LANNOO’S AUTOBOEK SPANJE, PORTUGAL
De Praia da Falésia bij Vilamoura in de Algarve imponeert met felrode rotsen.
LANNOO’S AUTOBOEK SPANJE, PORTUGAL
Het Alhambra in Granada in het avondlicht met op de achtergrond de bergen van de Sierra Nevada.
DE MOOISTE REISBESTEMMINGEN IN SPANJE Galicië Asturië Cantabrië Baskenland Navarra La Rioja Aragón Catalonië Barcelona Valencia en omgeving Murcia Castilië en León Madrid en omgeving Extremadura Castilië-La Mancha Andalusië De Balearen Canarische eilanden
12 14 22 28 34 42 50 58 68 86 106 118 124 138 156 168 174 230 246
DE MOOISTE REISBESTEMMINGEN IN PORTUGAL Região Norte Região Centro Lissabon en omgeving Alentejo Algarve Madeira De Azoren
UNESCO-WERELDERFGOED IN SPANJE EN PORTUGAL Spanje Portugal
270 272 284 296 306 314 324 338
354 356 400
Inhoud
DE MOOISTE REISROUTES Route 1: Noord-Spanje: Jacobsweg en Costa Verde Route 2: Castilië – door het land van Don Quichot Route 3: Door Catalonië, Aragón en Rioja Route 4: Traditionele vakantiebestemming: van de Costa Brava tot de Costa del Sol Route 5: Andalusië – de Moorse erfenis in het zuiden van Europa Route 6: Extremadura: op de Vía de la Plata naar een vergeten land Route 7: De Balearen – pareltjes in de Middellandse Zee Route 8: De Canarische eilanden – cruisen tussen vulkanen en woestijn
416 418 420 422
Route 9: In het land van de fado – dwars door Portugal Route 10: Eiland van de eeuwige lente: Madeira Route 11: De Azoren – groene vulkaaneilanden midden in de weidse Atlantische Oceaan
436 438
440
424
426
428 430
432
REISATLAS
442
REGISTER
493
In de laatste hoofdstukken van deze gids worden elf reisroutes beschreven die je door een grandioze natuur en naar de mooiste dorpen van het Iberisch Schiereiland en de bijbehorende eilanden loodsen. De onderstaande overzichtskaart toont in één oogopslag het verloop van alle routes.
10
De tekst bij elke tocht schetst kort de provincies en regio’s waar je doorheen rijdt, samen met de landschappelijke, historische en culturele bezienswaardigheden. Bij de teksten horen gedetailleerde routekaarten waarop het routeverloop en de belangrijkste stopplaatsen zijn aangegeven. De hoofdroute en
eventuele ommetjes zijn in een verschillende kleur aangeduid, pictogrammen (zie hieronder) wijzen op de belangrijkste attracties onderweg. Niet te missen bestemmingen worden extra in de verf gezet door beknopte informatieve teksten en foto’s in de marge van de kaart.
11
De typische windmolens van La Mancha.
De mooiste reisbestemmingen in Spanje Spanje is een van de populairste vakantielanden ter wereld. Terecht,
want het land heeft een waslijst van afwisselende bestemmingen. Je vindt er moderne steden zoals de bruisende hoofdstad Madrid, de culturele metropool Bilbao en het kwikzilveren Barcelona. Middeleeuwse flair is troef in de Werelderfgoed-stad Santiago de Compostela en in Andalusië en Castilië, waar de Moren hun stempel drukten met stadjes zoals Toledo. Spectaculair is het kustlandschap van de Costa Brava, de Costa Blanca en de Costa de la Luz, heerlijk zijn de stranden van de Balearen en de Canarische Eilanden. Adembenemende natuurparken en betoverende gebergtes zijn de trekpleisters van Asturië, Cantabrië en Extremadura.
Een eenzame vuurtoren op Isla Pancha bij Ribadeo.
Galicië Buiten de vakantieperiode openbaart het groene Galicië zich als een verstild landschap met diep ingesneden kusten waar lange fjorden zich tot ver in het land uitstrekken en de mensen leven van wat de zee opbrengt. De kleine hofstedes en met natuursteen ommuurde velden worden nog op traditionele wijze bewerkt en in het afgelegen gebied ontwikkelde zich in de loop der eeuwen een eigen taal, het Gallego. In de Galicische Werelderfgoed-stad Santiago de Compostela bereikt de gelijknamige pelgrimsroute haar eindbestemming.
Spanje
Galicië
Galicië Oppervlakte: 29.574 km2 Inwoners: 2,78 miljoen Hoofdstad: Santiago de Compostela Taal: Spaans en Galicisch Website: www.xunta.es
Cabo de Finisterre ** De Cabo de Finisterre (‘het einde van de wereld’) is de meest westelijke punt van Spanje. In de middeleeuwen dacht men dat dit de legendarische en mysterieuze rand van de wereld was.
Parque Nacional ** de las Islas Atlánticas In de provincie Pontevedra strekt zich het prachtige nationale park Islas Atlánticas uit. Het in 2002 opgerichte natuurreservaat bestaat uit 12 km² land en 72 km² zee. Tot het park behoren de archipels Cortegada, Ons, Sálvora en Cíes en
16
De Plaza de Herreria in het historische centrum van Pontevedra.
nog een aantal kleinere eilandjes. Aan de westkant, de kant van de Atlantische Oceaan, tekenen steile klippen de kustlijn, terwijl indrukwekkende duinen en zalige stranden de naar het vasteland gerichte oostkant typeren. Ruim tweehonderd algen- en meer dan vierhonderd plantensoorten zijn hier inheems; talloze dolfijnsoorten werden hier gespot. Het eiland Corteganda bezit een van de grootste laurierbossen van Europa. Het park telt de grootste kolonie geelpootmeeuwen en kuifaalscholvers van Spanje. Op een van de Illas Cíes kun je een
nederzetting uit de ijzertijd bezichtigen. Kluizen en kapellen van middeleeuwse monnikenordes bleven eveneens bewaard.
Carnota * Dit 7 km lange zandstrand aan de noordwestkust van Spanje is een paradijs voor surfers. In het dorp zelf staat de langste (ruim 30 m) en ook mooiste graanschuur van Galicië. De opslagplaats werd eind 18de eeuw opgetrokken uit graniet. Vanwege de muizen rust ze op een dubbele rij pijlers die met kraagstenen zijn verankerd.
Vigo ** Zelfs voor de komst van de Romeinen was Vigo al een belangrijke haven op hun tocht van Gallië naar Britannia. Nu is dit een omslaghaven voor de industriële scheepvaart op de Atlantische Oceaan en voor de tonijn- en sardinevisserij. De afgelopen jaren kwam Vigo ook steeds meer in trek bij pleziervaarders. Dat is niet alleen te danken aan zijn natuurlijke havenkom, maar tevens aan de oude binnenstad in en om de visserswijk Berbés met zijn kronkelende steegjes, bars en pittoreske pleintjes.
Sint-Jacob De apostel Jacobus de Meerdere (Spaans: Sant’ Jago = Santiago) was een van Jezus’ twaalf volgelingen. Volgens de Spaanse legende zou hij zeven jaar op
het Iberisch Schiereiland hebben gepreekt en in 44 n.Chr. in Jeruzalem zijn onthoofd. Zijn volgelingen brachten zijn stoffelijk overschot naar Galicië. Nadat een monnik in 813 verschillende keren een stralende
ster had gezien (Lat. campus stellae = Compostela = veld van de ster) en Sint-Jacob voor de koning was verschenen tijdens een overwinning op de Moren, begon de verering van de heilige. In de kunst wordt
hij doorgaans afgebeeld met een pelgrimsstaf en jakobsschelp of soms ook met een maaiend zwaard als ridder strijdend tegen de Moren.
Voor de aantrekkelijke havenstad Vigo hopen de mosselvlotters op een rijke vangst.
Pontevedra ** Op enkele kilometers van Vigo, aan het einde van een fjord die tot diep in het heuvelachtige groene binnenland reikt, ligt de stad Pontevedra. Gotiek, renaissance en barok drukten hun stempel op de oude kerken, voorname stadspaleizen en deftige burgerwoningen in het romantische, historische centrum.
Duinen *** van Corrubedo Een adembenemend natuurspektakel bieden de duinen van Corrubedo in het Parque
Natural Dunar de Corrubedo, een 10 km² groot natuurpark aan de Atlantische kust op de rand van het schiereiland Barbanza. Een 250 m breed, 20 m hoog en ruim 1 km lang wandelduin is dé trekpleister van het drukstbezochte natuurreservaat van Galicië. Zelfs cineasten komen keer op keer hierheen om de spectaculaire duinen te vereeuwigen in woestijntaferelen. De hoge, witte duinen zijn constant in beweging en bepalen zo het uiterlijk van dit natuurlandschap. Behalve met het duinenstelsel pronkt het park ook met
de lagunes Carregal en Vixán, een netwerk van kanalen en meren, dennenbossen, moerassen en een van de mooiste stranden van Spanje. Het 2,5 km lange en maximaal 1,5 km brede park herbergt een gevarieerde vogelwereld met soorten als de ijsduiker, kleine zilverreiger, blauwe reiger, strandplevier, wilde eend en aalscholver. Ook talloze reptielen en zoogdieren zijn hier te vinden. Foto linksboven: een idyllische zonsondergang hult Cabo de Finisterre in feeërieke tinten.
17
De pelgrimsroute in het teken van de schelp Op zoek naar geluk, verlossing en soms ook avontuur trekken pelgrims naar Santiago de Compostela. Al in de 10de eeuw lokte het graf van Jacobus Apostel Maior elk jaar duizenden bedevaarders uit heel
18
Europa. Eeuwenlang moedigde de Kerk de bedevaart aan en hielp de groeiende stroom pelgrims door de aanleg van betere wegen en de bouw van kloosters, hospitalen en herbergen. Vooral de benedictij-
nen lieten zich hierbij niet onbetuigd: zij bouwden hun kloosters op de kruispunten van de bedevaartroutes. De geschiedenis van de Jacobsweg is nauw verbonden met de bevrijding van Spanje van
de Moren en een toegenomen apostelverering. Tegenwoordig trekken pelgrims uit de hele wereld vanuit Roncesvalles in de Pyreneeën over de beroemde Puente la Reina naar het graf van Sint-Jacob.
De route loopt langs gotische kathedralen, waaronder die van Burgos, León en Astorga, en voorbij eerbiedwaardige kerken in Logroño, Fromista en Pedrafita do Cebreiro. Als bewijs van hun bedevaart nemen
de pelgrims een sint-jakobsschelp mee naar huis. Sinds de middeleeuwen is dat het herkenningsteken van de bedevaarders: wie de sint-jakobsschelp droeg, genoot bijzondere bescherming.
19
Spanje
Galicië
A Coruña *** A Coruña (vroeger La Coruña) is een levendige havenstad aan de Atlantische Oceaan. Met hun glazen erkers en door de regen verkleurde stenen ademen de huizen aan de haven de geur van de oceaan. Middeleeuwse stadsmuren omgorden de historische binnenstad. Bezienswaardig zijn de talloze kerken en paleizen uit de 18de eeuw. De op een na grootste stad van Galicië was ten tijde van de Romeinen uitgegroeid tot een belangrijke havenstad. Uit die periode dateert de Torre de Hércules aan de westkant van het schier-
20
eiland. Al in 100 n.Chr. werd met de bouw ervan begonnen en vermoedelijk is dit de oudste vuurtoren ter wereld. De toren meet nu 60 m en kan ’s zomers beklommen worden. Het historische centrum van A Coruña heeft zijn wortels in de oude pescaderia, de vissersbuurt. Behalve de romaanse en barokke kerken zijn vooral twee musea de moeite waard: het archeologisch-historische museum in het Castillo de San Antón stelt talloze vondsten uit de Keltische en Romeinse tijd en middeleeuwse beeldhouwwerken tentoon. Het museum van schone kunsten aan
de Plaza de Zalaeta heeft werk van Rubens tot Picasso.
Rías Altas ** Wie de kustweg van A Coruña naar Ribadeo neemt, krijgt schilderachtige zeearmen, vissersdorpjes en vakantieplaatsjes, bejaarde boerderijen en nog oudere graanschuren in het vizier. Vlakke kuststroken wisselen af met steile flanken, steeds weer bespeur je ver uitstekende landtongen. In het binnenland domineren bossen vol pijnbomen en eucalyptus. Het weer deint mee op de golven van de Atlantische Oceaan.
Ribadeo * Het meest oostelijke
plaatsje van Galicië ligt aan een ría die als een Scandinavische fjord tot diep in het land doordringt. Hier mondt de Río Eo uit in de Atlantische Oceaan. Oude, statige herenhuizen scharen zich rond de Plaza de España; het Convento de Santa Clara stamt uit de 14de eeuw.
Santiago de *** Compostela Volgens de legende redden vrome christenen in het Sint-Catharinaklooster op het schiereiland Sinaï het gebeente van Jacobus Apostel Maior (Spaans: Santia-
Romaanse kerken aan de Jacobsweg Vanaf de 10de eeuw verrezen in heel Europa kerken die klassieke elementen als rondbogen, zuilen, pilaren en gewelven
go) uit handen van de Saracenen. Ze brachten zijn stoffelijk overschot mee naar Galicië en zetten het bij in een kerk die ze eigenhandig bouwden. Rondom de kerk ontstond de stad Santiago de Compostela, tegenwoordig de hoofdstad van Galicië. In de strijd tegen de Moren werd Sint-Jacob de beschermheilige van de christenen. De zege in de Slag van Clavijo in 844 zou aan zijn ingrijpen te danken zijn. Dat nieuws verspreidde zich als een lopend vuurtje door Europa en Santiago groeide samen met Rome en Jeruzalem uit tot een van de belangrijkste bedevaartsoorden. Nog steeds trek-
ontleenden aan de Romeinse architectuur en deze integreerden in de eenheidsvorm van een basiliek. Aanvankelijk kreeg die basiliek een plat dak, alleen de crypten waren gewelfd. Vanaf halverwege de
11de eeuw kreeg ook het schip een gewelfd plafond. De door de statica gedicteerde ronde vormen werden afgezwakt met sokkels, lisenen, pilasters en halfzuilen. Kroonlijsten en dwerggalerijen simuleerden
een elegantere structuur dan de gladde wanden in wezen vormden. De romaanse kunstenaars mochten zich uitleven in ornamentfriezen, portaal- en raamkozijnen en vooral in kapitelen.
ken duizenden bedevaarders in juli hierheen om hun heilige op zijn feestdag te vieren. De stad zelf schurkt zich tegen de kathedraal aan en oogt als een cultuurhistorisch openluchtmuseum. Ontelbare kerken, de meeste in barokstijl, wachten op bezoekers, in de pittoreske stegen genieten zowel toeristen als vrome pelgrims van wereldse geneugten.
definitief waren verdreven, liet bisschop Diego Pelaez daarom in 1075 een kathedraal bouwen die overeenkwam met het belang van het bedevaartsoord. Voltooid was ze echter pas halverwege de 18de eeuw – de twee imposante geveltorens waren in 1750 klaar. Omdat de bouw zo lang aansleepte, vertoont de kathedraal een mengeling van zuiver romaanse stijl en weelderige barok. Diezelfde mix valt af te lezen van de gevel. De rijkelijk met beeldhouwwerken versierde Pórtico de la Gloria verstopt zich achter een laatbarokke voorbouw. Ook binnen ontwaar je een allegaartje van
stijlen: de indrukwekkende romaanse beeldtaal van het gebouw gaat deels schuil achter overdadige barok, met als summum het gouden hoogaltaar en de 13de-eeuwse, verzilverde figuur van Sint-Jacob als middelpunt. Onder het hoogaltaar bevindt zich het mausoleum van de heilige, wiens relieken in een zilveren schrijn rusten. Het kathedraalmuseum bestaat uit de schatkamer, kapittelzaal en 16de-eeuwse kruisgang.
*** Kathedraal Het graf van
Sint-Jacob was in de middeleeuwen samen met Rome en Jeruzalem de belangrijkste bestemming van christelijke bedevaarders. Nadat de Moren
Foto boven: de skyline van Santiago de Compostela wordt gedomineerd door de allesoverheersende kathedraal.
21
Fotoverantwoording / colofon Richter; P. 170 C/Macduff Everton; P. 170 G/ Marco Cristofori; P. 171 G/W. Buss; P. 172 C/ Mark Edward Harris; P. 172 C/Francis G. Mayer; P. 173 G/Tanatat Pongphibool; P. 173 C/Atlantide Phototravel; P. 174-175 Laif/Fulvio Zanettini; P. 176 M/Alamy; P. 176 C/Pete Oxford; P. 176-177 M/Alamy; P. 178 C/Jean-Pierre Lescourret; P. 178 M/Enrique Algarra; P. 179 G/ John Turp; P. 179 C/Tibor Bognar; P. 180 G/ Shaun Egan; P. 180 M/Jerónimo Alba; P. 181 Look/Kay Maeritz; P. 181 M/Alamy; P. 181 Look/José Fuste Raga; P. 182 Look/age; P. 182 Look/José Antonio Moreno; P. 182 G/Antonio Luis Martinez Cano; P. 182 G/Walter Bibikow; P. 183 M/Doug Pearson; P. 183 M/Alamy; P. 184 M/Juan José Pascual; P. 184 Look/age; P. 184185 M/Alamy; P. 185 G/Carlos Sanchez Pereyra; P. 185 Look/age; P. 186 C/Peter Adams; P. 186 M/Moritz Wolf; P. 188 M/Martin Jung; P. 188 M/Michael Howard; P. 188 G/Gonzalo Azumendi; P. 189 G/Domingo Leiva; P. 189 G/ Bill Ballenberg; P. 190 M/Patrick Escudero; P. 190 Look/age; P. 190-191 G/Danny Lehman; P. 191 G/Richard Ross; P. 191 M/Alamy; P. 192193 M/Moritz Wolf; P. 193 M/Moritz Wolf; P. 193 C/Victor Fraile; P. 193 G/Cristina Quicler; P. 194 C/Stuart Black; P. 194 M/Jose Fuste Raga; P. 195 G/Domingo Leiva; P. 195 G/Cuellar; P. 196 G/Cuellar; P. 196-197 G/Domingo Leiva; P. 197 G/Domingo Leiva; P. 197 Look/Jürgen Richter; P. 198 M/Rene Mattes; P. 198 M/Jose Fuste Raga; P. 199 M/Martin Moxter; P. 199 M/ Catharina Lux; P. 200 M/Martin Moxter; P. 200 C/Adam Woolfitt; P. 200-201 G/Will Selarep; P. 201 Huber/Gräfenhain; P. 202-20 M/Catharina Lux; P. 203 Look/Thomas Peter Widmann; P. 204 M/Javier Larrea; P. 204 G/Shaun Egan; P. 205 G/Luis Dafos; P. 206 M/Alamy; P. 206 M/ Giuseppe Masci; P. 207 G/Will Selarep; P. 207 M/Mint Images; P. 208 G/Manuela Manuela; P. 208 G/Javier Zayas; P. 208 Look/age; P. 209 Look/Jürgen Richter; P. 209 M/Jerónimo Alba; P. 210-211 C/Rosa Isabel Vazquez; P. 211 G/ David Cívico ; P. 212 G/Marcp Dmoz; P. 212 G/ Ventura Carmona; P. 213 G/Ken Welsh; P. 213 Look/Jürgen Richter; P. 214 C/Paul Panayiotou; P. 214 C/Doug Pearson; P. 214-215 G/Enrique Díaz ; P. 215 G/Kiko Jimenez; P. 216-217 G/Sky Sajjaphot; P. 217 Look/Juergen Richter; P. 218219 G/Luis Jiménez Delgado; P. 219 M/Pablo Galán Cela; P. 220 M/Alamy; P. 220 M/Juergen Feuerer ; P. 220-221 Look/Jürgen Richter; P. 221 G/Matteo Colombo; P. 221 G/F.J. Jimenez; P. 222-223 G/Oliver J Davis; P. 223 G/Oli Scarff; P. 224 G/Jorg Greuel; P. 224 M/Alamy; P. 225 Huber/Reinhard Schmid ; P. 225 M/Ivan Vdovin; P. 226 M/Rene Mattes; P. 226 M/Alamy; P. 226227 Huber/Reinhard Schmid ; P. 228 M/Rene Mattes; P. 228 C/Ramon Navarro; P. 228 Huber/ Reinhard Schmid ; P. 228 M/Pete Oxford; P. 229 M/Stuart Black; P. 229 C/Fernando Alda; P. 230231 G/Michele Falzone; P. 232 Look/age; P. 232 M/Steffen Beuthan; P. 232 G/Alvaro Leiva; P. 233 C/Massimo Ripani; P. 234 C/Ocean; P. 234 M/age; P. 234 C/Oriol Alamany; P. 235 Look/ age; P. 235 C/Mel Stuart; P. 236 C/Guido Cozzi; P. 236 C/Michele Falzone; P. 237 Look/Photononstop; P. 237 M/ImageBroker; P. 238 Look/ Jan Greune; P. 238-239 Look/Jan Greune; P. 239 M/ImageBroker; P. 240 Look/Juergen Richter; P. 240 M/Rainer Mirau; P. 241 C/Manfred Idem; P. 241 M/age; P. 241 M/Dreamtours; P.
242 C/Michele Falzone; P. 243 M/Judith Thomandl; P. 243 C/Michele Falzone; P. 243 H. & D. Zielske; P. 244 G/Krzysztof Garwacki ; P. 244 M/ Alamy; P. 244 Look/Juergen Richter; P. 245 Look/Konrad Wothe; P. 245 M/age; P. 246-247 C/Guido Cozzi; P. 248 Look/Sabine Lubenow; P. 248 C/Tino Soriano; P. 248 G/Stefan Ernst; P. 249 M/ImageBroker; P. 249 M/ImageBroker; P. 250 C/Guido Cozzi; P. 250 C/Martin Siepmann; P. 250-251 C/Guido Cozzi; P. 251 G/Martin Siepmann; P. 251 M/Martin Siepmann; P. 252 Look/Juergen Richter; P. 252 C/Gianni Giorgi; P. 252-253 G/; P. 253 M/Stefan Preis; P. 254 C/ Grand Tour Collection; P. 254 Look/Jürgen Richter; P. 254-255 C/Guido Cozzi; P. 255 C/ Grand Tour Collection; P. 256 C/Atlantide Phototravel; P. 256 Look/Juergen Richter; P. 257 Look/TerraVista; P. 257 Look/Axiom; P. 258 M/ Jose Fuste Raga; P. 258-259 Look/Sabine Lubenow; P. 259 M/Ralf Adler; P. 259 C/Jose Fuste Raga; P. 260-261 G/Images Etc Ltd; P. 261 C/ Martin Moxter; P. 262 Look/Juergen Richter; P. 262-263 M/age; P. 263 M/Martin Moxter; P. 264 C/Pietro Canali; P. 264 G/Juances; P. 265 C/ Markus Lange; P. 265 C/Maurizio Rellini; P. 266 Look/age; P. 266 Look/Sabine Lubenow; P. 266 C/Wolfgang Deuter; P. 267 M/age; P. 267 Look/ Juergen Richter; P. 268-269 G/; P. 269 C/Sven Hagolani; P. 270-271 C/Peter Adams; P. 272273 Look/Thomas Peter Widmann; P. 274 C/ Sylvain Sonnet; P. 274 C/Julianne Eggers; P. 275 C/Paolo Giocoso; P. 276 Look/Photononstop; P. 276 M/age; P. 276-277 C/Paolo Giocoso; P. 277 C/Tibor Bognar; P. 278 C/Julianne Eggers; P. 278 G/Slow Images; P. 278-279 M/Michael Howard; P. 279 Look/Kay Maeritz; P. 280 M/ Chris Seba; P. 280 C/Flayols; P. 281 G/Elena; P. 281 Look/age; P. 282 Look/age; P. 282 M/Alamy; P. 282-283 M/Alamy; P. 283 G/Henrique Feliciano; P. 284-285 Look/age; P. 286 G/Sofia Pereira; P. 286 C/Silvana Guilhermino; P. 286287 G/Panoramic Images; P. 287 C/Julianne Eggers; P. 288-289 G/Sergio Viana; P. 289 M/ Photononstop; P. 290 C/Gran Tour Collection; P. 290 C/Ocean; P. 291 M/Eunika Sopotnicka; P. 291 M/Michael Howard; P. 292 C/Sandro Vannini; P. 292 C/Julian Castle; P. 293 C/Perry Mastrovito; P. 293 C/Mauricio Abreu; P. 293 M/ Bernhard Hambach; P. 294-295 M/Carl-Werner Schmidt-Luchs; P. 295 Look/The Travel Library; P. 295 Look/age; P. 296-297 G/Guy Vanderelst; P. 298 C/Ocean; P. 298-299 C/Alan Weintraub; P. 299 G/Peter Adams; P. 299 C/Jose Fuste Raga; P. 300 G/Guy Vanderelst; P. 301 C/Paolo Giocoso; P. 302 G/Fraser Hall; P. 302 C/Holger Leue; P. 302-303 M/Alamy; P. 303 C/Hans Georg Roth; P. 304 C/Holger Leue; P. 304 C/Mauricio Abreu; P. 305 G/Fotosearch; P. 305 C/Sylvain Sonnet; P. 305 C/Florian Kopp; P. 306-307 C/Ocean; P. 308 C/GTW; P. 308 M/age; P. 308 C/ Mario Carvalho; P. 309 M/Michael Howard; P. 309 Look/age; P. 310 G/Mauricio Abreu; P. 310 G/Robert George Young; P. 311 C/Sebastiano Scattolin; P. 311 C/Bob Krist; P. 312 C/Mauricio Abreu; P. 312 Look/SagaPhoto; P. 312-313 M/ Michael Howard; P. 314-315 Look/Juergen Richter; P. 316 M/Alamy; P. 316 M/Alamy; P. 316-317 Look/Travelstock44; P. 317 M/Michael Howard; P. 318-319 G/Zu Sanchez; P. 319 C/ Ben Welsh; P. 320 M/Alamy; P. 320 C/Katja Kreder; P. 320 C/Marco Simoni; P. 321 C/Simeone Giovanni; P. 321 C/Martin Ruegner; P. 322
www.lannoo.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. Als u opmerkingen of vragen heeft, dan kunt u contact opnemen met onze redactie: redactie.toerisme@lannoo.com. Vertaling: Christelle Bogaert Opmaak: Karakters, Gent Cover: Véronique Lux Oorspronkelijke titel: Unterwegs in Spanien & Portugal © Kunth Verlag GmbH & Co. KG, München, MAIRDUMONT GmbH & Co. KG, Ostfildern Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2021 © Cartografie: Kunth Verlag GmbH & Co. KG
M/Rudolf Pigneter; P. 322-323 M/Michael Howard; P. 323 G/José Luís Pulido; P. 324-325 G/ João Pedro Neves; P. 326 C/Mauricio Abreu; P. 326 C/Frank Lukasseck; P. 327 Look/age; P. 327 C/Luca Da Ros; P. 328 C/Ocean; P. 328 C/Martin Moxter; P. 329 C/Luca Da Ros; P. 329 C/Grand Tour Collection; P. 329 Look/Thomas Peter Widmann; P. 330-331 C/Cyril Ruoso; P. 331 G/Franco Banfi; P. 332 M/Alamy; P. 332 C/Mauricio Abreu; P. 332-333 C/Martin Moxter; P. 333 M/ Alamy; P. 334 C/Kit Kittle; P. 334 G/Rainer Mirau; P. 334-335 M/ImageBroker; P. 335 C/Christian Handl; P. 336 C/Peter Adams; P. 336 M/ ImageBroker; P. 336-337 M/Christian Handl; P. 337 G/Travel Ink; P. 338-339 Look/age; P. 340 C/Bernard Annebicque; P. 340 G/Joel Santos; P. 341 C/Mauricio Abreu; P. 341 C/Mauricio Abreu; P. 342 G/Luis Davilla; P. 342 C/Franz-Marc Frei; P. 342-343 C/Mauricio Abreu; P. 343 M/ ImageBroker; P. 344 G/Reinhard Dirscherl; P. 344-345 G/Wildestanimal; P. 346 G/Alexander Klebe; P. 346 G/Westend61; P. 346 G/Alan Copson; P. 347 M/Alamy; P. 347 Look/Thomas Stankiewicz; P. 348 C/Mauricio Abreu; P. 348349 C/Mauricio Abreu; P. 349 C/Mauricio Abreu; P. 350 G/Werner Van Steen; P. 350-351 C/ Mauricio Abreu; P. 351 G/Joel Santos; P. 352353 M/Alamy; P. 353 G/Peter Haworth; P. 354355 Look/Sabine Lubenow; P. 356 Look/Juergen Richter; P. 356 Look/Juergen Richter; P. 356 Look/Juergen Richter; P. 357 Look/Juergen Richter; P. 357 Look/Juergen Richter; P. 357 Look/Juergen Richter; P. 358 Look/age; P. 358 Look/Juergen Richter; P. 359 M/age; P. 359 C/ Shaun Egan; P. 360 Look/Juergen Richter; P. 360 M/Alamy; P. 361 Look/age; P. 361 Look/ age; P. 362 G/Gonzalo Azumendi; P. 362 Look/ age; P. 363 G/Cesar Manso; P. 363 C/Felix Ordonez; P. 364 Look/age; P. 364 Look/age; P. 365 Look/age; P. 365 Look/age; P. 366 Look/Brigitte Merz; P. 366 Look/Brigitte Merz; P. 367 Look/ age; P. 367 Look/age; P. 368 Look/age; P. 368 Look/age; P. 369 G/Enrique Algarra; P. 369 Look/age; P. 370 Look/Juergen Richter; P. 370 C/Jeremy Horner; P. 371 Look/Juergen Richter; P. 371 Look/Andreas Straufl; P. 372 M/Alamy; P. 372 Look/age; P. 373 C/Alex Robinson; P. 373 Wikimedia Commons/Vanbasten 23; P. 374 Look/age; P. 374 Look/age; P. 374 Look/age; P. 375 Look/Juergen Richter; P. 375 Look/age; P. 375 Look/age; P. 376 Look/Juergen Richter; P. 376 Look/Michael Zegers; P. 377 Look/age; P. 377 Look/age; P. 378 Look/age; P. 378 Look/ age; P. 379 C/Marco Cristofori; P. 379 Look/age; P. 380 Look/age; P. 380 Look/age; P. 381 Look/ age; P. 381 G/Dark Rigel; P. 382 Look/age; P. 382 Look/age; P. 383 Look/age; P. 383 Look/ age; P. 384 Look/age; P. 384 G/Samuel Magal; P. 385 G/Quim Llenas; P. 385 M/Alamy; P. 386 G/Prehistoric; P. 386 G/Marialuisa Wittlin; P. 387 Look/age; P. 387 Look/age; P. 388 Look/ age; P. 388 C/Michele Falzone; P. 389 C/Jose Fuste Raga; P. 389 M/ImageBroker; P. 390 Look/age; P. 390 Look/Arthur F. Selbach; P. 391 Look/age; P. 391 Look/age; P. 392 Look/Rainer Martini; P. 392 Look/Rainer Martini; P. 393 Look/Sabine Lubenow; P. 393 Look/Rainer Martini; P. 394 G/Victor Ovies Arenas; P. 394 M/ Alamy; P. 395 Look/Photononstop; P. 395 Look/ Jan Greune; P. 396 G/Dennis Fischer; P. 396 M/ Rainer Mirau; P. 397 C/Martin Moxter; P. 397 Look/Kay Maeritz; P. 398 M/age; P. 398 G/Ima-
ges Etc Ltd; P. 399 Look/Juergen Richter; P. 399 M/Alamy; P. 400 G/Jean-Baptiste Rabouan; P. 400 Look/age; P. 401 G/Iñigo Fdz de Pinedo; P. 401 C/Image Source; P. 401 C/Sven Hagolani; P. 402 G/OGphoto; P. 402 G/Marc Baertsch; P. 403 M/Alamy; P. 403 M/Alamy; P. 403 M/Alamy; P. 403 M/Alamy; P. 403 M/Alamy; P. 404 G/ Sven Hagolani; P. 404 Look/age; P. 405 Look/ Photononstop; P. 405 G/Panoramic Images; P. 405 Look/age; P. 406 G/Anders Blomqvist; P. 406 Look/age; P. 407 Look/age; P. 407 G/Sergio Viana; P. 408 G/Images for your eyes; P. 408 Look/age; P. 408 Look/age; P. 409 Look/age; P. 409 Look/age; P. 410 C/Sylvain Sonnet; P. 410411 G/Jumper; P. 411 C/Sylvain Sonnet; P. 412 M/Alamy; P. 412 G/Cmanuel Photography; P. 413 Look/Reinhard Dirscherl; P. 413 Look/Reinhard Dirscherl; P. 414 Look/Thomas Stankiewicz; P. 414 M/United Archives; P. 415 C/Relanzón; P. 415 C/Cyril Ruoso; P. 416-417 Look/ Hauke Dressler; P. 418 Look/Juergen Richter; P. 418 Look/Arthur F. Selbach; P. 418 G/Marcp Dmoz; P. 418 Look/Juergen Richter; P. 419 G/ Allan Baxter; P. 419 Look/Juergen Richter; P. 420 Look/Thomas Peter Widmann; P. 421 G/ Jesus Gonzalez; P. 421 Look/age; P. 421 G/Tanatat Pongphibool; P. 421 G/Marco Cristofori; P. 421 M/Alamy; P. 421 G/Sylvain Sonnet; P. 422 C/Danny Lehman; P. 422 C/Guy Thouvenin; P. 422 G/Abuela Pinocho; P. 423 C/Joseph Sohm; P. 423 G/Jeremy Horner; P. 424 Look/ Daniel Schoenen; P. 425 C/Michelle Chaplow; P. 425 G/Luis CastaÒeda; P. 425 C/Alan Copson; P. 425 Look/Photononstop; P. 425 G/Xavier Arnau; P. 425 C/Mark Thomas; P. 425 C/ Stefano Amantini; P. 425 G/Xavi Gomez; P. 426 C/Michele Falzone; P. 426 C/Michele Falzone; P. 427 G/Oliver J Davis; P. 427 Look/Jürgen Richter; P. 427 G/Domingo Leiva; P. 427 G/Luis Dafos; P. 427 Huber/Reinhard Schmid ; P. 427 G/ Will Selarep; P. 427 G/John Turp; P. 428 Look/ age; P. 429 M/age; P. 429 C/Adam Woolfitt; P. 429 G/Javier Millán; P. 429 Look/age; P. 429 G/ Images Etc Ltd; P. 429 C/Bo Zaunders; P. 429 G/ Carlos Sanchez Pereyra; P. 430 Look/Rainer Mirau; P. 431 G/Ibiza Paraíso Natural; P. 431 Look/Konrad Wothe; P. 431 Look/Jan Greune; P. 431 Look/Photononstop; P. 431 M/age; P. 431 C/Mel Stuart; P. 432 Look/Juergen Richter; P. 433 Look/Juergen Richter; P. 434 M/Martin Siepmann; P. 434 C/Grand Tour Collection; P. 434 C/Atlantide Phototravel; P. 434 C/Tino Soriano; P. 434 G/Martin Siepmann; P. 434 C/ Gianni Giorgi; P. 434 Look/Sabine Lubenow; P. 435 Look/Sabine Lubenow; P. 435 C/Pietro Canali; P. 435 M/Martin Moxter; P. 435 C/Jose Fuste Raga; P. 435 G/; P. 435 M/age; P. 436 Look/Heinz Wohner; P. 437 C/Hans Georg Roth; P. 437 M/Alamy; P. 437 C/Ocean; P. 437 C/Paolo Giocoso; P. 437 C/Sebastiano Scattolin; P. 437 G/Zu Sanchez; P. 438 G/Magnus Larsson; P. 439 C/Luca Da Ros; P. 439 Look/Rainer Mirau; P. 439 M/ImageBroker; P. 439 C/Frank Lukasseck; P. 440 C/Mauricio Abreu; P. 440 Look/Reinhard Dirscherl; P. 441 C/Franz-Marc Frei; P. 441 C/ Mauricio Abreu; P. 441 C/Mauricio Abreu; P. 441 G/Alan Copson; P. 441 C/Mauricio Abreu; P. 441 M/Alamy; P. 441 G/Wildestanimal; P. 441 C/Mauricio Abreu.
D / 2021 / 45/347 – NUR 512 ISBN 978 94 014 7680 5
Deze uitgave werd met de meeste zorg samengesteld. De juistheid van de gegevens is mede afhankelijk van informatie die ons werd verstrekt door derden. Indien die informatie onjuistheden bevat, kan Lannoo daarvoor geen aansprakelijkheid aanvaarden. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
496 493-496_UW_SpaPort_RegImpr_NL__var.indd 496
29.03.21 15:15