De laatste dictator in Europa De opstand tegen Loekasjenko
www.kritak.be Kritak maakt deel uit van Uitgeverij Lannoo nv © Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, en Christophe Brackx, 2021 Vormgeving: Tinxz (Filip Coopman) Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en /of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. d/2021/45/176 isbn 978 94 0147 547 1 nur 697
Christophe Brackx
INHOUD
Verklarende namenlijst 9 Verklarende woordenlijst 13 Vooraf 19 1. Minsk, dinsdag 4 augustus 2020 23 2. Bat’ka 37 3. Vitebsk, woensdag 5 augustus 2020 53 4. Maly Trascianiec 69 5. Minsk, donderdag 6 augustus 2020 83 6. Adradzennie 101 7. Minsk, vrijdag 7 augustus 2020 115 8. Koroli Minska, Korol’ Kremlya 131 9. Minsk, zaterdag 8 augustus 2020 145 10. De regen van Reactor 4 167 11. Minsk, zondag 9 augustus 2020 183 12. Minsk, maandag 10 augustus 2020 199 13. Omonovtsy 219 14. Minsk, dinsdag 11 augustus 2020 237 15. Brussel, augustus 2020 253 16. Kholodnaya voyna 2.0 277 17. Europa’s eerste dictatuur? 289
Verklarende namenlijst Alferov, Zhores, Wit-Russisch winnaar van de Nobelprijs voor Fysica in 2000 Andrejeva, Nina, hardliner van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie, bekend om haar aandeel in de coup tegen Michail Gorbatsjov in 1991 Atabekov, Khazalbek, commandant van de interne troepen van de MVD RF Babariko, Viktor, voormalig Wit-Russisch presidentskandidaat, gevangengezet Balaba, Dzmitry, commandant van de Wit-Russische OMON Byabenin, Oleg, voormalig Wit-Russisch journalist en oppositielid, vermoord in 2010 Chamadanava, Volha, woordvoerster van het Ministerie van Binnenlandse Zaken Chroesjtsjov, Nikita, secretaris-generaal van de Communistische Partij en leider van de Sovjet-Unie van 1953 tot zijn afzetting in 1964 Dmitriyeu, Andrey, Wit-Russisch politicus en presidentskandidaat Gonchar, Viktor, voormalig hoofd van de Kiescommissie TZIK en oppositielid, vermoord in 1999 Gorbatsjov, Michail, secretaris-generaal van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie van 1985 tot 1991 en president van de USSR van 1990 tot 1991 Hanusevich, Natalia, woordvoerster van het Ministerie van Binnenlandse Zaken, departement Minsk Jeltsin, Boris, president van de Russische Federatie tussen 1991 en 1999 - 9 -
DE LAATSTE DICTATOR IN EUROPA
Karayev, Yuri, Wit-Russisch minister van Binnenlandse Zaken tussen 2019 en oktober 2020 Karpenkov, Nikolai, voormalig commandant van de GUBOPIK, sinds oktober 2020 onderminister van Binnenlandse Zaken Kazakevich, Gennady, Wit-Russisch onderminister van Binnenlandse Zaken tot oktober 2020 Kazulin, Alexander, voormalig presidentskandidaat in 2006, gevangengezet Kebich, Vyacheslav, eerste minister van Wit-Rusland tussen 1991 en 1994, aan COVID-19 overleden in 2020 Khalip, Iryna, journaliste, vrouw van Andrei Sannikov, gevangengezet en gevlucht Kolesnikova, Maria, oppositieleidster, voormalig campagneleidster van Viktor Babariko, gevangengezet Kravtsjoek, Leonid, president van Oekraïne tussen 1991 en 1994 Mitrokhin, Nikolay, Russisch onderzoeker aan de Universiteit van Bremen en die van Moskou Mulyavin, Vladimir, Russisch rockmuzikant van de band Pesniary, die aan de basis lag van de ‘adradzennie’ Naumov, Vladimir, Wit-Russische minister van Binnenlandse Zaken tussen 2000 en 2009 Navalny, Alexei, bekend Russisch oppositielid, vergiftigd door de FSB in 2020 Neklyayev, Vladimir, schrijver en voormalig Wit-Russisch presidentskandidaat in 2010, gevangengezet en nu nog altijd onder huisarrest Pazniak, Zianon, nationalistische Wit-Russische historicus en politicus, voorzitter van het BPF, gevlucht in 1996 Poetin, Vladimir, gewezen hoofd van de KGB/FSB, de geheime dienst van de Sovjet-Unie, sinds 2000 afwisselend premier en president van Rusland - 10 -
Verklarende namenlijst
Ryzhkov, Nikolay, hardliner van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie, nog altijd actief als communistisch politicus Sannikov, Andrei, voormalig Wit-Russisch presidentskandidaat in 2010, gevangengezet en gevlucht Shevardnadze, Edvard, minister van Buitenlandse Zaken van de Sovjet-Unie tussen 1985 en 1991 en president van Georgië tussen 1992 en 2003 Sivakov, Yuri, Wit-Russisch minister, verschillende departementen Sjenin, Oleg, hardliner van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie, bekend om zijn aandeel in de coup tegen Michail Gorbatsjov in 1991 Sjoesjkevitsj, Stanislaw, eerste staatshoofd van Wit-Rusland tussen 1991 en 1994 Stalin, Jozef, secretaris-generaal van de Communistische Partij en leider van de Sovjet-Unie van 1922 tot zijn dood in 1953 Statkevitsj, Nikolai, voormalig Wit-Russisch presidentskandidaat, gevangengezet sinds 2010 Taraikovsky, Alexander, door het regime vermoorde Wit-Russische demonstrant Tichanovskaja, Svetlana, presidentskandidate, met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid winnaar van de verkiezingen van augustus 2020 Tichanovski, Sergei, voormalig Wit-Russisch presidentskandidaat, gevangengezet Tsepkalo, Valery, voormalig Wit-Russisch presidentskandidaat, gevlucht Tsepkalo, Veronika, oppositieleidster, echtgenote van Valery Tsepkalo Tsoi, Viktor, rockmuzikant, voorman van de Russische band Kino - 11 -
DE LAATSTE DICTATOR IN EUROPA
Yarmoshyna, Lydia, voorzitster van de Wit-Russische kiescommissie TZIK. Zacharanka, Yuri, voormalig Wit-Russisch minister en oppositielid, vermoord in 1999 Zacharka, Vasil, president van de Wit-Russische regering in ballingschap van 1928 tot aan zijn dood in 1943 Zjoeganov, Gennadi, secretaris-generaal van de Communistische Partij van de Russische Federatie sinds 1993
- 12 -
Verklarende woordenlijst adradzennie, het historische ontwaken van Wit-Rusland als natie Almaz, antiterreureenheid van het Wit-Russisch Ministerie van Binnenlandse Zaken apparatsjiks, communistische overheidsambtenaren autozak, militaire bus voor transport van arrestanten baboesjka, grootmoeder balaclava, bivakmuts Bat’ka, Wit-Russisch voor Vadertje Belarus, Wit-Rusland Belavia, nationale luchtvaartmaatschappij Wit-Rusland belaya lenta, witte armbandjes, oppositiesymbool berezka, berkenboom bssr, Belorussische Socialistische Sovjetrepubliek chinovniki, regimegetrouwen, vaak ook heersende klasse in communistische staten dedoesjka, grootvader draniki, pannenkoekjes Dzynsavaja Revalucyja, zogenaamde ‘Jeansrevolutie’ in Minsk, in 2005-2006 FSB, Russische geheime dienst gopnik (gopnita), antiwesterse, werkloze hangjongeren, straatboefjes GUBOPIK, eenheid voor de bestrijding van georganiseerde misdaad en corruptie, de facto repressieapparaat van het Wit-Russisch Ministerie van Binnenlandse Zaken Gum, beroemd warenhuis in Moskou en Minsk holodnik, koude maaltijdsoep van rode bieten (Wit-Russisch) - 13 -
DE LAATSTE DICTATOR IN EUROPA
Kaardynacyjnaja Rada, coördinatieraad die in augustus 2020 door de Wit-Russische oppositie werd opgericht karateli, nazi-beulen karta polaka, verblijfs- en werkvergunning voor Wit-Russen in Polen KGB, Wit-Russische geheime dienst, oude benaming ook voor Russische geheime dienst Khochu Peremen, rocksong van Kino, strijdlied van meerdere revoluties kinotheater, bioscoop kolchoz, communistische collectieve boerderij waar boeren voor zichzelf werken Komsomol, communistische jeugdorganisatie kopeke, roebelcent, één honderdste van een roebel korol’, koning Maidan (ook wel Euromaidan), geslaagde Oekraïense revolutie tegen het pro-Moskou-bewind, 2013 militia, reguliere politie milkbar, typisch communistisch restaurant MVD RF, paramilitaire organisatie van het Ministerie van Binnenlandse Zaken MZKT, staatsfabriek waar militaire trucks gefabriceerd worden Nasha Niva, onafhankelijk Wit-Russisch informatiekanaal (en krant) NKVD, volkscommissariaat voor Binnenlandse Zaken van de USSR nomenklatoera, heersende klasse in de Sovjet-Unie oblast, provincie Okrestina, beruchte Wit-Russisch gevangenis okroshka, koude maaltijdsoep (Russisch) OMON, paramilitaire ordetroepen van het Ministerie van Binnenlandse Zaken - 14 -
Verklarende woordenlijst
omonovtsy, OMON-agenten Opperste Sovjet, hoogste wetgevende macht van de SovjetUnie tussen 1936 en 1991 perestrojka, hervormingspolitiek van Michail Gorbatsjov piva, bier prospekt, laan rada, raad, ook wel Wit-Russische regering in ballingschap refusenik, (werk)‘weigeraar’ in de Sovjet-maatschappij Russia Today, pro-Kremlin-televisiezender en ‑mediakanaal shtab, letterlijk ‘staf ’, term gebruikt voor de drie vrouwelijke oppositieleiders siloviki, algemene benaming voor de beulen van de dictatuur: OMON, Almaz, MVD RF, Spetsnaz, tikhari, SOBR enzovoort SOBR, speciale interventie-eenheid van het Ministerie van Binnenlandse Zaken sovchoz, communistische collectieve boerderij waar boeren voor de overheid werken Spetsnaz, speciale militaire eenheden, zowel in Wit-Rusland als in Rusland svekla, rode biet taraka, kakkerlak tikhari, niet-geüniformeerde privémilities/knokploegen van Loekasjenko trasianka, mengvorm (taalkundig) van het Wit-Russisch en Russisch TZIK, officiële en nationale Wit-Russische kiescommissie UIK, lokaal onderdeel van de TZIK vulica, straat Ya Bat’ka, Loekasjenko-aanhangers zona otchuzhdenya, nucleair besmette zone in Wit-Rusland zubr, bizon
- 15 -
Dit boek is opgedragen aan Valentina, Lena, Yaruk, Pasha, Veronika, Julia, Alla, Igor, Olga, Natalia, Nikolai, Yauheni, Alina Petrova en alle andere Wit-Russen die ik niet bij hun echte naam kan noemen, omdat ze anders gevangen gezet, afgetuigd, gemarteld en uiteindelijk misschien ook vermoord worden door hun eigen regime. Ik hoop dat ze binnenkort allemaal kunnen leven zoals de meesten van ons: vrij, onbezorgd, zonder voortdurende doodsangsten. Ik hoop vooral dat de vreselijke en nietsontziende dictatuur in hun land een nachtmerrie is die ooit, heel snel liefst, stopt.
VOORAF
I
k ben al bijna dertig jaar televisiemaker, maar schrijven is ongetwijfeld een van mijn andere grote passies. Zo is alles ooit ook begonnen voor mij, begin jaren negentig, als journalist bij de Belgische krant De Morgen. Het voorbije decennium heb ik vooral internationaal gewerkt. In februari 2020 was ik net begonnen als creative director bij Paprika Studio’s, toen nog Oost-Europa’s grootste televisieproducent. Maar ik werd ziek in Boedapest en moest begin maart terug naar Brussel. Het virus heeft me nu al bijna een jaar in zijn greep. Ik heb het grootste deel van de maanden maart, april, mei en juni 2020 in bed doorgebracht. Als een dode levende.
Eind juli, toen het eindelijk een beetje beter ging, wou ik meteen weer iets dóén. Ik wilde ook meteen weer reizen. Ik besloot mijn beste vriendin te gaan opzoeken: Valentina uit Minsk. Ik ben vaak in Wit-Rusland geweest de voorbije jaren, en de presidentsverkiezingen van 9 augustus leken de meest beladen ooit te worden. Ik had toen nog geen vermoeden dat die stembusgang tot een regelrechte volksopstand zou leiden, al had Valentina me dat wel min of meer voorspeld. Mijn verblijf in Wit-Rusland, de tien turbulente dagen van de verkiezingsperiode tussen 4 en 13 augustus 2020, vormt dan ook de basis van dit boek. Maar ik heb er natuurlijk ook al mijn voorgaande bijzondere ervaringen in de laatste dictatuur van Europa in verwerkt. Vóór mijn vertrek heb ik snel contact gezocht met enkele Belgische dag- en weekbladen, om te kijken of ik bij hen artikelen kon publiceren. Maar dat bleek te link: omdat er voor de - 19 -
DE LAATSTE DICTATOR IN EUROPA
verkiezingsperiode geen persaccreditaties aan westerse journalisten werden verstrekt, kon mijn veiligheid niet gegarandeerd worden — ik heb zelf enkel een BBC-ploeg ontmoet in Minsk, en Poolse, Litouwse en Russische journalisten. Ik heb dan maar zonder accreditatie gereisd, zonder perskaart, zonder pershesje, volledig anoniem. Dat bleek ook een goede ingeving, want al snel na het begin van de revolte ging de dictatuur op journalistenjacht. Velen onder hen werden opgepakt en mishandeld, enkelen werden zelfs neergeschoten, met rubberkogels weliswaar. Zelfs nu, eind 2020, worden alle buitenlandse journalisten nog altijd geweerd uit Wit-Rusland. De freelancers, stringers of lokale verslaggevers die voor buitenlandse media werken, wat officieel verboden is, kunnen alleen maar hopen dat ze niet opgepakt worden. Want in de detentiecentra zoeken de ordediensten tussen de duizenden arrestanten echt naar persmensen. Als ze die vinden, worden ze vreselijk mishandeld, vaak zelfs gefolterd. Daar bestaan intussen genoeg getuigenissen over, ook in dit boek. Ik ben geen academicus, geen historicus. Ik heb voor dit boek, zoals ik altijd doe wanneer ik reis, met tientallen, misschien wel honderden mensen gepraat. In Minsk en andere steden en in rurale gebieden. Allemaal gewone Wit-Russen, mannen en vrouwen van alle leeftijden en sociale lagen. Ik heb hen soms uren geïnterviewd, al vind ik die term te beladen. Ik heb hun persoonlijke getuigenissen, verhalen, meningen en verzuchtingen aangehoord en opgetekend. Want zoals filosoof en schrijver Ales Adamovich, toevallig ook een Wit-Rus, al zei: ‘De beste manier om over de horror van onze tijd te getuigen is níét door fictie te creëren. Maar wel door de verhalen op te schrijven van gewone mensen, van hen die de horror hebben meegemaakt.’ Dat betekent dat er historische of feitelijke onjuistheden in dit boek kunnen schuilen, omdat het om subjectieve - 20 -