WAARO M CYCLOPEDIE VA E EN
D UR, W N U E T E NAT N S CH
? AP
TECHNIEK EN
Duidelijke antwoorden op vragen van kinderen
Inhoud Auteur Emily Dodd Adviezen Fulbridge Academy DK LONDON Projectredacteur Lizzie Davey Ontwerp Jim Green, Joanne Clark, Katie Knutton Redactie Satu Fox, David Summers, Megan Weal, Amina Youssef Hoofdredacteur Laura Gilbert Managing art editor Diane Peyton Jones Pre-production producer Dragana Puvacic Producer Basia Ossowska Omslagontwerp Francesca Young Art director Martin Wilson Uitgeefdirecteur Sarah Larter DK DELHI Projectredacteur Vineetha Mokkil Redactie Ishani Nandi, Shalini Agrawal, Shambhavi Thatte Art editor Nehal Verma, Shipra Jain Assistent art editor Seepiya Sahni Illustration designer Mohd Zishan Hoofdredacteur Alka Thakur Hazarika Managing art editor Romi Chakraborty DTP Neeraj Bhatia, Bimlesh Tiwari CTS manager Balwant Singh Productiemanager Pankaj Sharma Beeldresearch Sakshi Saluja Omslagontwerp Dheeraj Arora, Suzena Sengupta Oorspronkelijke uitgever Dorling Kindersley Limited 80 Strand, London, WC2R 0RL Copyright © 2018 Dorling Kindersley Limited Copyright © Nederlandse vertaling Lannoo Uitgeverij, Tielt, 2018 Vertaling Ernst Schreuder Redactie Nederlandse editie Jaap Verschoor / Kantoor Verschoor Boekmakers, Heemstede Zetwerk Ernst Schreuder ISBN: 978 94 014 5319 6 D/2018/45/443 NUR 223 Derde druk, 2021 www.lannoo.com Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.
6–7
Wat is wetenschap?
De levende wereld 10–11 12–13 14–15 16–17 18–19 20–21 22–23 24–25 26–27 28–29 30–31 32–33
Hoe overleven levende wezens? Wat is een dier? Hoe groot zijn bacteriën? Hoe groeien planten? Wat maakt dingen plakkerig? Zijn spinnen insecten? Waarvoor zijn veren bedoeld? Welke dieren hebben een vacht? Wat eten leeuwen? Hoe groeien vlinders? Waarom bevriezen ijsberen niet? Hoe leefden dinosauriërs?
Het menselijk lichaam 36–37 Waarvan is je lichaam gemaakt? 38–39 Hoe groot is je huid? 40–41 Wat doen botten? 42–43 Hoe bewegen mensen? 44–45 Hoe adem je? 46–47 Hoe stroomt je bloed? 48–49 Waar gaat je eten naartoe? 50–51 Wat controleert je lichaam? 52–53 Hoe genezen wonden? 54–55 Hoe bestrijdt je lichaam ziekte?
Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen.
Ontdek waarom mijn vacht zo zacht is op blz. 25.
De materiële wereld
Onze planeet
58–59 60–61 62–63 64–65 66–67 68–69 70–71
110–111 Hoe diep kun je graven? 112–113 Waarom schudt de grond? 114–115 Waar komt de regen vandaan? 116–117 Waarom is de planeet aarde blauw? 118–119 Waar komt de wind vandaan? 120–121 Wat is een orkaan? 122–123 Waar eindigt de planeet aarde? 124–125 Waar gaat de maan naartoe? 126–127 Kunnen we op andere planeten leven? 128–129 Waarvan is ruimte gemaakt? 130–131 Hoe reizen mensen de ruimte in?
Waar is alles van gemaakt? Waarom smelt chocolade? Hoe krijg je zout uit zout water? Wat is een metaal? Hoe wordt plastic gemaakt? Hoe ontploft vuurwerk? Waarom is citroensap zuur?
Energie 74–75 Waar gaat energie naartoe? 76–77 Hoe zien we kleuren? 78–79 Hoe beweegt geluid? 80–81 Hoe beweegt warmte? 82–83 Wat is elektriciteit? 84–85 Hoe gaan lichten aan? 86–87 Hoe kan ik mijn haar overeind laten staan? 88–89 Kun je elektriciteit maken met een magneet? 90–91 Waar komen kolen vandaan?
Krachten en beweging 94–95 Hoe gaan dingen sneller of langzamer? 96–97 Wat stopt glijden? 98–99 Hoe werken magneten? 100–101 Hoe kun je iets gemakkelijker bewegen? 102–103 Hoe rijden auto’s? 104–105 Waarom vliegen we niet weg? 106–107 Hoe vliegen vliegtuigen?
132–133 Antwoorden 134–137 Quiz met je vrienden! 138–139 Woordenlijst 140–143 Register 144 Dankbetuiging
Ontdek waarom citroensap zuur smaakt op blz. 71.
6
WAT IS WETENSCHAP?
Wat is wetenschap? Wetenschap helpt ons antwoorden te vinden op allerlei vragen. Als we naar bewijs zoeken en experimenten doen om nieuwe ideeën te testen, doen we aan wetenschap. Zo kunnen we begrijpen hoe en waarom dingen werken. We verdelen wetenschap in drie hoofdgebieden: scheikunde, biologie en natuurkunde.
Levende wezens
hap Wetensc erlei heeft all hnologie c e t e w nieu an het v , d r e v e opgel e iPad. d t o t l ie w
Biologie bestudeert levende wezens en hun omgeving. Het bekijkt hoe mensen, planten en dieren zich gedragen en groeien, en zich aan veranderingen aanpassen.
Beweging en krachten Natuurkunde bestudeert zwaarte kracht, magnetisme, licht, elektrici teit, golven, geluid, warmte, ener gie, krachten en hoe voorwerpen bewegen.
7
Waarom is weten schap handig?
Kennis uitbreiden Als wetenschappers experimenten doen, ontdekken ze nieuwe informatie over de wereld om ons heen. Mensen kunnen die informatie gebruiken om nieuwe ideeën te bedenken.
Materialen Scheikunde bestudeert waarvan dingen zijn gemaakt: hoe kunnen kleine deeltjes, atomen genoemd, gerang schikt worden om nieuwe materialen te maken.
Problemen oplossen Wanneer we meer weten over hoe dingen werken, kunnen we nieuwe dingen uitvinden om ons te helpen. Bijvoorbeeld: als we beweging begrijpen, kunnen we snellere auto’s ontwerpen.
?
Goed of fout?
1. Scheikunde is de studie van levende wezens. 2. Soms vinden mensen nieuwe ontdekkingen van wetenschappers eerst maar niks. Zie blz. 132–133 voor de antwoorden
De levende wereld Onze wereld wemelt van het leven, en alle levende wezens hebben voedsel en lucht nodig om hier op aarde te overleven - van kleine bacteriën tot enorme olifanten.
10
DE LEVENDE WERELD
Hoe overleven levende wezens? Al het leven op aarde heeft een paar basisdingen nodig om te overleven: voedsel, water, licht, lucht, beschutting en een stabiele temperatuur. Soms kan er leven zijn zonder een van deze zaken, bijvoorbeeld in een donkere grot.
?
Lucht Levende wezens halen gas uit de lucht en gebruiken dat om voedsel in energie te veranderen. Dit wordt ademen genoemd.
Goed of fout?
1. Reuzenschildpaddeen leven het langst. 2. Beerdiertjes kunnen in ruimtes zonder lucht leven. 3. Bristlecone-dennen kunnen 5000 jaar oud worden. Zie blz.132–133 voor de antwoorden
Water Dieren en planten bestaan voor namelijk uit water en hebben water nodig om in leven te blijven. Die ren moeten water zoeken om te drinken, terwijl planten het met hun wortels uit de grond halen.
11
Zonlicht Hitte en licht van de zon bieden warmte. De meeste planten en dieren hebben een constante temperatuur nodig om te overleven.
’n 8,7 Er zijn zo verschil n e jo il m orten lende so wezens e d n e v le e. op aard
Bescherming Dieren hebben beschutting nodig om zichzelf en hun jongen veilig en op tempera tuur te houden. Zo kunnen ze zich ook verstoppen voor andere dieren.
Welke dieren kunnen onder zware omstandig heden overleven? Beerdiertje
Voedsel Levende wezens hebben voedsel nodig om te groeien, te bewegen en zich voort te planten. Planten maken met zonlicht hun eigen voedsel, en dieren eten planten of andere dieren.
Dit microscopisch kleine diertje kan bij extreme temperaturen overleven. Beerdiertjes leven in de diepzee, het ijzige Zuidpoolgebied en zelfs in vulkanen.
Hengelvis De hengelvis kan bij zeer lage temperaturen in de diepzee overleven. De meeste dieren zouden zo diep onder water hele maal in elkaar worden gedrukt.
12
DE LEVENDE WERELD
Wat is een dier? Dieren zijn levende wezens die ademen, communiceren, bewegen, baby’s krijgen en de wereld om zich heen kunnen waarnemen. Ze halen energie uit voedsel. We delen dieren in verschillende groepen in, afhankelijk van hoe ze op elkaar lijken.
Amfibieën Tot de amfibieën behoren kikkers, padden en salamanders. Ze zijn koudbloedig en hun lichaamstemperatuur wordt door hun omgeving bepaald. De meeste leven gedeeltelijk in het water en gedeeltelijk op het land.
Vissen Vissen leven in het water en ademen zuurstof door water langs hun kieuwen te persen.
Zoogdieren Zoogdieren krijgen levende jongen en voeden ze met melk. Ze hebben haar en zijn warmbloedig. Mensen zijn zoogdieren.
13
Zijn alle levende wezens dieren?
Ongewervelden Ongewervelden zijn dieren zonder een ruggengraat. Wel 97 procent van de dieren is ongewerveld, waaronder insecten, spinnen, krabben en glibberige beesten als slakken.
Vogels Vogels zijn de enige dieren met veren en de meeste kunnen vliegen. Vogels leggen eieren en hebben lichte botten. Ze hebben een snavel en klauwen.
Planten Planten eten geen voedsel. Ze maken voedsel van zonlicht en kooldioxide.
Schimmels Tot de schimmels behoren padden stoelen en gist. Het zijn levende wezens, verwant aan planten en dieren.
?
Plaatjesquiz
Reptielen Reptielen zijn koudbloe dig en hebben een droge, geschubde huid en klau wen. De meeste leggen eieren. Sommige reptielen hebben stekels op hun rug.
Tot welke groep behoort de kwal? Zie blz.132–133 voor het antwoord
14
DE LEVENDE WERELD
Hoe groot zijn bacteriën? Alle levende wezens bestaan uit kleine cellen. Bacteriën bestaan uit slechts één cel. Het zijn de kleinste levende wezens – je ziet ze alleen onder een microscoop. Sommige bacteriën zijn nuttig, andere maken ons ziek. Meerdere vormen Wat is er nog meer microscopisch?
Bacteriën zijn er in drie vor men: staafvormig, rond of spiraalvormig. Ze planten zich voort door zich te splitsen.
Micro-organismen Deze foto is gemaakt met een microscoop. Microsco pisch kleine wezens heten micro-organismen.
Virus Virussen zijn nog kleiner dan bacteriën. Ze leven in de cellen van levende wezens. Wanneer ze zich voortplanten, barsten ze uit de cel en geven het virus door.
Hoe klein is microscopisch?
een bacterie Deze gele stip toont de grootte van Twintig bac vergeleken met een mensenhaar. r. teriën passen in een rij in een haa Breedte mensenhaar is 0,1 mm
Schimmels Sommige schimmels zijn micro-organis men. Gist is een eencellige schimmel, verwant aan paddenstoelen. Van suiker maakt het gas. Brood gaat erdoor rijzen.
Breedte bac terie is 0,0 05 mm
geleken met De breedte van een bacterie ver de breedte van een mensenhaar.
15
?
Goed of fout?
1. Bacteriën worden gebruikt om yoghurt en kaas te maken. 2. Bacteriën zijn er in vier verschillende vormen. 3. Op elke vierkante centi meter van je huid zitten 10.000 bacteriën.
Zie blz.132–133 voor de antwoorden
16
DE LEVENDE WERELD
Hoe groeien planten? Planten beginnen als zaden. Zaden zijn kleine pakketjes met alles wat een plant nodig heeft om te groeien, onder de juiste omstandigheden. Planten groeien naar boven en naar beneden, met behulp van energie van zonlicht. Zaden
Wortel
Het zaad wordt beschermd door een schil. Die breekt open bij de juiste temperatuur en voldoende vocht.
De wortel groeit naar beneden om de plant op zijn plaats te houden. Hij haalt water en voedsel uit de grond.
Zonlicht
Fotosynthese
Planten leven van zonlicht, water en gas genaamd kooldioxide. Hiermee maken ze een suiker, genaamd glucose. Glucose is voedsel voor de plant en levert energie om te groeien. Als het licht, het water en het kooldioxide zijn opgebruikt, geeft de plant zuurstof af.
Energiecyclus van een plant
Kooldioxide Water
Zuur stof
Scheut De scheut groeit naar boven. Er zitten al twee eerste bladeren op.
17
De chemische stof chlorofyl absorbeert lichtenergie uit de zon. Deze stof maakt de bla deren groen.
?
Goed of fout?
1. Zaden kunnen jaren ‘sla pen’ voor ze gaan groeien. 2. De meeste planten kunnen groeien zonder zonlicht. 3. Paardenbloemen versprei den hun zaad in de wind. Zie blz.132–133 voor de antwoorden
Omhoog groeien Eerste bladeren De bladeren openen zich en maken voedsel van zonlicht. Het voedsel levert energie om te groeien.
De steel leidt water van de grond naar de rest van de plant. Hij groeit omhoog door energie uit de bladeren te gebruiken.
Hoe verspreiden planten hun zaden?
Wortels
Exploderende zaaddozen
De wortels groeien naar opzij en beneden. Ze helpen de plant te verankeren en halen water en andere stof fen uit de grond.
Wind
Sommige planten hebben hun zaad in zaaddozen, die openbarsten en het zaad in alle richtingen verspreiden.
Sommige zaden zijn erg licht en gevormd om te zweven. Ze waaien op de wind mee naar een nieuwe locatie.
Water Veel zaden drijven. Ze reizen stroom afwaarts om op een andere plek tot leven te komen. Kokosnoten drijven in de zee.
18
DE LEVENDE WERELD
Wat maakt dingen plakkerig? De natuur kent veel manieren om dingen plakkerig te maken. Soms worden haakjes, zuignappen of haren gebruikt. Soms wordt plak kerig vocht of slijm gebruikt. Sommige planten maken vocht om insecten die erop landen te vangen. Plakkerige uiteinden Haarachtige tentakels hebben druppels plakkerig, zoet vocht aan het eind. Insecten worden aan getrokken door de geur.
Hoe plakken dingen nog meer?
Klitten
Schaalhorens
Sommige planten verspreiden hun zaden door haakjes die zich aan de vacht van dieren vasthechten. Ze vallen eraf als het dier beweegt.
Schaalhorens (zeeslakken) gebruiken een kleverig vocht en een sterke voet om zich aan een rots vast te zuigen.
19
Klittenband
Klittenband is door mensen gemaakt en heeft haakjes en lusjes die in elkaar haken. Het wordt gebruikt voor schoenen en jassen. Anders dan lijm, die hard en droog t. wordt, kan het worden hergebruik
Haakjes en lusjes
Nepbloemblaadjes De plakkerige blaadjes van de zonnedauw lijken op bloem blaadjes, wat insecten aantrekt.
?
Goed of fout?
1. Sommige planten vangen met plakkerig vocht insecten. 2. Lijm op plakblaadjes werd toevallig uitgevonden. 3. Spinnen hebben kleverige druppels aan hun poten, waardoor ze tegen muren kunnen opklimmen. Zie blz.132–133 voor de antwoorden
20
DE LEVENDE WERELD
Zijn spinnen insecten? Een spin verschilt van een insect. Hij heeft acht poten in plaats van zes en een lichaam met twee delen in plaats van drie. Spinnen zijn verwant aan schorpioenen, teken en mijten. Samen vormen ze de spinachtigen. Lichaam Het lichaam van een spin heeft twee delen. Eén deel bestaat uit de kop en de thorax (borst), het andere is de buik.
Ogen De meeste spinnen hebben vier paar ogen. Deze zijn verspreid rond de kop, zodat ze van alle kanten gevaar kunnen zien aankomen.
21
in Insect vergeleken met een spnnen zijn
insecten en spi De belangrijkste verschillen tussen . lichaamsdelen, poten en vleugels Ledematen met ge wrichten
Antenne
Kop
Palp
Waarom maken spinnen rag?
Vleugels Thorax Poten
Kop en thorax
Buik
Buik
Spin
Insect
Voor eiermandjes Vrouwtjesspinnen maken rag en leggen er honderden eitjes in. Deze worden in een veilig balletje gewikkeld.
Poten Spinnen hebben acht poten met gewrichten – vier aan elke kant. De haren op hun poten fungeren als oren. Ze vangen kleine bewegin gen op in de lucht.
Om een web te maken Spinnen maken een web om voedsel te vangen. Ze wikkelen gevangen insecten in rag en eten ze later op.
?
Goed of fout?
1. Sommige spinnen hebben vleugels. 2. Alle spinnen kunnen rag maken. 3. Spinnen en insecten hebben beide een be schermend schild, het exoskelet. Zie blz. 132–133 voor de antwoorden
22
DE LEVENDE WERELD
Waarvoor zijn veren bedoeld? Vogels gebruiken veren om warm te blijven, zich te verstoppen, vijanden af te schrikken en zelfs om op te scheppen! Veren zijn licht en sterk. Mede dankzij het stevige oppervlak van veren kunnen vogels vliegen.
Haakjes
Veren hebben kleine weerhaken. Die zorgen voor een glad oppervlak om te kunnen vliegen. Vogels gebruiken hun snavel om scheve haakjes weer recht te strijken.
Lichaamsveren Vogels hebben korte, zachte veertjes rond hun lichaam, dons genoemd. Donsveren vormen een luchtlaagje om de vogel warm te houden.
Waarvoor dienen veren nog meer? Camouflage
Machtsvertoon
Veel vogels hebben veren die niet zo opvallen in hun omgeving. Zo kunnen ze zich voor roofdieren verstoppen. Deze roerdomp is bruin als het moeras waarin hij leeft.
Sommige mannetjesvogels, zoals de pauw, tonen hun mooie, kleurrijke veren om indruk op vrouwtjes te maken. Andere vogels zetten hun veren op om aanvallers af te schrikken.