WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 3
23/08/2021 19:35
D/2021/45/97 – ISBN 978 94 014 7554 9 – NUR 808, 807 Vormgeving omslag: Sarah Schrauwen Vormgeving binnenwerk: Wendy De Haes Illustraties: Lily Deforce © De auteurs & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2021. Uitgeverij LannooCampus maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv. Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag verveelvoudigd worden en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm, of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Uitgeverij LannooCampus Vaartkom 41 bus 01.02 Postbus 23202 3000 Leuven 1100 DS Amsterdam België Nederland www.lannoocampus.be www.lannoocampus.nl
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 4
23/08/2021 19:35
5
Inhoud Inleiding 1
13
Het ABCD-kompas voor veerkracht 17 Acceptatie 20 Acceptatie verhoogt de veerkracht
21
Betekenis 22 Hoe je kijkt naar de werkelijkheid Vooruitdenken en zingeving
22 23
Connectie 24 Verbinding met jezelf 25 Verbinding met anderen 27 Ubuntu 28 Verbinding met een groter geheel 28
Daadkracht 29 Een reis van duizend kilometer begint met een eerste stap Goede dagelijkse gewoontes
2
29 30
Oplossingsgericht werken 35 Oplossingsgericht omgaan met veranderingen 38 Kijk uit waar je vragen je brengen Problemen zijn wensen in werkkledij Eerste halte: de gewenste toekomst Sporen van oplossingen Speel met de troeven die je in handen hebt
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 5
38 40 41 42 43
23/08/2021 19:35
6
Wendbaar als het woelig wordt
In het kielzog van verandering De kracht van de volgende kleine stap Voorbij de techniek
44 45 46
Helpende aannames 47 Verandering is onvermijdelijk De toekomst ligt niet vast Mensen zijn veerkrachtig Mensen willen bijdragen aan oplossingen
47 48 49 49
3 Het ABCD-kompas voor persoonlijke wendbaarheid 51 Acceptatie: omarm jezelf en alles wat er op je pad komt 57 Omarm dit moment Omarm je gevoelens Omarm ook je moeilijkheden Kijken als een nieuwkomer
58 59 61 62
Betekenis geven is auteur blijven van je eigen verhalen 64 Beheers de ‘aapjes’ in je hoofd Kies zelf waar je sterker in wilt worden Schrijf je eigen levensscript Leren uit jouw levenslijn Leren uit tegenslagen Drie vragen voor geluk Je richten op je wensen De ultieme betekenis is zingeving
64 69 70 72 74 75 76 77
Connectie: vooral het gezelschap telt 79 Ademen als de kortste weg naar jezelf Bouwen aan innerlijke kracht en veiligheid Een fijne reisgezel voor anderen Vraag hulp als het niet lukt Geef en vraag feedback Vriendelijkheid werkt als een boemerang
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 6
80 81 84 84 85 86
23/08/2021 19:35
Inhoud
7
Daadkracht: wat je elke dag doet is hoe je je leven leidt 87 Humor: het beste medicijn! 87 Tip voor als je lijdt aan uitstelgedrag 89 Tip voor perfectionisten 90 Organiseer een opruimdag 91 Neem voldoende mini-pauzes 93 Zorg voor een goede balans 94 Multischalen 95 Kom uit je comfortzone 97
4 Wendbare teams en organisaties 101 Acceptatie 103 Teams zijn complex Luisteren met sterkte-oren Erkennen en verkennen Van klacht naar wens
103 105 108 109
Betekenis 110 Zinvol plannen in een wereld vol verandering Strategische teamdagen Een project goed lanceren
114 117 119
Connectie 121 Een vruchtbare bodem: veiligheid, vertrouwen en verbinding Verbindende gesprekken Samen leren: succesanalyse en intervisie Een open feedbackcultuur De rijkdom van een divers team
121 123 126 132 140
Daadkracht 141 Droom groot, begin klein Stap voor stap verder bouwen aan de toekomst Moedig leiderschap
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 7
142 143 144
23/08/2021 19:35
8
Wendbaar als het woelig wordt
Tot slot Een veerkrachtige en wendbare samenleving
149
Als het woelig wordt … 152 Het gepolariseerde debat 152 Risicobeheersing en hang naar controle 153 Groeiende individualisering en competitie 153 Wij-zij-denken 154
Oplossingsgericht leven in een wendbare maatschappij 155 Collectieve veerkracht Een andere mindset Zekerheid is een vergissing Alleen maar winst De kracht van taal en stem Goeie vaart!
155 156 157 157 160 160
Woord van waardering 163 Bibliografie 166
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 8
23/08/2021 19:35
Ervaring is, hoe boeiend, niet wat jou overkomt, maar wat je doet met wat je overkomt en wat je daaruit kunt leren.
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 9
23/08/2021 19:35
10
Wendbaar als het woelig wordt
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 10
23/08/2021 19:35
11
Entre mi-temps En als je daar dan bent je niets of niemand nog herkent je niet meer weet wat onder boven links of rechts van jou bestaat Als het niets meer uitmaakt of je nu blijft hangen je je laat drijven of zinkt of verder zwemt Er geen sprake meer is van ergens of waarheen van aankomen of verdwalen van straks, vroeger, nu en later of meteen Dan, net dan wanneer noch moeten noch mogen van tel zijn Dan daar, ja, net daar waar verdwalen en terecht zijn - perfect inwisselbaar Het er niet mee toe doet wat van betekenis is en wat niet Net dan en daar gebeurt het Noch wel Noch niet Hannes Couvreur
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 11
23/08/2021 19:35
12
Wendbaar als het woelig wordt
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 12
23/08/2021 19:35
13
Inleiding In 2009 schreven we (Liselotte Baeijaert en Anton Stellamans) een boek over veerkracht – Vergroot de veerkracht in jezelf en je team – eveneens uitgegeven bij LannooCampus. Hoewel er wereldwijd al veel onderzoeksresultaten en literatuur voorhanden waren rond resilience, kreeg veerkracht toen nog nauwelijks aandacht in de Nederlandstalige managementliteratuur. Anno 2020 werd veerkracht, mede door de wereldwijde coronacrisis, een van de meest besproken thema’s. Wij ervaren in ons werk van elke dag dat aandacht voor veerkracht uiterst relevant blijft. Als we kijken naar de maatschappelijke uitdagingen – zoals de bevolkingsgroei, de klimaatcrisis, sterke polarisatie door sociale media, migratie, virussen, onvoorspelbare economische evoluties – dan zal daar niet snel verandering in komen. Veerkracht roept soms het beeld op van mensen in een constante staat van paraatheid en weerbaarheid, als het ware aangevuurd door een zweep om steeds beter te presteren, steeds meer te leveren, beter bestand te zijn tegen druk en stress. Kortom, veerkracht als een instrument om van ons een superman of -woman te maken. Dat is helemaal niet hoe wij het zien en niet waaraan we met dit boek willen bijdragen. Wij richten ons op een wereld waarin we als mens en als organisatie op een duurzame en harmonieuze wijze samenleven en samenwerken met zorg voor welzijn, met respect voor andere wezens, met aandacht voor de fragiliteit van onze ecosystemen en voor de aarde die onze thuis is. Met dit boek willen we een bijdrage leveren aan het realiseren van die visie. We willen je uitnodigen en je een kompas bieden om gemakkelijker, plezieriger en creatiever samen te werken en te leven, in harmonie met jezelf en met elkaar en met wat zich aandient. Kennis van veerkracht kan immers jouw wendbaarheid ten aanzien van veranderingen vergroten.
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 13
23/08/2021 19:35
14
Wendbaar als het woelig wordt
Veerkracht is een levenskunst. Het is jouw vermogen om wendbaar mee te deinen op de golven van verandering en om tegenslagen te boven te komen. Als een veer vang je druk op en ben je in staat om soepel weer op te veren. Maar er is meer. In tegenstelling tot een veer die altijd tot haar oorspronkelijke toestand terugkeert, veranderen wij mensen met alles wat om ons heen gebeurt. Ervaring is, hoe boeiend, niet wat jou overkomt, maar wat je doet met wat je overkomt en wat je daaruit kunt leren. In hoofdstuk 1 presenteren we het veerkrachtkompas. Net als een echt kompas is het een licht, eenvoudig en gebruiksvriendelijk instrument dat je kan helpen om op een wendbare manier te leven. Simpel als ABCD en daardoor gemakkelijk hanteerbaar. De vier assen van het kompas richten zich op vier thema’s die relevant zijn als het over veerkracht gaat: Acceptatie, Betekenis, Connectie en Daadkracht. Ons werk is diepgaand geïnspireerd door de Oplossingsgerichte filosofie, een rode draad in ons denken over veerkracht en welzijn in organisaties. In hoofdstuk 2 bespreken we de achtergronden van de Oplossingsgerichte benadering. Verder gaan we na hoe je op drie verschillende niveaus aan je veerkracht en wendbaarheid kunt werken: het persoonlijke niveau (hoofdstuk 3), het organisatorische niveau (hoofdstuk 4) en ten slotte het maatschappelijke niveau (tot slot). Met ons vieren hebben we dit boek geschreven. In het leven zijn we niet alleen vrienden, maar ook collega’s en partners bij Ilfaro, een coachingsen trainingsbureau. Samen ondersteunen we teams en organisaties om op een veerkrachtige manier om te gaan met veranderingen. Dit boek is de vrucht van onze jarenlange ervaring en uitwisseling. We werken alle vier Oplossingsgericht, en tegelijkertijd zijn we vier verschillende mensen met verschillende opleidingen, met een verschillende achtergrond, met verschillende interessegebieden en levenservaringen. Onze verschillende perspectieven verrijken ons werk.
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 14
23/08/2021 19:35
Inleiding
15
Het boek kun je chronologisch lezen of volgens je interessegebied. Naast de theoretische en beschouwende stukken, vind je ook praktische toepassingen, handige formats, sprekende anekdotes en beklijvende citaten. We hopen dat dit boek je laat ontdekken waar jouw bronnen van veerkracht zitten en dat het je inspiratie geeft over hoe jij je veerkracht nog kunt vergroten en om, op jouw beurt, anderen te stimuleren tot prettig, energiek en duurzaam samenwerken. Veerkrachtig en wendbaar in het leven staan is een kunst. Aan de basis ligt de keuze die je elke dag opnieuw kunt maken om met aandacht, respect en plezier samen te werken met anderen en met alle elementen en dynamische processen van ons bestaan. Onze wens is dat het boek mag bijdragen tot een fijn, zinvol, vervullend en harmonieus leven.
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 15
23/08/2021 19:35
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 16
23/08/2021 19:35
HOOFDSTUK 1
Het ABCD-kompas voor veerkracht
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 17
23/08/2021 19:35
18
Wendbaar als het woelig wordt
Een kompas is een bijzonder nuttig instrument. Het is licht en klein genoeg om in je broekzak te passen. Het helpt je om je positie te bepalen wanneer je het spoor bijster bent. Zo kun je vervolgens met goede moed je weg verder bewandelen. Het veerkrachtkompas dat we hier presenteren, kan je helpen om een fijne wandeling te maken of om weer op koers te komen als je vastzit in je eigen leven of in je werk.
Betekenis We richten ons op de toekomst, op wat nu belangrijk en nuttig is. We kiezen voor behulpzame gedachten.
Acceptatie We vluchten niet voor wat er komt noch gaan we in zinloos verzet. We gaan zo goed mogelijk en moedig aan de slag met de kaarten die ons toebedeeld worden.
Connectie We blijven mild en liefdevol voor onszelf en anderen. We hebben aandacht voor onze eigen noden en die van anderen. We blijven in contact, geven en vragen hulp.
Daadkracht We blijven in beweging, al is het met kleine stappen. We passen ons aan aan de hand van voortschrijdend inzicht. We werken aan goede dagelijkse gewoontes.
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 18
23/08/2021 19:35
Het ABCD-kompas voor veerkracht
19
De vier assen van het veerkrachtkompas staan voor: A Aanvaarden en omarmen wat op je pad komt. Niet weglopen voor uitdagingen, veranderingen of tegenslagen. B Betekenis geven: stilstaan bij wat in deze nieuwe situatie belangrijk is en hoe we betekenis kunnen geven aan wat er gebeurt. Welke lessen kun je trekken uit wat je overkomt? Welke kansen zie je voor de toekomst? C In Connectie blijven met jezelf, met anderen en het grotere geheel. We staan er niet alleen voor, we kunnen steun vinden bij anderen en zij kunnen steunen op ons. Connectie maken staat ook voor het verbinden met je eigen persoonlijke troeven en met het grotere geheel waarvan je deel uitmaakt. D Staat voor Doen en Daadkrachtig handelen; hoe je voortdurend in beweging blijft, groeit en verandert. Je zet stappen en met voortschrijdend inzicht speel je in op de verandering die zich aandient. Daadkracht gaat ook over het ontwikkelen van nuttige dagelijkse gewoontes die je helpen om veerkrachtig en wendbaar in het leven te staan. Het veerkrachtkompas nodigt je uit om aandacht te schenken aan deze aspecten van bewust leven: naar binnen gaan, gewaar zijn, reflecteren en verbeelden, voelen en contact zoeken, afstemmen, alert reageren, aanpassen, keuzes maken, realiseren, manifesteren. Je bent immers een levend systeem, een complex en fluïde wezen. Dit kompas kan een heel nuttige en wijze reisgezel zijn voor alle aspecten van je leven.
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 19
23/08/2021 19:35
20
Wendbaar als het woelig wordt
Acceptatie
In het midden van het lichaam staat het leven stil; daar beweegt niets; misschien een grashalm; een weinig muziek, een paar wolken. Daar woont ook de kleine god van het geduld. Hij knielt en kijkt over de aarde; hij zit met gevouwen benen en volgt een paar vogels die verdwijnen in de verte. Hij zegt niets wat de mensen kan schaden of de vogels. Alles is eender, denkt hij, voor zover hij denkt. Hans Andreus
Acceptatie of Aanvaarden is nieuwsgierig en sereen ‘ja’ zeggen tegen alles wat zich aandient in je leven, ‘ja’ tegen vreugde en verdriet, omdat ze beide deel uitmaken van de polariteiten die je dagelijks ervaart. Dag en nacht, eb en vloed, goed en slecht, groot en klein, stilstaan en vooruitgaan. Je kunt niets negeren, ontkennen of uitsluiten als je voluit wilt leven. Het is ‘ja’ zeggen tegen dat alles zonder te verstarren, te verbitteren of naïef positief te zijn. Acceptatie staat voor omarmen wat is, met de doelbewuste intentie om ook ‘ja’ te zeggen tegen het negatieve in plaats van je kop in het zand te steken. Stel dat je op een willekeurige dag opstaat, naar je werk gaat en onverwacht slecht nieuws krijgt over het project waar je al een heel jaar op zwoegt. Ze hebben van hogerhand beslist om jouw project te stoppen. Op dat moment staat je wereld even stil. Je kunt het niet geloven, je staat perplex. Je aandacht versmalt en het voelt als een dreun op je hoofd. Je weet even helemaal niet wat te zeggen en je wereld is als een bubbel waarin je opgesloten zit. Je wilt dit niet, verdient dit niet en je voelt een draaikolk van woede ontstaan in je hart, maar je kunt er niets mee. Op dat moment is alles vastgevroren. Zoals de realiteit nu is voor jou, is ze eng en beangstigend. Maar het is wel jouw beleving op dit moment waar je niet van weg kunt lopen en die je te accepteren hebt. Je voelt pijn en ongemak en tegelijkertijd neem je waar dat je die pijn en dat ongemak kunt toestaan en kunt dragen. Het
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 20
23/08/2021 19:35
21
Het ABCD-kompas voor veerkracht
is oké om dit te voelen en je hoeft je niet van dit gevoel te dissociëren of weg te vluchten. Je gaat er ook niet aan dood. Wendbaar zijn is beseffen dat ook deze last uiteindelijk voorbijgaat, omdat je weet dat je meer bent dan de emotie die jou nu overmant. Iets aanvaarden is allerminst zwak of passief. Het betekent dat je een situatie onder ogen kunt zien. Het betekent dat je ondanks alles ten volle aanwezig blijft en je op de best mogelijke manier verhoudt tot de nieuwe situatie. Aanvaarden is kiezen om het gevecht niet aan te gaan met datgene dat je niet kunt veranderen. Om niet te sakkeren, noch om de tegenslagen weg te lachen of te minimaliseren. Het betekent een soort oordeelloos beschouwen van de dingen zoals ze zijn. De sereniteit van het accepteren helpt je om de controle te houden over je leven en hoe je de dingen beleeft, en om drama te relativeren. Het is ‘ja’ zeggen met geduld en kracht om er vervolgens het beste van te maken.
If someone comes along and shoots an arrow into your heart, it’s fruitless to stand there and yell at the person. It would be much better to turn your attention to the fact that there’s an arrow in your heart. – Pema Chödrön
Acceptatie verhoogt de veerkracht Aanvaarden vraagt bewustzijn en oefening. Je neemt je voor om je niet te laten meeslepen door automatische gedachten, maar om je rust en kalmte te bewaren en de leiding te houden. Heb je vat op een pandemie? De beslissingen van de overheid? Het weer? De afwijzing door een geliefde? De tegenvallende cijfers op het einde van het jaar? Het ontslag van je beste werknemer voor een betere job? Op ziek worden of verouderen? Als je daar ‘nee’ op moet zeggen, zeg dan tegen jezelf: ‘Het is wat het is. Ik wil geen energie verliezen aan zinloos verzet. Ik kies ervoor om deze gebeurtenis te erkennen, toe te laten en een plaats te geven en er zo goed mogelijk mee om te gaan of er lessen uit te trekken voor de toekomst.’ Natuurlijk gaat dit niet vanzelf. Je voelt misschien een scherpe steek in je hart, een krop in je keel of een gewicht op je schouders. Elke emotie vertaalt zich immers in een of andere fysieke vorm. Het heeft geen zin om dat te negeren of te ontkennen, want dan komt het des te harder terug. Je hebt gewoon wat tijd nodig om weer op te veren.
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 21
23/08/2021 19:35
22
Wendbaar als het woelig wordt
Het bijzondere is dat we dat kunnen. Ook al heb je moeite met wat je overkomt, acceptatie zal je helpen om sneller klaar te staan voor een veerkrachtige aanpak en geen energie te verliezen aan een zinloze strijd. Als je iets kunt accepteren, zul je ook sneller oog hebben voor wat wél nog lukt en voor wat nu van betekenis is om verder op pad te gaan. Dat brengt ons bij de B van ons kompas: Betekenis geven.
Betekenis ‘Betekenis geven’ heeft in ons kompas een dubbele laag. Ten eerste gaat het over hoe je kijkt naar, praat, denkt en schrijft over de werkelijkheid. Ten tweede gaat het over vooruit fantaseren en zingeving.
Hoe je kijkt naar de werkelijkheid
Alvorens we kunnen bouwen aan een wereld waarin we willen leven, moeten we ons die eerst voorstellen. Grootheid start met een heldere visie op de toekomst.
Je leeft in de verhalen die je vertelt over jezelf, over anderen en over de wereld. Jouw verhaal zal je helpen om te navigeren in een complexe wereld, of niet. Als je vastloopt, vertel je haast automatisch een verhaal over hoe je vastgelopen bent en wat daar de gevolgen van zijn. Dat verhaal is niet zomaar een weerspiegeling van wat er gebeurt, het bepaalt ook hoe je reageert. Toch kun je je verhaal ook zo ‘schrijven’ dat het jou wendbaar en veerkrachtiger maakt! In dat verhaal kies je voor wat nuttig, respectvol en opbouwend is, zowel voor jou als individu als voor je omgeving. Je spreekt jezelf bemoedigend toe, je gelooft in jezelf, in anderen en in een goede afloop, je ziet opportuniteiten en hulpbronnen. Voorbeeld Je organisatie heeft het moeilijk met de regelgeving van de overheid tijdens een lockdown. Je moet je activiteiten opschorten, je omzet daalt, je ziet even geen uitweg. Bovendien word je ziek. Het kost je enige tijd om je neer te leggen bij deze toestand. Maar je bent veerkrachtig en je start met een ander verhaal te vertellen aan jezelf: ‘Ik kom dit wel te boven. Gelukkig kan ik mezelf de tijd geven om
WendbaarAlsHetWoeligWordt_BW_P5.indd 22
23/08/2021 19:35