komen ze er met de schrik vanaf, soms wordt het hun dood. Maak zo’n ruiten zichtbaar. Hang kralen of planten voor het raam of kleef stickers met bijvoorbeeld het silhouet van een roofvogel op het glas. Om echt effectief te zijn moet je minstens één sticker per vierkante meter kleven.
Merel
zakboek voor de vogeltuin
TUINVOGELEXPERT: GEVAARLIJK GLAS
11
Roodborst
Tjiftjaf
Zanglijster
Boomklever
TUINVOGELEXPERT: FLUITEN EN FLUITEN IS TWEE Een merel fluit zolang hij het maar kan, en dus van voorjaar tot zomer, steeds hetzelfde deuntje. Dreigt er gevaar, dan waarschuwt hij alles en iedereen en laat met een verschil in toon en ritme weten of het gevaar uit de lucht komt – en de vogels dus moeten schuilen in bomen en struiken tegen een aanvallende havik of sperwer – of dat het gevaar van laag tegen de grond komt en ze snel hoog de lucht in moeten om uit de klauwen van bijvoorbeeld een kat te blijven. Ook een nachtegaal waarschuwt voor gevaar. Hij doet dat met zo’n hoge toon dat wij mensen en ook zijn natuurlijke vijanden het niet horen.
Merel
2 Een tuin als vervangende natuur
EEN TUIN ALS VERVANGENDE NATUUR Vogels hebben ruimte nodig! Ze willen en moeten hun vleugels uitslaan en voldoende voedsel verzamelen om te overleven. Hoe groener jouw buurt en hoe dichter bij een park of bos, hoe meer vogels je mag verwachten. Jouw tuin moet daarbij vanzelfsprekend ook attractief voor ze zijn. Ze moeten er voedsel vinden en schuil- en nestgelegenheid. Niet dat je tuin van achter tot voor en van links tot rechts gevuld hoeft te zijn met planten. Een tuin met terras, gazon, bloemengazon, borders, een of enkele bomen en een tuinberging bevalt ze perfect.
16
De aanwezigheid van een laag groentapijt tot een hogere boom staat garant voor het aantrekken van diverse vogelsoorten. De merel wil namelijk voedsel zoeken op de grond, een zanglijster kijkt liever de kat uit de boom vooraleer te landen of houdt het toch graag hoog om bessen te peuzelen of een hap uit fruit te nemen. Voor het werkelijk op maat van vogels maken van je tuin kun je het best inspiratie halen uit de natuur. Het is tenslotte hun ‘moederland’, zij het dat een aantal soorten dat wel vergeten zijn. Veel merels, bijvoorbeeld, zijn van bosbewoners geëvolueerd naar stadsen tuinvogels. Ze volgden de mensen in hun streven naar een gemakkelijk bestaan. Waar mensen zijn, is eten te vinden, zo weten ze. Uit een gazon kunnen ze comfortabel wormen plukken en ze vinden er fruit dat hapklaar op de grond ligt, om nog niet te spreken over het voer dat ze in de winter
op een schoteltje of voedertafel geserveerd krijgen. Bovendien zijn er de struiken en bomen die de tuin sfeervol aankleden en dus zorgen voor gemakkelijke nestgelegenheid.
TUINVOGELEXPERT: VREEMDE VOGELS Vogels uit een natuurgebied kun je niet laten verhuizen naar een stadstuin. Ze hebben een typisch landschap of biotoop nodig. Denk aan een rietzanger, karekiet of scholekster … Toch leven in jouw tuin misschien wel minder frequent voorkomende vogelsoorten. Ze leiden een minder zichtbaar leven. Met een voederplaats verder weg van de ramen kun je deze soorten mogelijk verleiden tot een hapje en ze zo in het vizier brengen. Met een gevarieerd gemengd voeder – met gedroogde insecten, bessen, wilde zaden en dergelijke – maak je nog meer kans.
Merel
04
18
03 01
02
05
01
BOTTELROOS
(Rosa rugosa)
1-5,5m, gedoornd, bloei: juni-oktober, oranje of rode bottels. Struik, haag, massief.
02 GEWONE LIGUSTER
03 HEMELSE BAMBOE (Nandina domestica)
1,5-2 m, bloei: juli-augustus, felrode bessen. Struik, kleine groep.
zakboek voor de vogeltuin
HALFHOGE STRUIKEN
04 SPORK 19
(Ligustrum vulgare ‘Atrovirens’)
2,5-3 m, bloei: juni-juli, zwarte bessen. Struik, haag, massief.
(Rhamnus frangula)
3-6 m, bloei: april-juli, donkerpaarsezwarte bessen. Struik, massief.
05 VUURDOORN (Pyracantha)
2-3 m, gedoornd, bloei: mei-juni, bessen geel, oranje of rood. Struik, leiplant, haag, massief.
EL S ...
..... T
V UIN OG
HUISMUS
TO P 5.
...
(Passer domesticus)
HERKENNEN
cm • 14-16 witte vleugelstreep • kegelsnavel, mannetje contrastrijk: grijze kruin • en wangen met kastanjebruine
zwarte bef tot op de bovenborst, zwart masker vrouwtje egaler: lichtbruin, lichte wenkbrauwstreep achter het oog, bovenzijde donkerder
•
20
Standvogel.
Houdt zich vooral op in de buurt van woningen in zowel landelijk als stedelijk gebied. Een kippenren met gemorst graan en struiken zijn een ideaal biotoop. Eet zaden van graangewassen en wilde planten, maar ook bloemknoppen en insecten. Broedt in april-augustus in kolonies onder dakpannen, in holtes van gebouwen, in klimop, in nestkasten – in een slordig nest van grasjes, takjes …
tip Hang meerdere nestkasten dicht bij elkaar op of kies voor een mussenappartement.
22
EL S ...
..... T
V UIN OG
KOOLMEES
TO P 5.
...
(Parus major)
HERKENNEN
13,5-15 cm (kleiner dan huismus, • 14-16 cm) grootste mees • onze zwarte stropdas, bij vrouwtje • smaller en korter
Standvogel. In sommige winters wordt onze populatie aangevuld met overwinteraars uit Scandinavië en Oost-Europa. Leeft in bossen, parken, tuinen, boomgaarden en zeker als er natuurlijke of kunstmatige nestplaatsen voorhanden zijn. Eet in lente en zomer insecten, rupsen, larven en spinnen. In het najaar schakelen ze over op plantaardig voedsel. Broedt in april-juli in boomholtes, maar meer nog in nestkasten.
tip Hang in de winter voederhuisjes, pinda’s en vetbollen op en strooi gemengde zaden op de grond. Voorzie nestkastjes.
zakboek voor de vogeltuin
23
WWW.LANNOO.COM Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. Met dank aan: www.welcomehomenature.com
Tuinvogelexperten: Geert Vanhulle en Ruben Saey, tuinvogelconsulenten Natuurpunt - www.natuurpunt.be Dr. Patrick Ghysels, dierenarts en product advisor Versele-Laga - www.versele-laga.com Voor vogelvrienden:
Tekst: Marc Verachtert Vogelportretten en -foto’s: Willy Ceulemans - www.vogelgedrag.be Fotografie: Marc Verachtert, Veronique De Walsche - ARTIFIX, Fotostudio Marieke, Shutterstock Foto p. 99 boven: Linea Hortus Grafische vormgeving: Katrien Van De Steene, Whitespray Als u opmerkingen of vragen heeft, kunt u contact nemen met onze redactie: redactielifestyle@lannoo.com © Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2021 D/2022/45/122 - NUR 420-435 ISBN: 978 94 014 8191 5 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Het papier in dit product komt uit verantwoord beheerde bossen, onafhankelijk gecertificeerd volgens de regels van de Forest Stewardship Council.