Piotr Socha * Monika Utnik-Strugała
Het MOOISTE BOEK van grote VIEZIGHEID een onſrisse geschiedenis
Vertaald door Greet Pauwelijn
Inhoud 13 Vuil in onze taal
109 Kamerpotten en sauskommen
19 Lichaamsverzorging in het oude Egypte
117 Dienaren voor intieme zaken
23 Zeep en zalfjes
127 Zweet je schoon
29 Waar ga jij baden, Marcus?
133 Poetsen of trekken?
39 Aquaducten en riolen in Rome
141 Billen vegen
43 Turkse baden
147 Geneeskrachtige baden
49 De stank van vroomheid
153 Netheidfreaks
55 Schaamte aan zee
157 Uitvindingen voor de badkamer
59 Reinheid
160 Europese barbaren
67 Fris geknipt en geschoren
163 In het ziekenhuis
73 Pestmeesters
169 Als wassen niet kan of hoeft
79 Vies Versailles
175 Stereotypen en vooroordelen
87 Witte hemden en muizen in pruiken
181 Raketten en toiletten
93 Giftige poeders
189 In de ruimte
99 Stank in de stad
193 Bacteriën en immuniteit
121 Poolse dreadlocks
Ik draag dit boek graag op aan de ontwerpers en bouwers van het water- en rioolnetwerk. Hun werk maakt ons leven veel aangenamer, hoewel we daar nauwelijks bij stilstaan. Ik kan me gemakkelijk een wereld voorstellen zonder beroemde bevelhebbers en zwaar bewapende legers. Ik vind het veel moeilijker om me een wereld in te beelden zonder goed functionerende toiletten, riolering en leidingwater. Terwijl een wereld zonder oorlog ongetwijfeld beter zou zijn, zou een zonder deze gemakken, waar we zo gewend aan zijn geraakt dat we ze als vanzelfsprekend beschouwen, gegarandeerd een moeilijkere plek zijn om te leven. Piotr Socha
V
oor miljarden mensen op aarde is
het vak hygiëne in 1882 werd geïntroduceerd
het zo vanzelfsprekend dat we onze
in de Franse scholen, raadde men aan te
handen wassen, tanden poetsen,
wassen wat zichtbaar was, dus alleen het
douches en baden nemen, deodorant
gezicht en de handen.
gebruiken en naar het toilet gaan, dat we
De middeleeuwse filosoof en theoloog
er niet meer bij stilstaan. Nochtans was dit
Bernardus van Clairvaux zei: ‘Daar waar
niet altijd en overal zo.
iedereen stinkt, ruik je niemand.’ De ma-
De oude Grieken en Romeinen brachten
nier waarop we hygiëne benaderen is dus
weliswaar urenlang door in hun badhuizen,
voornamelijk cultureel bepaald. We kun-
maar toen in de 14de eeuw de pest toesloeg
nen ons nu moeilijk inbeelden dat we ons
in het christelijke Europa, vestigde zich
niet met water en zeep zouden wassen.
het geloof dat baden de immuniteit
In moslimlanden beschouwt men een ge-
verzwakt. Deze visie hield eeuwenlang
wassen linkerhand als te vuil om ermee te
stand. De moslims daarentegen gingen
eten, terwijl voor een Franse aristocraat uit
in de middeleeuwen met plezier naar de
de 17de eeuw schoon zijn betekende van
hamam. De Japanners stonden dan weer
hemd veranderen, zijn gezicht poederen en
versteld van het onverzorgde uiterlijk van
zich met parfum besprenkelen.
de Portugese reizigers die in de 16de eeuw op hun eilanden arriveerden.
Kort nadat we in 2019 met dit boek waren gestart, brak de COVID-19-pandemie uit.
In de 19de eeuw bewees Louis Pasteur
Toen werden we overspoeld met het nadruk-
dat vuil gevaarlijke bacteriën bevat. De
kelijke advies om onze handen te wassen.
Europeanen zagen toen in dat water
Ontsmettingsmiddelen, zeep en toiletpapier
(uiteraard schoon water) geen ziektes
begonnen uit de winkels te verdwijnen.
verspreidt. Integendeel, het kan ons helpen
Het werd voor iedereen duidelijk dat vuil en
in de bestrijding ervan. Maar daar kwam
hygiëne niet alleen een uiterst boeiend, maar
slechts heel langzaam verandering in. Toen
ook altijd een actueel onderwerp zijn.
7
Daar waar iedereen stinkt, ruik je niemand.
Achter een schoon lichaam en schone kleren schuilt een onreine ziel.
Was vaak je handen, zelden je voeten en nooit je hoofd.
Hij die door zijn doop is gereinigd, hoeft zich niet opnieuw te wassen.
Bernardus van Clairvaux (6de-7de eeuw) Paula van Rome (4de-5de eeuw)
Engels gezegde (17de eeuw)
Vergeet niet je nagels schoon te maken en zorg dat je adem fris ruikt. Anders zal je geliefde van je weglopen.
Zeep en water sterken je karakter.
Heilige Hiëronymus (4de-5de eeuw)
Ovidius, Romeinse dichter (1e eeuw v.Chr.-1ste eeuw n.Chr.)
Wat is de schoonste struik in het bos?
Men dient zieken zo vaak als raadzaam is toegang te verlenen tot de badkamer. Gezonde mensen, en vooral jongeren, kan men daarentegen beter beperken.
Hulst, omdat niemand zijn billen met die bladeren durft af te vegen!
middeleeuwse grap
Heilige Benedictus van Nursia (5de-6de eeuw)
slogan van het Amerikaanse Instituut voor Hygiëne (jaren ’20 van de 20ste eeuw)
Regelmatig wassen verkort de levensduur.
Ik was me een keer in de maand, ongeacht of dit nodig is of niet.
Wat kan ik zeggen over hen wier gewaden goed ruiken en wier mouwen zo lang zijn dat ze er hun handen en gezicht mee afvegen en een frisse adem hebben, maar wier kleren gemaakt zijn van het zweet en bloed van de armen?
Een echt deugdzame vrouw laat haar natuurlijke schoonheid door opzettelijke verwaarlozing verwelken. Elizabeth I, koningin van Engeland (16de-17de eeuw)
Men dient zich regelmatig te wassen, dat wil zeggen in de lente bij de jaarlijkse bloedlating.
Predikant Maciej van Raciąż (15de eeuw)
Heb je wormen in je tanden, neem dan hennepzaden en kook die in een nieuwe pot tot de schil begint te pellen. Leg er vervolgens negen hete stenen in en buig je over de stoom. De wormen zullen er gegarandeerd uitvallen. Thomas Turner, koloniale handelaar (18de eeuw)
Wat heeft u vuile handen, milady. Heilige Hiëronymus (4de-5de eeuw)
Vuil is een tweede huid.
Dan heeft u mijn voeten nog niet gezien!
Mary Wortley Montagu, Britse aristocrate (17de-18de eeuw)
Szymon van Łowicz (16de eeuw)
Lichaamsverzorging in het oude Egypte Al in het oude Egypte hechtte men veel aandacht aan reinheid. Hygiëne was voor de Egyptenaren een manier om gezond te blijven. Ook in het hiernamaals moesten ze schoon zijn. Daarom vinden archeologen in de piramiden allerlei toiletartikelen en potten voor cosmetica terug. De Egyptenaren wasten zich een paar keer
Zij moesten er alleen voor zorgen niet
per dag. Reinheid was vooral een plicht
opgepeuzeld te worden door krokodillen!
voor de priesters, terwijl elk huis een
’s Ochtends moest het hele lichaam
waterkruik, een teil en kom voor het wassen
worden gewassen. Handen, gezicht en
van de voeten had. De allerrijksten hadden
voeten wasten de Egyptenaren voor en na
ook aparte vertrekken waar ze zich wasten
elke maaltijd, na thuiskomst en voor het
in badkuipen of ondiepe zwembaden, door
slapengaan. Na het baden smeerden ze
dienaren overgoten met water recht uit
hydraterende crème die beschermde tegen
de Nijl. De armsten baadden in de rivier.
de zon en bovendien ook insecten afweerde.
Elke ochtend poetsten ze de tanden, met pasta en een tandenborstel. Jawel, die waren al bekend bij de oude Egyptenaren! Volgens een ontdekt recept bestond hun tandpasta uit een mengsel van tot poeder geraspte munt, zout, peper en gedroogde bloemen. In contact met speeksel veranderde dat in pasta. De eerste Egyptische tandenborstel was een stokje met een uitgerafeld uiteinde. Een latere versie had haren gemaakt van dun gesneden stukjes papyrus (zie p. 133). Om hun lijf gemakkelijker schoon te houden, verwijderden ze hun lichaamshaar (zie p. 67). Ze verzorgden ook hun nagels, die ze knipten met speciale mesjes en vijlden. Aan de Nijl apprecieerde men ook lekkere
geurtjes.
Egyptische
hun lichaam mee in waardoor ze minder
parfums
zweetten. Voor een frisse adem zogen de
kwamen meestal voor in de vorm van
Egyptenaren op snoepjes gemaakt van
crèmes. Die bestonden uit vet, hars,
onder andere kaneel, hars en honing.
kaneel, kardemom, bloemen en kruiden.
Maar daar stopte hun vindingrijkheid
Egyptenaren gebruikten ook deodorant in
niet. Wist je dat de tampon hoogstwaar-
de vorm van pasta, gemaakt van bijvoor-
schijnlijk is uitgevonden door Egyptische
beeld noten, tamarisk, struisvogeleieren
vrouwen? Ze maakten die van geweekte,
en schildpadschilden. Ze smeerden er
opgerolde papyrusblaadjes.
Waar ga jij baden, Marcus? Voor de oude Romeinen was baden puur plezier. Hun sociale leven speelde zich grotendeels af in openbare badhuizen. Hoewel de allerrijksten hun eigen badkamers hadden, wasten ze zich het liefst in de stad, samen met anderen. Niet ver van het station Rome-Termini ligt
openbaar badhuiscomplex uit de oudheid.
de Basiliek van Onze-Lieve-Vrouw van de
Bij aanvang van dit project bevonden de
Engelen en van de Martelaren, ontworpen
thermen zich in erbarmelijke staat en
door
reusachtige
waren hun afbrokkelende muren helemaal
kerk werd iets meer dan 400 jaar geleden
overwoekerd. Ze waren lang daarvoor in
gebouwd. De gewelven en voorgevel zijn
onbruik geraakt. Gefascineerd door de
echter meer dan 1700 jaar oud. Michelangelo
schoonheid van de oude gebouwen besloot
bouwde de basiliek namelijk op de ruïnes
Michelangelo die zo goed mogelijk te
van de Thermen van Diocletianus, een
bewaren. Dankzij hem bidden, huwen en
Michelangelo.
Deze
29
dopen de Italianen hun kinderen nu binnen
30
De juiste temperatuur bekwam men
dezelfde muren waar hun voorouders
door
eeuwen geleden baadden, naar de gym
Inderdaad, vloerverwarming (in het Latijn
gingen en zaken deden.
hypocaustum) bestond al in de oudheid!
middel
van
vloerverwarming.
De thermen waren een combinatie
Hoe werkte dat? De vloer werd gebouwd
van aquapark en spa, alsook een plek
op zuilen van ongeveer 80 cm hoog. Een
om zich te ontspannen en met vrienden
speciale houtoven in de ruimte eronder
of zakenpartners af te spreken. De
verwarmde de lucht tussen de zuilen en
badruimtes bevonden zich in het hart
vervolgens zo de vloer.
van het complex. Het tepidarium was een
De badhuizen in Rome waren toegankelijk
zaal met een zwembad vol warm water,
voor iedereen: volwassenen en kinderen,
het caldarium had een zwembad vol heet
vrije burgers en slaven, vrouwen en mannen.
water en het frigidarium een zwembad
De mannen gingen meestal in de namiddag
met koud water.
baden, de vrouwen ’s ochtends. Interessant
weetje: de vrouwen moesten soms dubbel
zelfs bibliotheken en aula’s. Geen wonder
zoveel betalen als de mannen. Kinderen en
dat de beroemde filosoof Seneca, die
soldaten konden er gratis plonzen.
boven zo’n badhuis woonde, klaagde over
Een bezoek aan het badhuis begon
het constante lawaai: het geplons in het
meestal met gymnastiek. Daarna stapte
zwembad, het gejoel van supporters tijdens
men het tepidarium binnen om te zweten
een voetbalmatch, het gesteun in de gym,
en zich met een strigilis te schrobben
het geluid van de neerdalende handen van
(zie p. 23). Vervolgens ging men naar het
de masseurs op de huid, het gejammer van
caldarium en dan naar het frigidarium. Als
bezoekers die hun oksels lieten epileren (zie
afsluiter liet men zich masseren, insmeren
p. 67), de verkopers die hun waar aanprezen
met olijfolie en nogmaals schrobben.
en de luide gesprekken en ruzies.
Naast badruimtes hadden de grootste
De luidruchtige, drukbezochte badhuizen
badhuizen ook gymzalen en sportvelden,
bleven vaak tot middernacht open. De
soms ook dobbelkamers en buffetten, en
rijkste Romeinen brachten er veel tijd in
31
www.lannoo.com www.de-leukste-kinderboeken.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. Oorspronkelijke titel: Brud - Cuchnąca historia higieny Oorspronkelijke uitgever: Wydawnictwo Dwie Siostry, Warschau, 2021 © tekst: Monika Utnik-Strugała © concept en illustraties: Piotr Socha © Nederlandse uitgave, Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2022 Vertaling: Greet Pauwelijn Vormgeving: Keppie & Keppie D/2022/45/104 NUR 210, 213 ISBN 978 94 014 7976 9 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Dit boek kwam tot stand met steun van the ©POLAND Translation Program.