TERRY DENTONS ECHT SERIEUS GEWELDIGE
GIDS VOOR A L L ES l Vert nde e aald d V e oor Edward van d
www.lannoo.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. © Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2021 ISBN 978 94 014 7714 7 D/2021/45/189 NUR 210, 225 Oorspronkelijke titel: Terry Denton’s Really Truly Amazing Guide to Everything Oorspronkelijke gedeeltelijke uitgave: Penguin Books Australia, 2014. Deze editie is voor het eerst gepubliceerd door Penguin Random House Australia Pty Ltd. Deze vertaling kwam tot stand in overeenkomst met Penguin Random House Australia Pty Ltd. Tekst en illustraties copyright © Terry Denton, 2014 and 2020 © Nederlandse editie Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2021 Vertaling: Edward van de Vendel Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/ of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
VOOR... KRISTEN Met dank aan Michelle voor al het extra onderzoek. En aan Tony voor de vormgeving.
WAT ER IN DIT BOEK STAAT (Het wordt geweldig!)
Een heel serieus en ongelooflijk belangrijk voorwoord door Professor Terry Denton Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 3 1/2 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 Hoofdstuk 6 Hoofdstuk 7
Jij bent het heelal Jouw aarde Het leven voor jou Het leven om jou heen Het heelal in jou De wereld die we gemaakt hebben De tijd vliegt Ik hoop dat je opgelet hebt, want hier komt een test
Dit is onze
E, INHOUDSOPGAV
Paard.
Heb ik inhoud, Vogel?
9 13 41 77 109 155 187 229 265
EEN HEEL SERIEUS EN ONGELOOFLIJK BELANGRIJK VOORWOORD DOOR PROFESSOR
Hallo lezers, De meesten van ons weten een KLEIN BEETJE van HEEL VEEL dingen. Of HEEL VEEL van EEN PAAR dingen. Maar ik weet BEST VEEL van BIJNA alles! Wedden dat je niet eens wist dat ik een professor ben? Oké, zelf wist ik het ook niet.
Terr y De b hilar oeken? D ntons isch ie z e ook n je leerijn iets van! t er
Maar dat ben ik dus wel! Mijn vogel, mijn paard en mijn reuzenspin hebben het zelf gezegd. Iedereen kent mij dus als de
PROFESSOR VAN BIJNA ALLES.
Poef
9
Ik geef het toe, er zijn EEN PAAR DINGEN waar ik niks van weet. Dingen zoals make-up en mode, autotechniek, hoe je een vliegtuig moet besturen, openhartoperaties, geslotenhartoperaties en het temmen van gorilla’s…
Maar AL HET ANDERE heb ik opgezocht. En ik denk dat je het met me eens zult zijn dat het allemaal HEEL interessant is.
10
In dit boek leer je over: HET HEELAL, dat heel, heel, heel, heel, heel, heel erg groot is. Het bevat miljarden grote ronde dingen die in (een soort van) cirkels bewegen om miljarden andere, zelfs nog grotere ronde dingen. DE AARDE, die ook heel erg groot is en vol met vlammend gesmolten ijzer. Maar op de een of andere manier brandt het niet op. HET LEVEN op aarde, inclusief vreemde dieren zoals vogels en paarden, en muggen en piepkleine bacteriën, waarvan de meeste jou proberen op te eten. HET MENSELIJK LICHAAM en hoe de afzonderlijke delen werken… of niet werken. Of grandioos mislukken. Alle TOFFE DINGEN die mensen hebben uitgevonden en in elkaar gezet met hun breinige breinen en hun vingerige handen. Er is zelfs een compleet hoofdstuk over TIJD, alleen is dat heel ingewikkeld, ik snap er geen snars van. En nadat ik het uitgelegd heb, snap jij er ook geen snars van. Dus stop maar met het lezen van mijn heel serieuze en ongelooflijk belangrijke voorwoord en begin met het lezen van de… ECHT SERIEUS GEWELDIGE
G I D S V O O R A L L ES En dan word ook jij een Professor van (bijna) Alles.
11
JIJ BENT HET HEELAL
Zijn we in een HEELAL, Vogel?
Het heelal is alles om jou heen, alles voorbij jou, en
OOK JIJZELF…
Het heelal is GROOT.
HEEL GROOT.
Als je in het ‘centrum’ van het heelal zou staan, dan is de buitenste ‘rand’ zo’n 434.000.000.000.000.000.000.000 km van je vandaan. Ongelooflijk.
14
Zoveel kilometers! Daarom zeggen we dus dat het heelal
GROOT
is! Als je een ruimteauto had die 1000 km per seconde (DAT IS HEEL ERG SNEL!) kon rijden, dan zou je er alsnog 20.000.000.000.000 (20 biljoen) jaar over doen om bij de uiterste ‘rand’ van het heelal te komen.
Hé, Vogel, is dat de rand van het heelal?
Ruimteauto
Nee, Paard, dat is de rand van de bladzijde.
Dat is een HEEL LANGE TIJD. Veel langer dan dat het heelal bestaat. En… om je nog verder in verwarring te brengen: niemand weet of het heelal wel echt een ‘rand’ heeft. De meeste wetenschappers denken dat het heelal zich steeds opnieuw om zichzelf heen wikkelt en dat het uitdijt. Misschien blijft het wel eeuwig uitdijen. Dat weten zelfs de slimste mensen in de wereld niet zeker.
15
Waar is het heelal van gemaakt? Het heelal is vooral gemaakt van
NIETS.
In ons kleine zonnestelsel zijn zelfs de afstanden tussen de planeten enorm groot. In 1977 begon het ruimtevaartuig Voyager 2 aan een reis langs alle planeten. Het duurde 12 jaar voor het bij Neptunus was, de planeet die het verst van de zon af staat. Het reisde met een snelheid van 56.000 km per seconde. DAT IS SNEL! Dus zelfs ons zonnestelsel is voornamelijk
NIETS.
In ons zonnestelsel, de MELKWEG, zijn meer dan 400.000.000.000 (400 miljard) sterren.
Mijn kop doet pijn van dat niks.
In het hele heelal zijn er volgens wetenschappers meer dan 1.000.000.000.000.000.000.000.000 sterren. Zo’n hoeveelheid kun je je onmogelijk voorstellen. Behalve als je naar het strand gaat… want een redelijk groot strand bevat ongeveer net zoveel zandkorrels als dat er sterren in het universum zijn. FEITENVAKJE Sterren zijn enorme gasbollen die bijeengehouden worden door zwaartekracht. Die kracht is gigantisch, hij duwt de gassen dichter en dichter op elkaar. Uiteindelijk begeven de atomen het en dan begint er een proces dat KERNFUSIE heet. Fusie betekent: twee atoomkernen versmelten, waarbij energie vrijkomt. Bij de meeste sterren fuseert waterstof tot helium. De energie die vrijkomt stralen ze uit als hitte en licht.
16
Dus, samenvattend: Jij
klein
Sterren
VEEL
Het heelal
GROOT! In deze pot zijn 100 zandkorrels getekend.
Stel je voor dat je hem zou vullen met kleine getekende zandkorreltjes en dat je bij zou houden hoeveel je er al gedaan hebt. Het aantal korrels dat je nodig hebt om hem te vullen zal je verbazen.
Dat is moeilijk tellen. Ik wil mijn vingers en tenen wel gebruiken, maar die heb ik niet!
17
In het heelal zijn er massa’s EN MASSA’S sterren, maar ons zonnestelsel heeft er maar één…
DE ZON!
Astronomen kennen tot nu toe meer dan 500 zonnestelsels, en elk jaar ontdekken ze er meer. Als er meer dan 1.000.000.000.000.000.000.000.000 sterren zijn, dan zijn er misschien ook meer dan 1.000.000.000.000.000.000.000.000 zonnestelsels. Niets wat op aarde leeft kan zonder warmte van de zon en zonder licht, dus MISSCHIEN draait er om een van die sterren een planeet zoals de aarde. Nog een belangrijk ingrediënt voor leven is VLOEIBAAR WATER. Als de aarde dichter bij de zon zou staan, zoals Mercurius of Venus, dan zou het water koken. Als hij verder weg zou staan, dan zouden we net als Mars een stenen ijsbal zijn. Alienvogel Naar de RAND van het UNIVERSUM 434.00 0.000.00 0.000.00 0.000.00 0 km
Door het licht te bestuderen dat van andere werelden komt, kunnen wetenschappers zien uit welke gassen en elementen hun atmosfeer bestaat. Water of zuurstof? Dat zou goed nieuws betekenen. Maar misschien ziet buitenaards leven er heel anders uit dan we denken…
18
Vogel, ik ben in een ster. Je bent een ster, Paard.
Twinkel, twinkel, kleine ster! Kijk ’s nachts eens naar de sterren – ze twinkelen echt, maar alleen als je ze vanaf de aarde bekijkt. Als je in de ruimte bent, zien ze er gewoon uit als ronde lichtpuntjes. Begin hier
Nu weet je (bijna)
ALLES
wat er over sterren te weten valt! Maar alles wat de mensen VROEGER over sterren wisten, was dat ze ons ’s nachts konden vertellen hoe laat het was. En dat ze ons konden helpen bij het bepalen waar op aarde we waren, een beetje als een plattegrond in de nachthemel. Duizenden jaren lang dachten we dat de aarde plat was. Zelfs 500 jaar geleden wisten we nog niet dat de aarde in een baan om de zon draait. En daarna dachten we dat de zon het middelpunt van het universum was. De sterrenplattegrond van het middelpunt van JOUW hele heelal
19
VLIEGEN OF BAKKEN
De zon werd geboren uit een ENORME tollende gas- en stofwolk die we een NEVEL noemen. De nevel stortte in, en naarmate hij sneller en sneller ronddraaide, platte hij af tot hij de vorm had van een schijf. Zo ziet ons zonnestelsel er nu uit. In het middelpunt werd de zon gevormd en daaromheen klonterden andere deeltjes samen tot planeten. Sterren kennen een sterke kracht die we de ZWAARTEKRACHT noemen. De zwaartekracht trekt alles naar zich toe. Dus waarom wordt de aarde dan niet opgezogen en gebakken als een eitje? Dat komt doordat de aarde zich ook met veel energie VOORUIT beweegt, en die voorwaartse energie weegt op tegen de zwaartekracht die ons naar de zon toe trekt. Zon Aarde-ei
Gebakken aarde-ei
Als de zon zou verdwijnen, schoten de aarde en alle andere planeten in een rechte lijn weg.
Zwaartekracht die ons naar de zon toe trekt (waardoor we sterven)
Voorwaartse beweging, als er geen zon was (waardoor we sterven) Baan van de aarde om de zon (heel veilig)
Dan zouden we aan een reis beginnen naar het koude, duistere NIETS van de ruimte. Op onze tocht om de zon heen worden we vergezeld door heel veel ASTEROÏDEN en KOMETEN.
20
KOMETEN EN ASTEROÏDEN Kometen zijn van ijs, stof en steen gemaakt. Soms zie je hun STAART, die bestaat uit gas en stof. De komeet van Halley is een komeet die elke 75 of 76 jaar de aarde passeert. Al duizenden jaren lang wordt daar door geschiedkundigen over geschreven en zien we hem terug in de kunst.
Paard, een vallende ster!
Ik weet het,Vogel .
Zie ik 'm nog een keer?
Jij wel. Ik niet.
Ik ook.
Asteroïden zijn steenklonten die rondzwerven in de ruimte. Miljarden asteroïden bewegen zich om de zon in een GORDEL tussen Mars en Jupiter. Sommige zijn piepklein, maar sommige grotere, rondere asteroïden krijgen de naam DWERGPLANETEN.
FEITENVAKJE Als er iets uit de ruimte op onze atmosfeer botst, dan noemen we het een METEOOR. De meeste meteoren verbranden en raken de aarde NIET. We zien enkel een lichtstreep aan de nachthemel en noemen dat een vallende ster. Een METEORIET is alles wat uit de ruimte afkomstig is en wel op het aardoppervlak terechtkomt. Wellicht heeft een grote meteoriet ervoor gezorgd dat de dinosaurussen uitgestorven zijn.
21