DE BRITANNICA
inhoud WELKOM IN FACTOPIA! • 6
KASTELEN• 68 MYTHISCHE WEZENS• 70
GEZICHTS UITDRUKKINGEN• 38 INSECTE N • 40
HET BEGIN•8
ONGELOFELIJKE DIEREN• 72
WAANZINNIGE WEETJES• 42
HET SKELET• 10 STERKE DINGEN• 12
ONTDEKKINGEN• 74
GATEN• 44
WAANZINNIGE WEETJES• 76
MYSTERIES • 46
SPINNEN• 14
BLOEMEN EN PLANTE N • 78
LIJ N E N E N G R E N Z E N • 48
WAANZINNIGE WEETJES• 16
VLINDERS • 80
ROND DE AARDE• 50
ZOUT • 18 GELD• 20
HET INTERNATIONAL SPACE STATION • 52
SPELLEN EN SPELLETJES• 22
DIEREN DIE VERHUIZEN• 82 REIZEN• 84
ROBOTS • 54
TOEVALLIGE UITVINDINGEN• 24
RAKETTEN• 86 DIEREN ALS INSPIRATIE• 56
RUIMTE• 88
CHOCOLADE • 26 IN DE L U C H T • 28 WATER • 30 DE NIJL• 32 KROKODILLEN • 34 TANDEN• 36
DIEREN ALS ARCHITECT• 58
DINOSAURUSSEN•90 EIEREN• 92
GEKKE GEBOUWEN• 60
ONTBIJT • 94 DE TOEKOMST• 62 AANGEKLEED• 64
WAANZINNIGE WEETJES• 96 WORTELS • 98
KONINGEN EN KONINGINNEN• 66
ON D E R
D E
G R O N D • 100
VULKANEN• 102 GESTEENTEN• 104 SCHATTEN• 106 PIRATEN • 108 VREEMDE WETTEN• 110 WAANZINNIGE WEETJES• 112 R E U Z E N I N K T V I S • 114 ECHT GROOT• 116 ECHT KLEIN• 118 GROEPE N • 120 ROOFVOGELS• 122
OGEN• 124 AFWEER BIJ DIEREN • 126
DIEREN• 134 GOUD • 136 BEDRIEGERTJES • 138 WAANZINNIGE WEETJES• 140 PAPIER EN BOEKE N • 142 TAAL• 144 DUO’S • 146 LANGZAAM• 148 SNEL• 150 TIJD• 152 JAAR • 154 SLAAP • 156 DROME N • 158 KLEUR • 160 REGENBOGEN• 162
STINKDINGEN• 128 POPCORN • 130 WAANZINNIGE WEETJES• 132
I J S K O U D • 170 BLOEDHEET• 172 W A A N Z I N N I G E W E E T J E S • 174 HARTE N • 176 STERR E N • 178 KAAR T E N • 180 W A A N Z I N N I G E W E E T J E S • 182 RAAR WEER • 184 DIAMA N T E N • 186 ETEN• 188 FEESTEN• 190 VUURWERK • 192 GELUID • 194 MUZIE K • 196 EINDES• 198
CIRKELS • 164 PATRONE N • 166 SNEEUW V L O K K E N • 168
REGISTER• 200 DIT ZIJN DE FACTOPIËRS• 205 BRONNEN• 206 FOTO VERANTWOORDING• 207
Welkom! Laten we op avontuur gaan langs honderden ongelofelijke, woest waanzinnige, coole feitjes, zoals…
Wist jij dat sommige Romeinse keizers al ijsjes aten? Ze lieten ijs uit de besneeuwde bergen naar beneden brengen en voegden daar met fruit en sap smaakjes aan toe.
Nu we het toch over bergen hebben... de langste bergketen op aarde ligt voor het grootste deel onder de zee.
Nu we toch onder water zijn… wist je dat zeesterren geen hersenen hebben?
6
En dan zwemmen we ook even naar de inktvis, die weer wel hersenen heeft. Die zien eruit als een donut!
Hmmmmmm! Donuts! Wist je dat Canada meer donutwinkels per persoon heeft dan welk ander land dan ook?
Je hebt misschien al gezien dat we hier in de Factopedia in rare kronkels denken! Ieder feitje is verbonden met het volgende, en meestal op een grappige en verrassende manier.
et
Let op, er loopt niet maar één pad door dit boek. Het pad vertakt zich namelijk af en toe, en je kunt naar een heel ander (maar nog steeds verbonden) deel van het boek springen door vooruit of achteruit te bladeren.
begin.
Je volgt een spoor van giraffen naar de Eiffeltoren naar glitters naar tanden naar stekels naar veren naar gorilla’s naar... nou ja, je gaat het zien. Ontdek wat elke bladzijde je brengt!
Kijk maar waar je nieuwsgierigheid je naartoe brengt. ij h b , n Een goede plek om te beginnen, zou natuurlijk hier kunnen zij
Als je dit pad neemt, kom je meer te weten over snelle dingen. Naar blz. 1 50
Je
d
Meer dan de helft van de botten in je lichaam zit in je handen en voeten.
Iedere tien jaar heb je een compleet nieuw skelet, omdat oude cellen steeds worden afgebroken en er nieuwe worden gemaakt. 10 • HET SKELET
ij
e be
n
h is
et
r ste
ks t e
wo rd e
bot in je lichaam.
n
k
er St
HET SKELET • 11
De driehoornmestkever is het sterkste insect op aarde. Hij kan meer dan 1141 keer zijn eigen lichaamsgewicht trekken. Dat is hetzelfde als een mens die twee vrachtwagens met oplegger zou trekken.
12 • STERKE DINGEN
Spinnendraad is soms sterker dan staal van dezelfde dikte.
Naar griezelige kriebelbeestjes
Naar het web
Naar blz. 40 STERKE DINGEN • 13
De duikerklokspin leeft onder water en ademt met behulp van een luchtbel die ze met zich meedraagt en in haar web bewaart.
Driehoekswebspinnen slingeren zichzelf en hun web als een katapult naar hun prooi.
Sommige spinnen maken meerdere soorten spinsels. Soms zijn die soepel, andere keren zijn ze kleverig, of sterk.
14 • SPINNEN
Sommige spinnen verplaatsen zich als een luchtballon – ze maken dan van wel 60 draden een ‘zeil’ dat de wind vangt. Deze spinnen zijn honderden kilometers uit de kust gevonden, zwevend boven de zee. . n. . I n d e o c e aa
Vo ge lsp i
h
anvallers .
sc
randharen af o pa
n
n ne
b en t e i
Kijk uit! Naar blz. 126
SPINNEN • 15
De langste bergketens op aarde liggen onder de zeespiegel. De langste bergketen op het land is de Andes in ZuidAmerika. Die is 7000 km lang, met een gemiddelde hoogte van 4000 m en veel pieken die altijd bedekt zijn met sneeuw.
Aan de ringen op de hoorns van een volwassen sneeuwgeit zie je hoe oud hij is.
Sommige mensen horen het geluid van hun ogen die bewegen of hun bloed dat stroomt.
De aarde is niet perfect rond, ze wordt een beetje samengedrukt en puilt daardoor aan de evenaar uit.
Op de evenaar duurt een zons ondergang korter.
Bij zonsopgang of zonsondergang zie je soms een eenkleurige regenboog, die is helemaal rood.
16 • WAANZINNIGE WEETJES
De ogen van uilen zijn niet rond, maar langwerpig.
Rode panda’s zijn nauwer verwant aan wasberen en stinkdieren dan aan de zwartwitte reuzen panda.
Mannelijke driehoorn kameleons gebruiken de hoorns op hun kop om andere mannetjes van de takken van bomen te duwen.
Op Neptunus haalt wind makkelijk de snelheid van het geluid.
Vuurtornado’s zijn heel gevaarlijk en kunnen met windsnelheden van wel 160 km per uur voortrazen.
In de poep van de panda zitten microscopisch kleine organismen die misschien kunnen helpen bij het maken van biobrandstof.
Men denkt dat het eerste microscopisch leven op aarde paars was.
Mammoetbomen hebben een vuur werende schors.
re Ra
Romeinen…
De Romeinen gebruikten slakken om hun kleren paars te verven. WAANZINNIGE WEETJES • 17
Uilen kunnen hun prooi in zijn geheel versl inde n.
Sle c uur htval sne duike ken ku lhe n id v . Dat nnen m an een is snel et on for ler d gev e mu le 1 an de er 32 0 -ra cea gemid km p uto del de er .
Het grootste vogelnest dat ooit is ontdekt, was ongeveer 2,70 meter breed. Het was gebouwd door twee zeearenden en woog bijna 2000 kilo – dat is meer dan een auto.
De geleerden denken dat de ogen van sommige roofvogels zo scherp zijn dat ze het magnetische veld van de aarde kunnen zien.
Ik zie, ik zie
ROOFVOGELS • 123
Voor een hotel in Dallas in Texas staat een 9,10 meter hoge oogbal, die is gebaseerd op de blauwe ogen van de kunstenaar zelf. 124 • OGEN
Pauwgarnalen hebben 16 kleurreceptoren in hun ogen – mensen hebben er maar drie.
Bepaalde padhagedissen schieten bloed uit hun ogen naar hun aanvallers.
Vuur!
Nog meer gebouwen
Naar blz. 60
OGEN • 125
So mm ig dod e duizendpo ten spuiten e li jk , vloei baar cyanide n aa r hun aan vallers. Om zich te verdedigen, schieten bombardeer kevers 500 keer per seconde een heet chemisch stofje uit hun achterlijf.
Er bestaan schubmieren die de kolonie verdedigen door hun buik te laten barsten, waardoor aanvallers met een giftig, kleverig stofje worden besproeid.
126 • AFWEER BIJ DIEREN
Sli jm pr e dieren die in mi g sec ikken i t en h z ac o en produce nder dan e n n slijm nde we ijn paling u k re in d l een liter slijm anvaller terech n. Als het . tkom e kieu a t, stikt deze wen van een
Als ze worden aangevallen, lanceren honingdassen een
stink-’ bom
‘
uit hun achterwerk.
Oef! AFWEER BIJ DIEREN • 127
Oorspronkelijke titel: FACTopia Oorspronkelijke uitgave © What on Earth Publishing Ltd and Britannica Inc, 2021 Tekst © What on Earth Publishing Ltd and Britannica Inc, 2021 Geschreven door Kate Hale Illustraties © Andy Smith, 2021 Design: Lawrence Morton Redactie: Judy Barratt Index: Vanessa Bird Encyclopaedia Britannica: Alison Eldridge (hoofredacteur), Michele Rita Metych en R.E. Green (fact-checkers) Britannica Books: Nancy Feresten (uitgever), Natalie Bellos (hoofdredacteur), Andy Forshaw (art director), Alenka Oblak (productiemanager) Handelsmerken op blz. 204 Fotoverantwoording op blz. 207 Nederlandse vertaling © Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2022 Vertaling: Jan Bos Boekverzorging: Asterisk*, Amsterdam Cover: Keppie & Keppie ISBN 978 94 014 7948 6 D/2022/45/127 NUR 210, 222 www.lannoo.com www.de-leukste-kinderboeken.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.