E C O N O M I E VA N DA AG
AP - Economie vandaag 2019 - Voorwerk v4.indd 1 BW 2021.indd 1
21/06/2019 13:31 30/06/2021 18:07
BW 2021.indd 2
30/06/2021 18:07
Economie vandaag 2021 Sonia De Velder Ivan De Cnuydt
BW 2021.indd 3
30/06/2021 18:07
eCampus LEARN
Ga aan de slag met de online studiehulp Voor de student
Gebruik je unieke code om je te registreren op www.economievandaag.be:
▸ Meer dan 500 zelftoetsen met automatische feedback ▸ Meer dan 100 opgaven, volledig begeleid uitgewerkt ▸ Interactieve grafieken en figuren met didactische ondersteuning Prijsvorming ▸ E-book: studeren, notities nemen, markeren en delen ▸ Toegang tot het meest actuele cijfermateriaal in één klik
3
Hiermee heb je voor het academiejaar 2021-2022 gratis toegang tot de online studiehulp met oefeningen, figuren en een digitale versie van het boek.
Voor de docent
Bij een prijs van bv. 0,25 EUR vraagt men 20 000 eenheden en biedt men slechts 1 000 eenheden aan. Het vraagoverschot van 19 000 eenheden kan alleen maar verdwijnen door de prijs op te trekken tot 0,75 EUR. De online studiehulp legt ▸ Stel je eigen cursus samen en vul aan met eigen tekst-, video- en beeldmateriaal Prijsvorming stapsgewijs de grafieken uit FIGUUR 3.2 ▸ Maak klasgroepen aan en wijs opdrachten toe aan je studenten
3
▸ Volg de vooruitgang van je studenten op en ontdek waar de moeilijkheden zitten P (x EUR) ▸ Bekijk de laatste geactualiseerde cijfers in het digitale boek 1,25 1,00
Bij een prijs van bv. 0,25 EUR vraagt men 20 000 eenheden en biedt men slechts 1 000 eenheden aan.3HetPrijsvorming vraagoverschot van 19 000 eenheden kan alleen maar verdwijnen 0,75 door de prijs op te trekken tot 0,75 EUR. E2 Figuur 3.2 0,50 FIGUUR 3.2 Wijziging in het marktevenwicht marktevenwicht bij volkomen concurrentie naar 0,25 P (x EUR) aanleiding van een verschuiving 1,25 A van de collectieve vraagcurve 0 1 5 7 naar links. 1. Een lager inkomen
A 1. Een lager inkomen vermindert de vraag
E1
Bij een prijs van bv. 0,25 EUR vraagt men 20 000 eenheden en biedt men slechts 1 000 eenheden aan. Het vraagoverschot van 19 000 eenheden kan alleen maar verdwijnen door de prijs op te trekken tot 0,75 EUR.
V1
FIGUUR 3.2
P (x EUR)
1,25
V2
A
1,00
E1
0,75
Figuur 3.2 Wijziging in het marktevenwicht bij volkomen concurrentie naar aanleiding van een verschuiving van de collectieve vraagcurve naar links.
1,00
Prijsvorming
0,75
-
E2
0,50
15 16
18
20
Q (x 1 000 eenheden)
V1
0,25 V2 0
12
1
5
7
-
12
E1
vermindert de vraag
15 16
18
20
Q (x 1 000 eenheden)
Zolang de collectieve vraag- en aanbodcurve niet verschuift, blijft de evenwichtsprijs echter onveranderd. In hoofdstuk 1, 1.2.4 zagen we dat een verschuiving van de TX.X collectieve vraagcurve o.a. het gevolg kan zijn van Toets jezelf Waar staeen je? verandering van: V1 de preferenties van de vragers, V2 prijzen van andere goederen, de Q 1 000 eenheden) de inkomens van de(xvragers, 15 16 18 20 het aantal vragers.
Zolang de collectieve vraag- en aanbodcurve niet verschuift, blijft de evenwichtsprijs echter onveranderd. In hoofdstuk 1, 1.2.4 zagen we dat een verschuiving van de collectieve vraagcurve o.a. het gevolg kan zijn van een verandering van: de preferenties van de vragers, de prijzen van andere goederen, de inkomens van de vragers, het aantal vragers.
-
E2 Figuur 3.2 0,50 marktevenwicht Wijziging in het marktevenwicht bij volkomen concurrentie naar 0,25 van een verschuiving Bij een prijs vanaan bv.leiding 0,25 EUR vraagt men 20 000 eenheden en biedt men slechts 1 000 collectieve vraagcurve eenheden aan. van Hetde vraagoverschot van 19 000 eenheden kan alleen maar verdwijnen 0 1 5 7 links. tot 0,75 EUR. door de prijs opnaar te trekken
Veronderstellen we dat er een reële inkomensdaling optreedt (bv. in periodes met hoge werkloosheid). Hierdoor verschuift de collectieve vraagcurve naar links. Bij alle prijsniveaus vraagt men daardoor minder dan voorheen. Als gevolg hiervan daalt de evenwichtsprijs van 0,75 EUR naar 0,50 EUR. De evenwichtshoeveelheid daalt dan van 12 000 eenheden naar 7 000 eenheden (cf. figuur 3.2).
12
In hoofdstuk 2, 2.6.4 zagen we dat een verschuiving van de collectieve aanbodcurve o.a. het gevolg kan zijn van een verandering van: de productiviteit, de prijzen van de productiemiddelen, het aantal aanbieders.
FIGUUR 3.2
Als voorbeeld voor een verandering aan de aanbodzijde nemen we een productiviteitsstijging van de arbeiders. Hierdoor verschuift de collectieve aanbodcurve naar rechts. Bij alle mogelijke prijzen biedt men dus meer aan. Als gevolg hiervan daalt de evenwichtsprijs van 0,75 EUR naar 0,50 EUR en stijgt de evenwichtshoeveelheid van 12 000 eenheden naar 15 000 eenheden (cf. figuur 3.3).
Veronderstellen we dat er een reële inkomensdaling optreedt (bv. in periodes met hoge Zolang de collectieve vraag- en aanbodcurve niet verschuift, blijft de evenwichtsprijs werkloosheid). Hierdoor verschuift de collectieve vraagcurve naar links. Bij alle prijsniveaus echter onveranderd. In hoofdstuk 1, 1.2.4 zagenvraagt we dat eendaardoor verschuiving vandan de voorheen. Als gevolg hiervan daalt de evenwichtsprijs van men minder A collectieve vraagcurve o.a. het gevolg kan zijn van van: 0,75een EURverandering naar 0,50 EUR. De evenwichtshoeveelheid daalt dan van 12 000 eenheden naar de preferenties van de vragers, 7 000 eenheden (cf. figuur 3.2). de prijzen van andere goederen, E 1 de inkomens van de vragers, het aantal vragers. E2 Toets jezelf online en ontdek of je de leerstof beheerst Veronderstellen we datVer een reële inkomensdaling optreedt (bv. in periodes met hoge 1 werkloosheid). Hierdoor verschuift de collectieve vraagcurve naar links. Bij alle prijsniveaus vraagtVmen daardoor minder dan voorheen. Als gevolg hiervan daalt de evenwichtsprijs van Economie vandaag 2021 2 Q (x 1 000 eenheden) 0,75 EUR15naar 5 7 12 16 0,50 18 EUR. 20 De evenwichtshoeveelheid daalt dan van 12 000 eenheden naar 7 000 eenheden (cf. figuur 3.2).
Bekijk online de interactieve versieP van de figuren in dit boek (x EUR) 1,25
96
1,00 0,75
ur 3.2 iging in het marktevenwicht olkomen concurrentie naar eiding van een verschuiving de collectieve vraagcurve links.
-
0,50 0,25
IV 0
1
EconomiE vandaag 2021
de collectieve vraag- en aanbodcurve niet verschuift, blijft de evenwichtsprijs BW 2021.indd Zolang 4
30/06/2021 18:07
Studeer efficiënter door het boek te combineren met de online studiehulp ▸ Grasduin door de meest actuele economische cijfers
▸ Ontdek of je volledig mee bent met de leerstof
▸ Oefen de leerstof online in
Zelf doen b Actuele data
Toets jezelf b Waar sta je?
Opgaven b Met uitwerking
ZX.X
TX.X
OX.X
▸ Krijg meer inzicht in de figuren uit het boek dankzij een interactieve, stapsgewijze uitleg
V
BW 2021.indd 5
30/06/2021 18:07
Uitgeverij Academia Press Coupure Rechts 88 Ampla House 9000 Gent www.academiapress.be Uitgeverij Academia Press maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv. ISBN 9789401477994 D/2021/45/248 NUR 780 Sonia De Velder & Ivan De Cnuydt Economie Vandaag 2021 Gent, Academia Press, 2021, XVIII + 420 p. Cover en lay-out: Stefaan Verboven Zetwerk binnenwerk: Jurgen Leemans en Keppie & Keppie © Sonia De Velder & Ivan De Cnuydt, Uitgeverij Lannoo nv, Tielt Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
BW 2021.indd 6
30/06/2021 18:07
Inhoud
Woord vooraf XIII
00
Inleiding 1 0.1 Het doel van de economische wetenschap 2
0.1.1 Behoefte 2 0.1.2 Schaarse middelen 3 0.1.3 Nuttigheid en keuzeprobleem 3
0.2 Welvaart en welzijn 4 0.3 Soorten goederen 5 0.4 Consumptie en productie 7 0.5 De methode 8 0.6 De ceteris paribus-clausule 8 0.7 Micro-, meso- en macro-economie 9 Wat moet je weten 10 Wat moet je kunnen 11
01
Consumenten 13 1.1 De keuze van de optimale goederencombinatie (= evenwicht van de consument) 14 1.1.1 De preferenties 14 1.1.2 Budget en prijzen 16 Het opstellen van de budgetlijn 16 Gevolgen van inkomensveranderingen 17 Gevolgen van prijsveranderingen 18
1.2 De prijsvraagcurve 19 1.2.1 De afleiding van de individuele vraagcurve 19 1.2.2 Een beweging langs de individuele vraagcurve 21 1.2.3 Verschuivingen van de individuele vraagcurve 21 Veranderingen in het inkomen 21 Veranderingen in de preferentieschaal 23 Veranderingen in de prijs van andere goederen 23 1.2.4 De collectieve of marktvraagcurve 25
1.3 De elasticiteit van de vraag 28
1.3.1 De prijselasticiteit van de vraag 28 1.3.2 De kruiselingse prijselasticiteit van de vraag 32 1.3.3 De inkomenselasticiteit van de vraag 34
1.4 Het consumentengedrag in België 37 1.4.1 Het bestedingspatroon van de Belgische particulieren 37 Evolutieschets van de particuliere consumptie 2014-2020 37 Het bestedingspatroon van de Belgische gezinnen: een vergelijkende studie 38
Economie vandaag 2021
BW 2021.indd 7
VII
30/06/2021 18:07
Inhoud
1.4.2 Het spaargedrag van de Belgische particulieren 40 Begrip 40 Factoren die het spaargedrag van de gezinshuishoudingen bepalen 41 Factoren bepalend voor het spaargedrag op lange termijn 41 Factoren bepalend voor het spaargedrag op korte termijn 43 Verloop van de spaarquote van de Belgische huishoudens (2014-2020) 43
1.5 Meting van de prijzen, de consumptieprijsindex 45
1.5.1 Voorwaarden waaraan de consumptieprijsindex als inflatiemeter moet voldoen 45 1.5.2 De consumptieprijsindex 48 Wat moet je weten 50 Wat moet je kunnen 51 Opgaven 52
02
Producenten 55 2.1 De bepaling van de optimale productiegrootte 56 2.2 De wet van de toe- en afnemende meeropbrengst 57 2.3 Het kostenverloop 60
2.3.1 2.3.2 2.3.3 2.3.4
De totale constante kosten 60 De totale variabele kosten 62 De totale kosten 64 De gemiddelde en marginale kosten 65
2.4 Het opbrengstenverloop bij volkomen concurrentie 68 2.5 De optimale productiegrootte bij volkomen concurrentie (= evenwicht van de producent) 71 2.6 De afleiding van de aanbodcurve bij volkomen concurrentie 74
2.6.1 2.6.2 2.6.3 2.6.4
De individuele aanbodcurve 74 Een beweging langs de individuele aanbodcurve 77 Verschuivingen van de individuele aanbodcurve 78 De collectieve of marktaanbodcurve 78
2.7 De breakevenanalyse 80 2.8 De prijselasticiteit van het aanbod 82 Wat moet je weten 85 Wat moet je kunnen 86 Opgaven 87
03
Prijsvorming 91 3.1 Markt en marktvormen 92 3.2 De volkomen concurrentie 94
VIII
BW 2021.indd 8
3.2.1 Kenmerken 94 3.2.2 Het marktevenwicht bij volkomen concurrentie 95 3.2.3 Dynamische vraag- en aanbodrelaties (= spinnenwebtheorema) 97
Economie vandaag 2021
30/06/2021 18:07
Inhoud
3.2.4 Ingrijpen van de overheid in de prijsvorming 98
3.3 De onvolkomen concurrentie 100 3.3.1 Het monopolie 101 Kenmerken 101 Het evenwicht van de monopolist 102 3.3.2 Het oligopolie 106 Kenmerken 106 Het evenwicht van de oligopolist 107 3.3.3 De monopolistische concurrentie 108 Kenmerken 108 Het evenwicht van de monopolistische concurrent 109
3.4 Het prijsbeleid in België 110 3.4.1 Het rechtstreeks overheidsingrijpen op het gebied van prijsvorming 111 3.4.2 Bijzondere prijsregelingen 112 Wat moet je weten 113 Wat moet je kunnen 114 Opgaven 115
04
Macro-economische grootheden 119 4.1 De economische kringloop 120 4.2 De berekening van de economische activiteit 121
4.2.1 ‘Bruto’ en ‘netto’ 121 4.2.2 ‘Tegen marktprijzen’ en ‘tegen factorprijzen’ 127 4.2.3 ‘Nationaal’ en ‘binnenlands’ 130
4.3 Het reële en het nominale bbp 135 4.4 Het bbp als maatstaf voor onze welvaart 136 4.5 De nationale rekeningen 141
4.5.1 De praktijk 141 4.5.2 De betekenis van de nationale rekeningen 141
4.6 Macro-economische gegevens van de Belgische economie 142
4.6.1 De oorsprong van het bruto binnenlands product volgens de activiteitsklasse 143 4.6.2 De verdeling van het bruto binnenlands product over de productiefactoren 144 4.6.3 De besteding van het bruto binnenlands product 144 De particuliere consumptie 145 De overheidsconsumptie 146 De brutokapitaalvorming 146 De investeringen van vennootschappen 146 De particuliere investeringen 146 De overheidsinvesteringen 146 De netto-uitvoer 147 Wat moet je weten 148 Wat moet je kunnen 149 Opgaven 150
Economie vandaag 2021
BW 2021.indd 9
IX
30/06/2021 18:07
Inhoud
05
Conjunctuur, groei en ontwikkeling 153 5.1 De conjunctuur 154 5.1.1 Beschrijving 154 De conjunctuurbeweging 154 Indicatoren van de economische activiteit 154 Het bbp 155 Andere conjunctuurindicatoren 156 5.1.2 Verklaring 159 Exogene verklaringen 159 Endogene verklaringen 160 5.1.3 De conjunctuurpolitiek 164
5.2 De economische groei 165
5.2.1 Begrip 165 5.2.2 Determinanten van de groeibeweging 165 5.2.3 De voor- en nadelen van de economische groei 166
5.3 Ontwikkeling 167
5.3.1 Inkomen als ontwikkelingsmaatstaf 167 5.3.2 Alternatieve maatstaven van maatschappelijk welzijn 173 5.3.3 Een aantal oorzaken van het lager ontwikkelingstempo van veel ontwikkelingslanden 176 Koloniale uitbuiting en politiek-economische dominantie van de rijke industrielanden 176 Politieke instabiliteit inclusief een slecht functionerend openbaar bestuur 176 Ontbreken of onvoldoende beschikbaar zijn van een of meer productiefactoren 177 5.3.4 Evolutie in het ontwikkelingsbeleid 178 Wat moet je weten 180 Wat moet je kunnen 180 Opgaven 181
06
Nationaal inkomen en werkgelegenheid 183 6.1 De hoogte van het nationaal inkomen 184
6.1.1 6.1.2 6.1.3 6.1.4 6.1.5 6.1.6
De macro-economische consumptie- en spaarvergelijking 184 De investeringsvergelijking 186 Het evenwichtsinkomen 187 De investeringsmultiplicator 189 De accelerator 192 De hoogte van het nationaal inkomen en de tewerkstelling 193
6.2 De arbeidsmarkt 200 6.2.1 6.2.2
X
BW 2021.indd 10
Aanbod van arbeidskrachten 200 Vraag naar arbeidskrachten 203 Nettowerkgelegenheidscreatie bruusk onderbroken door de coronapandemie 204
Economie vandaag 2021
30/06/2021 18:07
Inhoud
Europa 2020-strategie 204 Werkgelegenheidsgraad: heeft België zijn doelstellingen bereikt? 205 6.2.3 Werkloosheid over de periode 2014-2020 207 Waar staat België in vergelijking met de EU-27? 209 6.2.4 De werkloosheid: soorten en oorzaken 212 6.2.5 Bestrijding van de werkloosheid 213
6.3 Concurrentievermogen, loonvorming en innovatie 216 6.3.1 Concurrentievermogen 216 6.3.2 Loonvorming 218 Het principe van de Belgische loonindexering 220 Centrale akkoorden voor de bepaling van de loonnorm 221 6.3.3 Innovatie 222 Doelstellingen 222 Instrumenten om innovatie-voortgang te meten 223 Wat moet je weten 226 Wat moet je kunnen 227 Opgaven 228
07
Geld, monetair beleid en inflatie 231 7.1 Het geld 232 7.1.1 Functies van het geld 232 7.1.2 Betalingsverkeer vandaag 232 Het chartaal geld 232 De munten (= metaalgeld) 232 Het papiergeld 233 Het giraal geld 234 Het quasi-geld 236 7.1.3 Geldsubstitutie - geldschepping 237 7.1.4. Vraag naar en aanbod van geld 239 Vraag naar geld 239 Aanbod van geld 240 De vermogensmarkt 240 7.1.5 Het monetaire evenwicht 240
7.2 De monetaire politiek van het eurosysteem 242 7.2.1 Doelstelling en taken 242 7.2.2 De monetaire beleidsinstrumenten 244 De openmarktoperaties 245 De permanente faciliteiten 248 De monetaire reserve 248
7.3 Het inflatieverschijnsel 249 7.3.1 Begrip 249 7.3.2 Oorzaken van inflatie 249 Conjuncturele oorzaken van inflatie 249 Structurele oorzaken van inflatie 250 Monetaire oorzaken van inflatie 250 7.3.3 Gevolgen van inflatie 250
Economie vandaag 2021
BW 2021.indd 11
XI
30/06/2021 18:07
Inhoud
7.3.4 Bestrijding van inflatie 252 7.3.5 De inflatie 2014-2020 253 7.3.6 Deflatie? 255 Wat moet je weten 257 Wat moet je kunnen 258 Opgaven 259
08
Internationale betrekkingen 261 8.1 Betekenis en beschrijving van het Belgische handelsverkeer 262 8.1.1 Internationale context 262 De invoer- en de uitvoerquote 263 De openheidsgraad 263 8.1.2 De buitenlandse handel van België 2017-2020 264 Globale resultaten 264 Geografische oriëntaties van de buitenlandse handel van België 265 Sectorale oriëntaties van de buitenlandse handel van België 267 De nettoruilvoet (= terms of trade) 267
8.2 De werking van het systeem van vrij internationaal handelsverkeer 268
8.2.1 8.2.2 8.2.3 8.2.4
De theorie van A. Smith: absolute kostenverschillen 268 De theorie van D. Ricardo: relatieve kostenverschillen 269 De voordelen van de internationale vrijhandel 271 Ongebreidelde vrijhandel of toch niet? 272
8.3 Handelspolitiek 274
8.3.1 Tarifaire belemmeringen 274 8.3.2 Niet-tarifaire belemmeringen 275
8.4 De wisselmarkt 276 8.4.1 Begrip 276 8.4.2 De hoogte van de wisselkoers 277 De vraag naar en het aanbod van vreemde valuta’s 277 Hoe ontstaat de wisselkoers 278 Factoren die de vraag naar en het aanbod van vreemde valuta’s bepalen 279 8.4.3 Wisselkoerssysteem 283 8.4.4 Bretton Woods 287 8.4.5 Van EMS naar EMU 288
8.5 De betalingsbalans 288 8.5.1 Begrip 288 8.5.2 De deelrekeningen van de betalingsbalans van België 289 Het lopend verkeer 289 Het kapitaal- en financieel verkeer 292 8.5.3 Evenwicht op betalingsbalansen wereldwijd verstoord 293 8.5.4 Oorzaken van een betalingsbalansonevenwicht 294 Oorzaken van conjuncturele aard 294
XII
BW 2021.indd 12
Economie vandaag 2021
30/06/2021 18:07
Inhoud
Oorzaken van structurele aard 294 Oorzaken van toevallige aard 295 8.5.5 De gevolgen van een betalingsbalansonevenwicht 295 8.5.6 Het herstel van het evenwicht op de betalingsbalans 297 Volgens de klassieke leer (= prijsbenadering) 297 Volgens de keynesiaanse leer (= inkomensbenadering) 298 Volgens de moderne theorie 298 Het voeren van een aangepaste handelspolitiek 298 Het voeren van een aangepast monetair, budgettair, productie- en/of inkomensbeleid 298 Het devalueren van de nationale munt 299 Wat moet je weten 300 Wat moet je kunnen 301 Opgaven 302
09
Internationale samenwerking 305 9.1 Vormen van economische integratie 306
9.1.1 9.1.2 9.1.3 9.1.4 9.1.5
Vrijhandelszone 307 Douane-unie 308 Gemeenschappelijke markt 308 Economische unie 309 Monetaire unie 311
9.2 De Economische en Monetaire Unie 314 9.2.1 Op weg naar de EMU 314 9.2.2 1999 en later 315 9.2.3 Argumenten pro en contra EMU 316 9.2.4 EMS-II 317 9.2.5 De euro: waardige tegenspeler van de Amerikaanse ‘greenback’? 318 9.2.6 Naar een sterkere eonomische en monetaire unie 319 Bankenunie 319 Economische unie 320 Begrotingsunie 321 Wetgeving 321 Begrotingsresultaten 322 Begrotingssolidariteit: noodfinanciering en nieuwe mechanismen voor crisisbestrijding voor eurolanden 324 Het budgettaire en financiële antwoord van de Europese instellingen op de COVID-19-crisis 325
9.3 Mondiale samenwerking: internationaal handelsverkeer 326
9.3.1 De Wereldhandelsorganisatie (WTO) 326 9.3.2 De United Nations Conference on Trade and Development (Unctad) 329 9.3.3 De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) 330
9.4 Mondiale samenwerking: internationaal betalingsverkeer 330
9.4.1 Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) 330 9.4.2 De Wereldbank (World Bank) 333
Economie vandaag 2021
BW 2021.indd 13
XIII
30/06/2021 18:07
Inhoud
9.5 Internationale beleidscoördinatie 333 9.6 De officiële ontwikkelingshulp (DAC-leden) 336 9.7 De Millenniumontwikkelingsdoelen van de VN 338 Wat moet je weten 339 Wat moet je kunnen 340 Opgaven 341
10
Milieu en duurzame ontwikkeling 343 10.1 Milieu 344 10.1.1 Wereldwijde ongelijkheid in beslag op het milieu 344 10.1.2 Het milieubeleid 348 Milieu-instrumenten 348 Nationaal en regionaal milieubeleid 349 Internationaal milieubeleid 349 Van Kyoto... 350 ...naar het Akkoord van Parijs 351 Europese klimaatdoelen en de ambitie van België? 354
10.2 Duurzame ontwikkeling: groei en milieu 356 10.2.1 Wat is duurzame ontwikkeling? 356 10.2.2 Naar een meer duurzame maatschappij? 357 10.2.3 Duurzame Ontwikkelingsdoelen 358 Twee mondiale agenda’s komen samen 358 Waar staan we? 360 Wat moet je weten 364 Wat moet je kunnen 364
11
Overheid 365 11.1 Overheidstussenkomst of toch niet? 366 11.2 Doelstellingen van de economische politiek 367 11.3 Vormen van economische politiek 370 11.4 De overheidsfinanciën 370 11.4.1 De overheidsbegroting 370 11.4.2 Het budgettair beleid (= fiscal policy) 371 11.4.3 De overheidsuitgaven 374 Begrip 374 Een terugblik 374 Recente evolutie 374 De vergrijzing 376 Vooruitzichten voor de vergrijzing in België 376 Wat kost ons de vergrijzingsfactuur? 377 Welk antwoord op de vergrijzing? 378 Armoede 379
XIV
BW 2021.indd 14
Economie vandaag 2021
30/06/2021 18:07
Inhoud
Hoe wordt armoede in de EU gemeten? 379 Hoeveel mensen lopen een risico op armoede en/of sociale uitsluiting? 382 Hoe wordt armoede in België bestreden? 385 11.4.4 De ontvangsten van de overheid 385 Begrip 385 Een terugblik 385 Recente evolutie 386 11.4.5 Het financieringssaldo van de overheid 388 Begrip 388 Een terugblik 388 Evolutie sinds begin 2000 388 11.4.6 De overheidsschuld en het rentesneeuwbaleffect 391 Samenstelling van de overheidsschuld 391 Een terugblik 391 Recente evolutie 392 Wat moet je weten 394 Wat moet je kunnen 395 Opgaven 396 Lijst van symbolen 397 Lijst van afkortingen 398 Lijst van figuren 402 Lijst van tabellen 404 Bronnenlijst 405 Nuttige internetsites 412 Index 414 Herkomst van de illustraties 420
Economie vandaag 2021
BW 2021.indd 15
XV
30/06/2021 18:07
Woord vooraf
Economie Vandaag is een handboek Algemene Economie voor het Hoger Onderwijs dat als voornaamste uitgangspunt heeft een brug te slaan tussen economische theorie en actualiteit. In dit boek verwerft de student op een gestructureerde wijze kennis van en inzicht in het economisch leven en zijn samenhangen. Het boek is gestructureerd rond elf belangrijke kernthema’s: Consumenten Producenten Prijsvorming Macro-economische grootheden Conjunctuur, groei en ontwikkeling Nationaal inkomen en werkgelegenheid Geld, monetair beleid en inflatie Internationale betrekkingen Internationale samenwerking Milieu en duurzame ontwikkeling Overheid
Dit handboek biedt de meest complete en uitgebalanceerde inleiding tot het opleidingsonderdeel Economie in het hoger onderwijs.
Economie Vandaag: modulair In het snel veranderende landschap van het hoger onderwijs dienen keuzes te worden gemaakt, ook en vooral in een opleidingsonderdeel Economie. Het is niet mogelijk en niet wenselijk alles te behandelen. Uit de jarenlange ervaring blijkt dat sommige docenten bv. meer de nadruk leggen op een micro-economische aanpak, anderen willen een macro-economische weg inslaan. Afhankelijk van de voor de specifieke opleiding geformuleerde leerdoelstellingen kan men hierbij minder ver of nog verder gaan. In sommige opleidingen kunnen grafieken en berekeningen achterwege gelaten worden. De modulaire opbouw van het handboek Economie Vandaag komt hieraan tegemoet. Ieder onderdeel staat op zich. De docent kan zelf kiezen welke onderdelen hij wel of niet uitgebreid wenst te behandelen. Waar nodig kan door interne verwijzing en door gebruik van het register onmiddellijk het verband gelegd worden met andere onderdelen die niet uitgebreid in de les kunnen worden behandeld. Zo biedt het boek kansen tot zelfstudie of tot verdere verdieping maar evenzeer tot beperking of inkrimping van de leerstof. Via het dashboard op www.economievandaag.be kan de docent een kant-en-klaar digitaal boek samenstel-
XVI
BW 2021.indd 16
len volledig op maat van zijn studenten. De docent kan dit digitaal boek bovendien verrijken met toetsen, video- en beeldmateriaal… Zo zien de studenten perfect wat ze moeten kennen en kunnen.
Economie Vandaag: actueel De economische realiteit verandert vlug, dat is het voorbije jaar nog maar eens gebleken. De noodzaak om de theorie aan de praktijk te toetsen is bijgevolg bijzonder groot. Economie Vandaag kent een jaarlijkse actualisatie en neemt de meest recente cijfers op, die tot net voor publicatie nog worden aangepast. In het digitale boek op www.economievandaag.be zijn talrijke links aangebracht zodat één klik volstaat om toegang te krijgen tot het meest actuele cijfermateriaal. Daardoor kunnen we steeds inspelen op nieuwe tendensen, die economie precies tot een boeiend vak maken. Heel wat cijfermateriaal is overigens uniek. Tal van economische en financiële instanties verlenen hieraan hun medewerking.
Economie Vandaag: didactisch De gestructureerde aanpak maakt het mogelijk om de te verwerven competenties te behalen en de reeds verworven competenties verder uit te diepen. Kernwoorden in de marge van het boek bouwen verder op de gestructureerde aanpak. Economie Vandaag stimuleert de zelfwerkzaamheid van de studenten. Iedere module eindigt met een overzicht van wat de student moet weten en wat hij moet kunnen. Opgaven en zelf doen helpen de student daarbij. Via een ‘toets jezelf’-module op www.economievandaag.be kan de student steeds zijn eigen vooruitgang in kaart brengen. Online studiehulp (dynamische grafieken, (uitgewerkte) opgaven met digitale begeleiding…) vertrekt vanuit de didactiek om te kunnen inzetten in het leerproces. Vooral bij de voorbereiding van het examen blijken deze dynamische grafieken, (uitgewerkte) opgaven en ‘toets jezelf’ in een behoefte te voorzien. Het dashboard biedt een overzichtelijke weergave van alle resultaten. Zo ziet u in één oogopslag de voortgang van iedere student. Docenten die het boek gebruiken kunnen beschikken over een docentenpakket met ondersteunend materiaal.
Economie vandaag 2021
30/06/2021 18:07
Woord vooraf
Economie Vandaag: fris en jong
Economie Vandaag: waar voor uw geld
Economisch onderwijs mag best in een aantrekkelijk kleedje zitten. De auteurs streven er steeds naar zich aan te passen aan de noden en de wensen van het doelpubliek. Een aantrekkelijke en telkens weer vernieuwde vormgeving doet jongeren zin krijgen om zich te verdiepen in de materie. Grafieken, tabellen en illustraties passen zich ook visueel aan de heersende trends aan. Uitgangspunt daarbij is: een functionele vormgeving. Economie Vandaag is op dit vlak een trendsettend handboek, zonder daarbij de essentie uit het oog te verliezen.
Met Economie Vandaag heeft de student een inhoudelijk en vormelijk kwaliteitsboek dat hij zowel tijdens als na zijn studies verder zal gebruiken en consulteren. Bij al deze troeven komt bovendien nog de billijke prijszetting. Met de hoger geschetste kwaliteiten en een verkoopprijs van 32,50 euro is het boek zonder twijfel te bestempelen als ‘de beste koop’ in de categorie handboeken Algemene Economie.
Economie Vandaag: online Via het volledig geïntegreerde interactief leerplatform www.economievandaag.be biedt Economie Vandaag heel wat digitale ondersteuning: voor de docent: vanuit jouw lespresentatie kan je desgewenst via een hyperlink vlot directe toegang creëren tot alle beschikbare oefenmateriaal ‘Economie Vandaag’ die jij en je studenten kunnen gebruiken: dynamische figuren, opgaven, toets jezelf, zelf doen; klasgroepen aanmaken en opdrachten toewijzen aan de klasgroepen; een kant-en-klaar digitaal boek samenstellen op maat van uw studenten; leervorderingen van de studenten opvolgen en ontdekken waar studenten mee worstelen; voor de student: e-book:
– studeren, notities nemen, markeren, bewaar en deel digitale aantekeningen met medestudenten en docenten; – op maat aangemaakte digitale cursus; – met één klik toegang tot het meest actuele cijfermateriaal; uitgebreide ‘toets jezelf ’-module met automatische feedback; dynamische figuren met didactische ondersteuning om de opbouw te herhalen en beter te begrijpen; online begeleiding bij het oplossen van opgaven om meer inzicht te verwerven. via de aangebrachte hyperlinks uit de lespresentatie vlot directe toegang tot alle oefenmateriaal ‘Economie Vandaag’ die voor jou als student relevant is: dynamische figuren, opgaven, toets jezelf, zelf doen.
Economie Vandaag: competenties Geen specifieke begincompetenties vereist. Kennis
– Begrippen van de micro- en macro-economie. – Fundamentele economische principes. – Economische denkwijzen. – Kennis economische actualiteit. – Ruim referentiekader m.b.t. economische actualiteit. Vaardigheden
– Inzicht verwerven in de wisselwerking van de economische grootheden. – Grafieken en tabellen lezen, begrijpen en interpreteren. – Economische theorie aan de actualiteit koppelen. – Actuele informatie in een meertalige omgeving over economische onderwerpen verzamelen vanuit relevante en betrouwbare bronnen. – Actuele economische informatie analyseren, struc tureren, uitleggen en verklaren. – Inzicht verwerven in het dagelijks economisch leven. – In concrete situaties aangeven welk beleid er wordt gevoerd. Attitudes
– Kritisch omgaan met bronnen. – Kritisch staan t.a.v. economische problemen en de gevoerde economische politiek. – Nadenken over maatschappelijk relevante thema’s. – Kennis permanent actualiseren. – Analytische ingesteldheid. – Zin voor nauwkeurigheid. – Zin voor volledigheid. – Zin voor systematiek. – Zelfstandigheid. – Zin voor samenwerking. – Opdrachten kunnen uitvoeren tegen een gestelde deadline.
Economie vandaag 2021
BW 2021.indd 17
XVII
30/06/2021 18:07
Woord vooraf
Economie Vandaag: belangrijkste wijzigingen nieuwe editie De 30ste editie van ‘Economie Vandaag’ was meteen de aanleiding om onder meer de structuur sterk te wijzigen om nog beter aan te sluiten bij de economische werkelijkheid. Het hoofdstuk 9 ‘Conjunctuur, groei, milieu en duurzame ontwikkeling’ is nu over 2 hoofdstukken verdeeld. Conjunctuur en groei zijn samengevoegd met het deel ‘Ontwikkeling’ komende van het bestaande hoofdstuk 8. Dit volgt nu op hoofdstuk 4 ‘Macro-economische grootheden’ onder hoofdstuk 5 ‘Conjunctuur, groei en ontwikkeling’. ‘Milieu en duurzame ontwikkeling’ vormen nu een apart hoofdstuk 10. Het bestaande hoofdstuk 7 en 8 is herschikt over 2 nieuwe hoofdstukken. Hoofdstuk 8 ‘Internationale betrekkingen’ omvat nu internationaal handelsverkeer, wisselkoersen en betalingsbalans’. Een nieuw hoofdstuk 9 ‘Internationale samenwerking’ behandelt na een overzicht van de economische integratievormen, de EMU (komt uit hoofdstuk 7), mondiale samenwerking op gebied van handel, betalingen en ontwikkelingshulp.
Economie Vandaag: dankwoord 30 jaar gebruiken ieder jaar opnieuw duizenden studenten in de meest uiteenlopende opleidingen dit handboek. De jaarlijkse actualisering en vernieuwing doen de titel alle eer aan. We hopen dat deze geheel herziene druk en het volledig geïntegreerd interactief leerplatform www.economievandaag.be op een even ruime respons mag rekenen. Uiteraard zullen wij ook nu dankbaar gebruik maken van suggesties voor verbetering om de kwaliteit van het handboek en het interactief leerplatform in de toekomst nog te optimaliseren. Alle studerenden wensen wij veel succes met hun studies. De auteurs, Melle/Sint-Niklaas, juni 2021
Daarnaast: Extra dynamische figuren met digitale begeleiding. Herwerking en actualisering van het volledige handboek. Restyling grafieken. Visuele aanpassing van cijferreeksen. Brexit en cijfers EU-27 (EU na de brexit). Grote Lockdown (coronacrisis), rol van de ECB (bv.QE). Europese Pijler van Sociale Rechten en sociaal scorebord. Armoede-indicatoren ontwikkelingslanden (Wereldbank, VN). Ecologische balans 2017, Sustainable Society Index 2018, klimaatverdrag van Parijs en EU-klimaatplan 2030. Europese Green Deal. Duurzame Ontwikkelingsdoelen: waar staan we? Europa 2020-strategie (werk, milieu, armoede...): waar staat België in een vergelijking met de EU-27? Online begeleiding bij het oplossen van opgaven om meer inzicht te verwerven en varianten om zelf verder te oefenen. Aangepaste zelftoetsmodule met meer zelftoetsen op www.economievandaag.be.
XVIII
BW 2021.indd 18
Economie vandaag 2021
30/06/2021 18:07
Economie vandaag 2021
0 Inleiding
BW 2021.indd 1
0.1
Het doel van de economische wetenschap
0.2
Welvaart en welzijn
0.3
Soorten goederen
0.4
Consumptie en productie
0.5
De methode
0.6
De ceteris-paribusclausule
0.7
Micro-, meso- en macro-economie
30/06/2021 18:07
0
Inleiding
0.1 Het doel van de economische wetenschap Je hebt de beslissing genomen verder te studeren. Economisch gezien is dit niet zonder betekenis. Studeren brengt nogal wat uitgaven mee (inschrijvingsgeld, boeken, verplaatsingskosten, kot). Je ouders gaan misschien nog een paar jaartjes met twee uit werken, of zul je een centje bijverdienen in het studentenrestaurant? Vergeet echter niet dat de overheid een groot deel van je studiekosten voor haar rekening neemt. Hoe zul je de opgedane kennis ten dienste stellen van de gemeenschap? Bij bijna alle menselijke handelingen komt een economisch gezichtspunt om de hoek kijken. Het economisch aspect van het handelen bestaat in het kiezen. Welke zijn de FIGUUR 0.1 elementen van deze keuze?
? BEHOEFTEN veelvuldig
€100
MIDDELEN schaars en nuttig
KEUZEPROBLEEM = met gegeven middelen een maximale behoeftebevrediging bereiken = economisch principe
Figuur 0.1 De elementen van de keuze
0.1.1 Behoefte Een behoefte is het aanvoelen van een tekort en het streven dit tekort te bevredigen (subjectief karakter).
Behoefte
Primaire of levensnoodzakelijke (behoefte) Immateriële (behoefte) Collectieve of gemeenschappelijke (behoefte)
Individuele behoeften
2
BW 2021.indd 2
De menselijke behoeften zijn talrijk en van allerlei aard. In eerste instantie denken wij daarbij aan de primaire of levensnoodzakelijke behoeften (voeding, kleding en huisvesting). De behoeften zijn trouwens niet steeds van materiële aard. Naarmate een maatschappij zich ontwikkelt, komen meer en meer de behoeften van immateriële aard op de voorgrond (onderwijs, ontspanning, geneeskundige verzorging). Collectieve of gemeenschappelijke behoeften zijn gelijkaardig voor een groot aantal personen en worden normaal door de gemeenschap als geheel bevredigd (onderwijs, wegen, bejaardenzorg, recreatiezones). Individuele behoeften zijn subjectiever en worden normaal bevredigd dankzij de inspanningen van personen of van hun gezin (voeding, kleding, huisvesting, ontspanning).
Economie vandaag 2021
30/06/2021 18:07