boeddha2010.book Page i Thursday, January 13, 2011 9:49 AM
Boeddha, zijn Leer en zijn Gemeenschap Een inleiding tot geschiedenis, filosofie en kloosterleven met bibliografieën
boeddha2010.book Page iii Thursday, January 13, 2011 9:49 AM
Boeddha, zijn Leer en zijn Gemeenschap Een inleiding tot geschiedenis, filosofie en kloosterleven met bibliografieën derde herziene uitgave
BART DESSEIN – ANN HEIRMAN
boeddha2010.book Page iv Thursday, January 13, 2011 9:49 AM
© Academia Press Eekhout 2 9000 Gent Tel. 09/233 80 88 Info@academiapress.be
Fax 09/233 14 09 www.academiapress.be
De uitgaven van Academia Press worden verdeeld door: J. Story-Scientia nv Wetenschappelijke Boekhandel Sint-Kwintensberg 87 B-9000 Gent Tel. 09/225 57 57 Fax 09/233 14 09 Info@story.be www.story.be Ef & Ef Eind 36 NL-6017 BH Thorn Tel. 0475 561501
Fax 0475 561660
Bart Dessein – Ann Heirman Boeddha, zijn Leer en zijn Gemeenschap – Een inleiding tot geschiedenis, filosofie en kloosterleven Gent, Academia Press, 2011, xix + 373 pp. ISBN 978 90 382 1709 3 D/2011/4804/11 NUR1 718 U 1544 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of vermenigvuldigd door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
boeddha2010.book Page v Thursday, January 13, 2011 9:49 AM
‘Das Wesen des Daseins liegt nun mal in seiner Existenz’ Günter GRASS, Hundejahre
boeddha2010.book Page i Thursday, January 13, 2011 9:49 AM
INHOUDSTAFEL Lijst van kaarten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
vii
Lijst van schema’s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ix
Het geluid van één klappende hand: Ten Geleide . . . . . . . . . . . . . . . . .
xi
Leidraad voor uitspraak van Indische en Chinese woorden . . . . . . . . . 1. Uitspraak van het Sanskrit. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2. Uitspraak van het Chinees . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
xv xv xvii
Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1
1. Historische achtergrond . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1 Vedisme, brahmanisme en hindoeïsme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.1 Vedisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.2 Brahmanisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.3 Hindoeïsme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2 Reacties op de vedische traditie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.1 Jainisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.2 De aµjȵvika’s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.3 Boeddhisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3 5 5 9 10 11 12 13 14
2. De verspreiding van het boeddhisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1 Het boeddhistische kernland . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2 De zuidelijke traditie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3 De noordelijke traditie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.1 Centraal-Azië. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.2 Oost-Azië. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
17 18 20 20 20 23
3. Bronnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1 De zuidelijke traditie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2 De noordelijke traditie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.1 Noordwest-India en Centraal-Azië . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.2 Oost-Azië. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
27 29 30 30 31
i
boeddha2010TOC.fm Page ii Thursday, January 20, 2011 2:59 PM
INHOUDSTAFEL
4. De drie kostbaarheden en de boeddhistische geschriften . . . . . . . . . . 4.1 De suµtra-literatuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2 De vinaya-literatuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3 De abhidharma-literatuur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4 Verdere ontwikkelingen van de ‘drie korven’ . . . . . . . . . . . . . . .
35 37 39 40 42
5. Indeling van het boeddhisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
45
Deel Eén
De historische Boeddha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
49
1. De data van de historische Boeddha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
51
2. Biografieën van de historische Boeddha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
53
3. Het levensverhaal van de historische Boeddha. . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1 Antecedenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2 De geboorte van de historische Boeddha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3 Leven als een prins. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4 De prins treedt heen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5 Op zoek naar de verlichting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.6 De eerste volgelingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.7 Het overlijden van de historische Boeddha . . . . . . . . . . . . . . . . .
59 61 62 64 66 68 70 72
4. Belang van het Boeddha-verhaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
75
Deel Twee
De Leer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
77
Hoofdstuk Eén
Het Kleinere Voertuig . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
79
1. Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
81
2. De achttien scholen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1 De eerste synode . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2 De tweede synode . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3 Verdere schisma’s. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4 Sthaviravaµda en sarvaµstivaµda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.1 De tweede synode van Paµt\aliputra. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.2 Theravaµda-abhidharma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.3 Sarvaµstivaµda-abhidharma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.4 Sarvaµstivaµda, vaibhaµsi\ ka, sautraµntika en muµlasarvaµstivaµda 2.5 Mahaµsaµm|ghika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
83 86 88 90 90 90 91 93 94 98
3. De boeddhistische verlossingsleer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1 Kosmologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
101 104
ii
boeddha2010.book Page iii Thursday, January 13, 2011 9:49 AM
INHOUDSTAFEL
3.2 De vier nobele waarheden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3 De vijf aggregaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4 Het ontstaan in onderlinge afhankelijkheid . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5 Wedergeboorte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.6 Oorzaken en condities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.7 De tien paden van handeling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.8 De tien neigingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.9 De verlossingsweg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hoofdstuk Twee
111 117 121 126 128 134 137 140
Het Grotere Voertuig . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
149
1. De ontwikkeling van het boeddhisme van het grotere voertuig . . . . . 1.1 Ontwikkelingen in de filosofie van het boeddhisme van het kleinere voertuig . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.1 Accentuering van ontologische problemen . . . . . . . . . . . . 1.1.2 Het pad van de bodhisattva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.3 Nieuwe kosmologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2 Externe beïnvloeding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3 Het kleinere voertuig versus het grotere voertuig . . . . . . . . . . . . 1.4 De teksten van het boeddhisme van het grotere voertuig . . . . . .
151
2. Wijsgerige richting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1 De vervolmaking van wijsheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2 Madhyamaka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.1 Naµgaµrjuna en zijn volgelingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.2 Het concept ‘leegte’. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.3 Het tetralemma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.4 Het ‘pad van het midden’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.5 Oorzakelijkheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.6 De twee waarheden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.7 De bodhisattva en de Boeddha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.8 Het ene voertuig . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.9 Verdere ontwikkelingen binnen de madhyamaka-filosofie 2.3 De tathaµgatagarbha-doctrine . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4 Yogaµcaµra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.1 De stichters . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.2 De drie aspecten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.3 De acht vormen van bewustzijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.4 De drie Boeddha-lichamen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4.5 Opdeling van de yogaµcaµra-school: Shelun en Faxiang . . .
159 161 165 168 170 171 172 173 173 174 175 176 178 180 182 183 184 185 186
152 152 153 155 155 156 157
iii
boeddha2010.book Page iv Thursday, January 13, 2011 9:49 AM
INHOUDSTAFEL
3. Devotionele richting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1 Boeddha-devotie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2 Bodhisattva-devotie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
187 189 190
Hoofdstuk Drie
Mengvormen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
193
1. Huayan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1 Historische situering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2 Huayan-filosofie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
195 196 197
2. Tiantai . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1 Historische situering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2 De classificatie van de leer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3 Tiantai-filosofie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.1 De drievoudige waarheid. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.2 De absolute geest . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
201 202 203 205 205 206
3. Chan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1 Historische situering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2 Filosofische uitgangspunten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3 De leer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4 Verdere ontwikkelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
207 209 211 212 213
4. Jingtu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.1 Historische situering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2 De boeddhistische praktijk van Jingtu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.3 Jingtu en de andere scholen van het Chinees boeddhisme . . . . .
217 218 218 219
5. Tantrisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1 Historische situering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2 Filosofische uitgangspunten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3 Tantrische bijzonderheden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3.1 Attributen, mystiek en seksualiteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3.2 Tantra, mantra, dhaµran\ȵ, saµdhana en mudraµ . . . . . . . . . . . . 5.4 Verdere ontwikkelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
221 222 225 226 226 228 229
Deel Drie
De Gemeenschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
231
Hoofdstuk Eén
Organisatie van het kloosterleven . . . . . . . . . . . . . .
233
1. Monniken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1 De vorming van de monnikengemeenschap en het ontstaan van regelgeving. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
234
iv
234
boeddha2010.book Page v Thursday, January 13, 2011 9:49 AM
INHOUDSTAFEL
1.2 De ordinatieprocedure . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
235
2. Nonnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1 Het ontstaan van de nonnengemeenschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2 De acht fundamentele regels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3 De aspirante . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4 De ordinatieceremonie voor nonnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
239 240 240 243 245
3. Ceremonies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1 De pos\adha-ceremonie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.1 De lekengemeenschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.2 De monniken- en nonnengemeenschap . . . . . . . . . . . . . . . 3.2 De pravaµran\aµ-ceremonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3 De kat\hina-ceremonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
247 248 249 250 250 251
4. Het kloosterleven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
255
5. Regelgeving voor kloosterlingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.1 Paµraµjika-voorschriften . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.2 Sam|ghaµvasåes\a-voorschriften . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.3 Aniyata-voorschriften . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4 Nih\sargika paµcittika-voorschriften . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5 Paµcittika-voorschriften. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.6 Pratidesåanȵya-voorschriften . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.7 SÅaiks\a-voorschriften . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.8 Adhikaran\asåamatha-regels. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
259 263 264 264 265 265 265 266 266
6. Procedures tot het bedaren van onenigheid. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.1 De vier onenigheden (adhikaran\a) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.1.1 Vivaµdaµdhikaran\a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.1.2 Anavavaµdaµdhikaran\a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.1.3 A˜pattyadhikaran\a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.1.4 Kr\tyaµdhikaran\a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2 De zeven bedaringsmethodes (adhikaran\asåamatha) . . . . . . . . . . 6.2.1 Sam|mukhavinaya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2.2 Smr\tivinaya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2.3 Amuµd\havinaya. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2.4 Pratijn≈aµkaµraka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2.5 Yadbhuµyasikȵya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2.6 Tatsvabhaµvais\ȵya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2.7 Tr\n\aprastaµraka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.3 Toepassing van de bedaringsmethodes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
267 268 268 268 268 269 269 269 269 269 270 270 271 271 271
v
boeddha2010.book Page vi Thursday, January 13, 2011 9:49 AM
INHOUDSTAFEL
6.3.1 Onenigheid ontstaan uit discussiepunten. . . . . . . . . . . . . . 6.3.2 Onenigheid ontstaan uit onderzoek (naar een inbreuk) . . . 6.3.3 Onenigheid ontstaan uit misdoen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.4 Onenigheid ontstaan uit handelingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
271 272 273 273
7. Bestraffingsmethodes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
275
Hoofdstuk Twee
De verspreiding van de boeddhistische gemeenschap. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
279
1. Zuid- en Zuidoost-Azië . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1 Sri Lanka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2 Myanmar (Birma) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3 Cambodja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4 Laos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.5 Thailand . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.6 Vietnam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.7 Indonesië . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
283 284 285 287 288 289 290 291
2. Oost-Azië . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1 China . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2 Korea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3 Japan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
293 294 298 300
3. Tibet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
305
4. De westerse wereld . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
311
Bibliografie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
315
Index van Eigennamen en Teksten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
353
vi
boeddha2010.book Page vii Thursday, January 13, 2011 9:49 AM
LIJST VAN KAARTEN kaart 1: kaart 2: kaart 3: kaart 4: kaart 5: kaart 6: kaart 7: kaart 8: kaart 9: kaart 10:
De Arische aanwezigheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . India ten tijde van de Boeddha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het Maurya-rijk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grieken en Parthen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De Yuezhi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De zijderoutes. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De eerste boeddhistische centra in China. . . . . . . . . . . . De verspreiding van het boeddhisme . . . . . . . . . . . . . . . De periodisering van het boeddhisme . . . . . . . . . . . . . . Het levensverhaal van de historische Boeddha . . . . . . .
6 18 19 21 22 24 25 26 48 65
vii
boeddha2010.book Page ix Thursday, January 13, 2011 9:49 AM
LIJST VAN SCHEMA’S schema 1: schema 2: schema 3: schema 4: schema 5: schema 6: schema 7: schema 8: schema 9: schema 10: schema 11: schema 12: schema 13: schema 14: schema 15: schema 16: schema 17: schema 18: schema 19: schema 20: schema 21: schema 22: schema 23: schema 24: schema 25: schema 26: schema 27:
Chronologie van Centraal-Azië . . . . . . . . . . . . . . . . . De noordelijke en de zuidelijke traditie . . . . . . . . . . . De drie kostbaarheden en de boeddhistische geschriften . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De periodisering van het boeddhisme . . . . . . . . . . . . . De opdeling van de boeddhistische gemeenschap. . . . De synodes van Paµt\aliputra. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De sarvaµstivaµdins in Gandhaµra, Bactrië en Kasåmȵra . . Classificatie van de sarvaµstivaµda-literatuur. . . . . . . . . De boeddhistische kosmologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . De vier nobele waarheden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De vijf aggregaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De achttien elementen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het ontstaan in onderlinge afhankelijkheid. . . . . . . . . De vier condities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De zes oorzaken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De verhouding van de vier condities tot de zes oorzaken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het ontstaan in onderlinge afhankelijkheid en de drie tijdsperiodes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De achtennegentig stappen ter verbreking van de tien neigingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De verlossingsweg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Geloof en inzicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . De negen klassen neigingen en de ‘resultaten die door het beoefenen van het pad achtereenvolgens bekomen worden’. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Het boeddhisme van het grotere voertuig . . . . . . . . . . Periodisering van de ‘vervolmaking van wijsheid’ . . . Periodisering van madhyamaka . . . . . . . . . . . . . . . . . De acht vormen van bewustzijn . . . . . . . . . . . . . . . . . Periodisering van yogaµcaµra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mengvormen van boeddhisme . . . . . . . . . . . . . . . . . .
23 29 38 47 89 91 95 98 109 115 118 120 125 130 130 132 133 139 145 146
147 160 163 169 184 186 194
ix
boeddha2010.book Page x Thursday, January 13, 2011 9:49 AM
LIJST VAN SCHEMA’S
schema 28: schema 29: schema 30:
x
De opdeling van de doctrine volgens Tiantai . . . . . . . . 206 Chronologie van Chan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 Het tantrisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224
boeddha2010.book Page xi Thursday, January 13, 2011 9:49 AM
HET GELUID VAN ÉÉN KLAPPENDE HAND: TEN GELEIDE Niet ten onrechte wordt het boeddhisme, gezien het aantal aanhangers en gezien zijn belang in de geschiedenis van de mensheid, als één van de grote wereldreligies erkend. De cultuurhistorische impact die de leer van de Boeddha gehad heeft, is minstens even diepgaand en omvangrijk als die van de joods-christelijke traditie, de islam of het hindoeïsme. In het tweeënhalve millennium dat ons scheidt van de geboorte van de historische Boeddha heeft de boeddhistische doctrine het filosofisch en religieus erfgoed van verscheidene volkeren van Zuid-, Zuidoost- en Oost-Azië diepgaand beïnvloed, en is in vele gevallen integraal deel van de traditionele cultuur van die regio’s geworden. Ook in de Westerse wereld geniet het boeddhisme een steeds grotere belangstelling. Bij haar grote trektocht door Azië heeft de boeddhistische leer zoals die door de Boeddha verkondigd werd niet alleen verscheidene lokale culturen beïnvloed, maar heeft zij ook zèlf invloed ondergaan van de verschillende tradities die lokaal aanwezig waren. De boeddhistische leer heeft zich aldus in een veelheid van richtingen, scholen en sub-scholen vertakt. Deze variatie binnen het boeddhisme heeft ertoe geleid dat de leer heel vaak slechts in de vorm van één van die – meestal markante – sub-scholen bekend is, en dat ‘het boeddhisme’ zelfs met één van die sub-scholen geïdentificeerd wordt. We denken hierbij onder meer aan het concept van de intuïtieve verlichting volgens hetwelk de verlichting niet – zoals de Boeddha verkondigd had – door toegewijde inspanning te bekomen is, maar komt op een onbewaakt moment. Derhalve is onderricht in de leer volgens het concept van de intuïtieve verlichting zinloos: daar de verlichting het niveau van de ratio overstijgt is ze slechts door a-rationele uitspraken te bekomen. Uitspraken als “wat is het geluid van één klappende hand?” vormen in het Japanse Zenboeddhisme (een school waarin de intuïtieve verlichting een centraal begrip is) de methode om de adept tot de verlichting te brengen. Een andere markante school van het boeddhisme is het tantrisch boeddhisme (Tibet) dat xi
boeddha2010.book Page xii Thursday, January 13, 2011 9:49 AM
HET GELUID VAN ÉÉN KLAPPENDE HAND: TEN GELEIDE
zich onder meer kenmerkt door een bijzondere benadrukking van seksualiteit. Bij dit alles zijn de historische achtergrond (de Indische vedische traditie), de filosofische fundamenten (het boeddhisme als filosofie versus het boeddhisme als religie), of de geopolitieke geschiedenis van Azië en de karakteristieken van andere (Aziatische) religies die de vorming van eclectische scholen zoals Zen en tantrisme hebben mogelijk gemaakt heel vaak onbekend. De opzet van dit werk is de lezer de geschiedenis van de boeddhistische leer te schetsen vanaf haar prille ontstaan in de vijfde eeuw v.Chr. tot aan de vorming van de belangrijkste richtingen en scholen omstreeks 1000 n.Chr. Na een algemene schets van de Indische cultuurhistorische achtergrond van het boeddhisme (Inleiding) wordt ingegaan op het leven van de historische Boeddha (Deel I). Deel II van dit werk beschrijft de verschillende stromingen binnen het boeddhisme. De leer zoals die oorspronkelijk door de historische Boeddha verkondigd werd (de zogenaamde leer van het ‘kleinere voertuig’) wordt behandeld in het eerste hoofdstuk. De interne filosofische ontwikkelingen en de contacten met Centraal-Azië die tot het boeddhisme van het ‘grotere voertuig’ hebben aanleiding gegeven, worden besproken in het tweede hoofdstuk. Het boeddhisme in Oost-Azië (China, Korea, Japan, Tibet, Mongolië) dat zich typeert als een veelheid van boeddhistische mengvormen, wordt in het derde hoofdstuk besproken. Deel III van dit werk is integraal aan het boeddhistische kloosterleven gewijd. In dit derde deel wordt aandacht besteed aan zowel de geschiedenis van het gemeenschapsleven, als aan de territoriale verbreiding en verscheidenheid van het boeddhisme. Het boek wordt vervolledigd door een uitgebreide bibliografie. Deze geselecteerde bibliografie heeft tot doel de lezer aanwijzingen te geven voor verdere lectuur over de verschillende themata die in het boek behandeld worden. De opstelling van de bibliografie volgt dan ook de grote indeling van het boek. In de bibliografie zijn enkel werken in westerse talen opgenomen. Het werk wordt afgesloten met een index van eigennamen en teksten. Wij hopen met deze derde uitgave van «Boeddha, zijn Leer en zijn Gemeenschap – een inleiding tot geschiedenis, filosofie en kloosterleven – met bibliografieën» de nood aan een Nederlandstalige ‘inleiding tot het boeddhisme’ mee gelenigd te hebben. De boeddhologie is een snel evoluerende xii
boeddha2010.book Page xiii Thursday, January 13, 2011 9:49 AM
HET GELUID VAN ÉÉN KLAPPENDE HAND: TEN GELEIDE
wetenschap. Vanuit de wetenschappelijke disciplines waar wij persoonlijk actief in betrokken zijn (boeddhistische scholastiek en boeddhistische kloosterregels) besteden wij in «Boeddha, zijn Leer en zijn Gemeenschap» dan ook aandacht aan de meest recente bevindingen van de wetenschappelijke boeddhologie. Immers, ook – en vooral – voor de beginnende student is wetenschappelijke accuraatheid van het grootste belang. Voor de totstandkoming van dit werk zijn we allen die ons met hun oneindig mededogen hebben bijgestaan onze oprechte dank verschuldigd. Bart Dessein Ann Heirman Sint-Amandsberg, 6 december 2010
xiii
boeddha2010.book Page xv Thursday, January 13, 2011 9:49 AM
LEIDRAAD VOOR UITSPRAAK VAN INDISCHE EN CHINESE WOORDEN In het hiernavolgende overzicht hebben we ervoor geopteerd Nederlandse equivalenten van de Sanskrit en Chinese spraakklanken te geven die zo dicht mogelijk bij de uitspraak van de vreemde woorden aansluiten. Bij die spraakklanken die geen onmiddellijke equivalent in het Nederlands hebben, is ter vergelijking een woord uit een andere taal gegeven.
1.
Uitspraak van het Sanskrit
enkelvoudige klinkers: a: zoals de ‘a’ in het Nederlandse lat aµ: zoals de ‘aa’ in het Nederlandse laat i: zoals de ‘ie’ in het Nederlandse niet ȵ: zoals de ‘ie’ in het Nederlandse bier u: zoals de ‘oe’ in het Nederlandse voet uµ: zoals de ‘oe’ in het Nederlandse boer r\: zoals de ‘er’ in het Nederlandse achterwaarts r\:µ zoals r\ maar iets meer gerekt l\: zoals de ‘el’ in het Nederlandse stapelgek tweeklanken: e: zoals de ‘ee’ in het Nederlandse veel ai: zoals de ‘aai’ in het Nederlandse aaien o: zoals de ‘oo’ in het Nederlandse poot au: zoals de ‘au’ in het Nederlandse lauw gutturalen: k: zoals in het Nederlands kh: zoals de ‘k’ in het Nederlands, maar geaspireerd g: zoals de ‘g’ in het Franse gare
xv
boeddha2010.book Page xvi Thursday, January 13, 2011 9:49 AM
LEIDRAAD VOOR UITSPRAAK VAN INDISCHE EN CHINESE WOORDEN
gh: n≥:
zoals de Franse ‘g’, maar geaspireerd zoals de ‘ng’ in het Nederlandse zang
palatalen: c: zoals de ‘ch’ in het Engelse chip ch: zoals de ‘ch’ in het Engelse chip, maar geaspireerd j: zoals de ‘j’ in de Engelse persoonsnaam John jh: zoals de ‘j’ in de Engelse persoonsnaam John, maar geaspireerd n≈: zoals de ‘nj’ in het Nederlandse franje retroflexen: t\: zoals de Nederlandse ‘t’, maar met de tongpunt wat achteruit t\h: zoals de ‘t\’, maar geaspireerd d\: zoals de Nederlandse ‘d’, maar met de tongpunt wat achteruit d\h: zoals de ‘d\’, maar geaspireerd n\: zoals de Nederlandse ‘n’, maar met de tongpunt wat achteruit dentalen: t: zoals in het Nederlands th: zoals de ‘t’ in het Nederlands, maar geaspireerd d: zoals in het Nederlands dh: zoals de ‘d’ in het Nederlands, maar geaspireerd n: zoals de ‘n’ in het Nederlands labialen: p: zoals in het Nederlands ph: zoals de ‘p’ in het Nederlands, maar geaspireerd b: zoals in het Nederlands bh: zoals de ‘b’ in het Nederlands, maar geaspireerd m: zoals in het Nederlands halfklinkers: y: zoals de ‘j’ in het Nederlandse jaar r: zoals in het Nederlands l: zoals in het Nederlands v: zoals in het Nederlands sisklanken: så: zoals de ‘sh’ in het Engelse sheep xvi