van de uitvinding van het wiel tot de voertuigen van morgen
1 ton
= 1000 kilo
us
3300 voor C h
ist hr
3
Ook die sfinx bleef altijd wat raadselachtig…
De arbeiders waren géén slaven, maar vrije burgers.
4
2
tus ris
Steen bewaart beter.
Deze voorvader van Otto klom ooit uit zijn boom.
C or vo
t Niemand wee er ne an w r wie waa s ie ec pr l ie w t he uitvond…
‘De mens?’
00
In het oude Egypte werden reusachtige rotsblokken naar de werf van de piramides gesleept.
25
‘Wie rijdt er ’s morgens op drie, ’s middags op twee en ’s avonds op vier wielen?
Elke steen woog meer dan 2500 kilo!
niet of ze We weten ruikten. b e g n wiele
Alle sporen zijn al lang uitgewist in het zand.
‘Hout uden!’ s a v tho
De oudste wielen waren van hout en zijn dus vergaan.
We weten wel dat katten aanbeden werden in Egypte.
‘Dit staat natuurlijk iet allemaal n n e e st in !’ gehouwen
iend l) brute vr is de (noga . ek o b it d van Otto in
Veel van wat we weten over de Oudheid, danken we aan gevonden beeldjes of aardewerk.
‘Dit lijkt wel een museum.’
Assyrische pottenbakker
toen al nd iemand Misschien vo ateboard uit… sk het houten
terracotta tabletten
ne len uit Oekraï Stiertje op wie s tu ris 3900 voor Ch e het alleroudst Ongetwijfeld it! oo n le ie w n va spoor
mee l gebruikt werd om aaid. Lang voor het wie dr ge er al potten mee te rijden, werden
‘Geen potten breken!’
men in ijst dat ncept Dit bew co t e ook h ar Amerika nde, ma e k l ie w t e e h e n m a t v rd er nie toch we . gereden
ste vondsten Bij de alleroud e urbeeldjes di tu ia in m ze horen de denken. en do d oe lg aan spee
en ook heilige Maar het kunn weest zijn. ge n pe voorwer
Jagua r Mexic op wielen o uit h u et jaa it r 300
g.
elangrijk de r b zon j i b an uitg in de men selijke voor
a Waterwegen w
ns Zeer snelle strijdwage eld. ikk werde n zeer snel ontw
re n
!’
nend
‘Span
‘Wij spannen samen.’
tweespan
‘Lastig.’
Dieren waren lastdieren.
iste Gekru ezels bleken het elst. allersn
Vooral ossen werden al gauw onmisbaar in de landbouw.
n
wage
‘Iemand moet de kar trekken.’
strijd
!’
n is et leve
‘H
‘Een os is de geknipte persoon.’
6
nkarren: Enkele osse
Deze olijfboer met ossenwagen was niet gehaast.
‘Ossobuco?’
atrace geen r
etwe n p s a
Volg je ook de rupsjes?
Daar zijn de Grieken!
Soms is het moeilijk om mythe van waarheid te onderscheiden. kraaiennest
emde ereldbero Is dit de w ndholm? u Tr n va en zonnewag
Het meeste transport ging over water.
rijder e bokken Deze oud se God Thor. rd o is de No
Wie heeft nog een lange reis voor de boeg?
Odysseus was de slimste Griek.
Al deze eilanden zorgden voor vertragingen.
ok d dus o Die ha r. a k n e al e
d wil je Een Trojaans paar n… te la en nn niet bi
d ree En
o v e r de r e g e n
bo
og !
Laocoön en zonen nT ro j
e
rt v a
1250 v oor C
hristu
s
st a a
‘Helena gaf helaas niet thuis…’
oje Het paard van Tr ! ks was Grie
het houten dier De Grieken lieten voor de stad. er ht ac ’ bij ‘vertrek
Het wiel staat in heel wat culturen symbool voor het leven als een eeuwig terugkerende cyclus.
‘En wanneer komt mijn man thuis?’
En dat allemaal uit liefde voor een vrouw?
Schrijffoutje?
enis De geschied ch, zi lt aa rh he ds ee st in nauwere kringen.
taart van Troje
cheid, Zogezegd als afs t om Troje lis als lijk en maar eig en. ng dri te n binne
Ook in de Indusvallei kwamen al vroeg grote culturen tot bloei.
e n? Was het een hobbelpaard of reed het op wiel
Dat is
omerus! ag voor H een vra
Zi
w jn
e
w ee het T al in
stromenland?
.
en werden later wegen
De drukst betreden pad
‘Echt pijlsnel ging dat
Alles vloeit … ot vl jes verder
‘De weg was eerder hobbelig.’
niet.’
Griekse kruiken waren vaak gevuld met olijfolie of wijn.
eelde een Geloof sp e rol. belangrijk
Je moet niet alles geloven!
tweespan
se vaas Een Griek ak vertelt va aal. rh e v l e e een h
ee- ’ ‘ Tw djes! ar pa
al rijdt men jes. In Atlantis zeepaard et m g n la eeuwen
‘Zeeppaardjes?’
De mythologische sta d Atlantis werd door de zeegod Poseidon als stra f verzwolgen door de zee .
k koets is oo ‘Een kikker chijnlijk.’ rs aa weinig w
stad ‘Gaf die aan am haar na sche nti de Atla ?’ Oceaan
Niemand weet waar het echte Atlantis lag, maar waarschijnlijk in de buurt van het Griekse eiland Santorini.
Beelden kunnen bedriegen.
7
Ook niet met een boot!
Maar het ging goed voorui t!
‘Het waren echte bruggenbouwers!’
ngens, ‘Rare jo inen.’ e die Rom
Over de Alpe n kwam je toen nog niet met een kar.
Om vlot te kunnen rijden zijn er wegen nodig. Gelukkig waren de Romeinen echte bouwers.
en leiden naar Alle weg
‘Dat weet ik toevallig via via.’
wel Rome werd ag d n éé in t nie ! d w u gebo
‘Klein begonnen.’
Hier
Met een kar mocht je enkel ’s nach ts de stad in .
werd gevochten!
Hoe kolossaal was het
s ontvangen! Het Circus Maximus was 621 m lang en kon tot 150.000 toeschouwer
Colosseum?
paard van Keizer Nero
loge van de keizer
oerst! Hier werd stevig gek
Hierlangs kwamen de paarden binnen.
Deze middenbalk heet de ‘spina’.
Hier kwamen n de mense binnen. r, ludi = theate edspelen en w s races strijden zoal
‘Wij komen uit het Oosten.’
os
en van ond en rest De plattegr t kun je ui rc ci ce ra dit antieke en in Rome. nog bezoek
. Ze legden een wegennet aan door heel Europa en het Midden-Oosten tsen. verplaa snel zich aars Zo konden legertroepen, reizigers en handel
ezel
‘Rechts.’
‘Fabela c
htig!’
‘Links.’
Wegen werden aangelegd voor en door het leger.
‘Reden de Romeinen toen rechts of links?’
Legionair
lla?’
ne egio
‘L
Wat voert Brutus hier in zijn schild?
ome i is ee nse ste en n he irba weg an.
‘AVV VVK?’
‘Ave, Caesar!’
Soldaten mochten de stad niet gewapend in.
‘He t na gaat ar be hier ne sn de el n… ’
centurion
‘Cave canem!’
equitus
‘Homo homini .’ lupus est
‘De mens is een wolf voor de mens.’
‘Alea iacta est.’
enkele snelle Romeinse karren
Hier steek je de Rubicon beter niet over.
!
Zwaardst
Zwaarder!
Rond 476 was het gedaan met het Romeinse Rijk. Vanaf dan werden de wegen niet meer onderhouden en werd Rome weer een dorp.
Hoe zwaar was zo’n zwaard?
Gelukk ig w er ook aren n waterw og egen.
In de 10de eeuw was er een keizer Otto!
Caesar werd nooit keizer, maar alle keizers na hem kregen zijn naam wel als eretitel.
Ze lieten hun wapens achter voor ze de rivier overstaken.
zwaard
werd Veel werk en av sl r o do verricht.
strijdwagen
Hier nog wat Latijnse woordjes:
‘Aveve?’
8
De R
‘Ave!’
‘In vino vertias’ betekent dat er waarheid in de wij n zou zitten.
Otto is een oude Germaanse naam.
Daarna werd 1000 ja het minde ar r dr op de w uk eg.
In het Verre Oosten was er een bijna even groot en rijk rijk!
‘Hoe meer drake n, hoe meer vreugde !’
n zijn
Draconische maatregele stevige ingrepen.
sampan
Ook hier was er een uitgeb reid stenen wegennet, waar veel goederen en me nsen passeerden. ‘In de Chinese cultuur brengen draken gelukkig geluk.’
jonk Een jonk is een Chinees zeilschip.
Maar die twee rijk
en konden elkaar niet goed bereik Wisten ze van elka en. ars bestaan af?
Ook in het oude
liep een en ander op wieltjes. Het héle Verre Oosten!
De Chinese keizers liete n aan hun noordgrens een muur tegen indringers bouw en, van maar liefst 21.00 0 km! ‘Barbaren?’
De Chinese Muur is het enige bouwwerk dat zichtbaar is vanaf de maan!
‘Tartaren?’ ‘Mongolen!’
De Chinese en Japanse culturen kennen soortgelijke gebruiken.
‘Een draak van een bouwwerk!’
t op erich n. g k i l B oste het O
Net als in Rome raakte het wegennet in verva De Chinezen schakeld l. en voor vele eeuwen ov er naar kruiwagens die hen over alle afstan den en bergpaden hie lpen.
op de ‘Toen ze amen, markt kw ze n begonne n.’ e g n zi te
‘Ik heb mijn wagen volgeladen…’
n windzeil Soms werd ee sneller om d bevestig . vooruit te gaan
Het gewich t werd volle dig gedragen d oor één gro o t wiel in het midden.
Reuzenpanda’s aten toen ook al bamboe.
Haast een volledige schoolbus!
moest De bestuurder enkel sturen.
Terzijde: langs de zijderoute kwam veel andere technologie naar het Westen.
9
ns de
Het wiel tijde
en en uitvinding we technieken n. te Bijna alle nieu t Oos kwamen uit he
Handelaars en ambachtslui trokken zich terug in steden.
Geestelijken trokken zich terug in kloosters.
hiedkundigen Sommige gesc veel bewoog niet denken dat er ussentijd’. ‘t ze in de
‘Rat van fortuin’?
Het wiel werd helaas ook gebruikt om te martelen!
‘Opgegroeid voor galg en rad!’
Mensen woonden hun hele leven in hetzelfde dorp.
Veel kennis werd meegebracht van de kruistochten.
n‘Galge weel?’
‘Ratbraken?’
Die hadden dikke muren.
Boeren bleven op hun erf.
De wind doet het wiel draaien.
vreemde vogel
‘We malen graan tot meel.’
windmolen Een belegeringstoren leek op een kaasrasp.
‘Kunnen katten s hooikoort krijgen?’
molensteen
Molenaars waren rijk! dmolens.
had het niet zo op win
Er werd aan de deur geklopt met een stormram.
Er werden vooral wielen onder dingen gezet die te zwaar waren om te tillen.
Een hooiwag en w een zachtere as waarschijnlijk vorm van ve rvoer.
‘Wel al late middeleeuwen.’
menVeel sa ooi d het uw dee th gepak aar. In de 14de ee de in Europa re zw zijn int is ook kanon
hooiwagen
n Wat is ee
canon?
Weinig verkeer op wielen in de bossen.
d kanon. de is een ou
Een bombar
Buskruit kwam uit China.
Wat ruist er door het struikgewas?
Sint Christoffel is de patroonheilige van de reizigers.
‘Rij n maar a ossen…’ wagen
Een hooiwagen is ook een spin .
Wél struikrovers!
Het iell newie spinnew kwam uit India.
eg wie de w Ook voor wijt is… volledig k ‘Sint Christoffel, beste vriend, ziet dat ik ’m weer vind!’
blauwe reiger
Hier ontspint zich thuiswerk.
Vrouwen reisden nog minder dan mannen.
‘Dat mag geen molen steen om je nek worden. ’
tonnetje met water
Het w o ook w rdt el ‘wetst een e genoe en’ md.
Vreemde vogels bedienden de machine.
vrouwen Sommige l d in sp en a en. v le hun hele
de En ook ie e ko n n! melke
Een bol ka as is ook een w iel!
Vanaf de 13de eeuw herstelde het wegennet zich langzaamaan…
wetsteen
mes
10
Een ‘scharensliep’ reed van stad tot dorp om zwaarden, messen en scharen te slijpen aan een ronddraaiende slijpsteen.
‘Ho
molenpel zon ijk kom steen der blu en we tse n u hier it.’
zwaard
‘En vaak onveilig.’ broodmes
‘We nemen de bluts met de buil.’
‘Aha, een nieuwe wind…’ uit ‘Kom t!’ o uw k
Het kanon maakte die stadsmuren uiteindelijk overbodig.
Opgelet, ijsberg!
kraaiennes t
Handelaars gingen hun koopwaar steeds verder zoeken.
Schepen brachten bergen zilver en goud uit overzeese gebieden. galjoen
have n en go ed
steeds nieuwe stadswallen en -poorten
R-
en en lad sen los
Een kruiwagen werd gebruikt door kruiers.
ZW AA
wirwar van straatjes
sloep
‘Zijn we n u al aan d e nieuwe pat atjes?’
GEWICHT
Rijden was niet gemakkelijk in die oude steden.
Niet goed voor de rug.
W zijn ester s als niet z e krui het o er wa Chi gon gens nes om e m isch ode l.
Shakespeare heeft hier niets mee te maken.
Dit wiel van Leonardo da Vinci leerde ons alles in proportie te zien.
Ooit was de aardappel een nieuwkomer uit de Nieuwe Wereld.
‘Beter één aardappel in de hand dan 1000 in de lucht!’
Kinderkoetsen bestaan vast net zo lang als kinderen bestaan!
Leonardo schetste deze zelfrijdende wagen in 1478 om in het theater te gebruiken. ‘Speelgoed!’
Ideale maten?!
Het woord koets stam t in veel tale n af van de Hongaarse stad Kocs. speelgoed
‘Kotsche!’
Daar was ee n bel voor de post angrijke stopplaats koets tussen Wenen en Boedapes t.
‘Kots?’
‘Coch
e!’
sen Meer postkoet op er rd vind je ve ! ek bo t in di
e!’
‘Couch
o’n voor z werkte rszoontje. aa molen
Zevenmijlslaars
Paardenkar
hield zich ook niet aan de snelheidsdsbeperking van 5 mijl per uur… ‘Misschien liep dat wel op wieltjes.’
Dit is een mijlpaal! 1 mijl = 1,60934 km
erd stelsel w trische ‘Het me gevoerd na de pas in volutie.’ Franse re
handtekening van Pieter Bruegel
11
Dank voor het geduld van velen! K, I & N thuis en A, S & A bij de uitgeverij. Ook stagiair S voor wat extra paardenkracht.
www.lannoo.com www.de-leukste-kinderboeken.com www.tomschamp.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. © Tom Schamp en Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2022 Vormgeving: Tom Schamp en Studio Lannoo (Aurélie Matthys) ISBN 978 94 014 7655 3 D/2022/45/31 NUR 273/274 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.