canadastock/Shutterstock
Het 19de-eeuwse kasteel Neuschwanstein in Zuidwest-Beieren, gebouwd voor Luwig II
DUITSLAND ZUID Beieren
Inhoud Niet te missen...........................8 Hoogtepunten........................ 12 Reisplanner...............................20 Met het gezin..........................26
DE REIS VOORBEREIDEN Naar Duitsland..........................30 Voor het vertrek.....................31
J. Wackenhut/imageBROKER/age fotostock
Duitsland van A tot Z....................................36 Memo...................................................44
MEER WETEN OVER DUITSLAND Duitsland vandaag...............50 Geschiedenis..............................56 Kunst en architectuur.......71 Cultuur............................................... 87 Zuid-Duitse landschappen............................98 Gastronomie.............................101 Feesten en folklore.......... 104 Danita Delimont/Getty Images
STEDEN EN BEZIENSWAARDIGHEDEN 1 München en Zuid-Beieren
München.................................................... 112 Augsburg.................................................148 Klosterkirche Ottobeuren.................. 155 Lindau im Bodensee............................. 158 Deutsche Alpenstraße......................... 162 De kastelen van Ludwig II van Beieren.......................174 Garmisch-Partenkirchen....................180 Berchtesgaden....................................... 185 Passau.......................................................190 Burghausen.............................................194 Landshut................................................... 197 Regensburg.............................................199
2 Noord-Beieren
Würzburg.................................................210 Romantische Straße............................220 Rothenburg ob der Tauber................ 225 Neurenberg............................................. 231 Bamberg.................................................. 243 Bayreuth.................................................. 253
3 Baden-Württemberg
Freiburg im Breisgau...........................264 Het Zwarte Woud................................. 273 Baden-Baden........................................ 285 Badische Weinstraße.......................... 293 Europa-Park...........................................309 Karlsruhe.................................................. 313 Kloster Maulbronn................................. 321 Heidelberg.............................................. 324 Mannheim............................................... 333 Bad Wimpfen......................................... 336
Schwäbisch Hall....................................340 Stuttgart.................................................. 343 Tübingen.................................................. 352 Ulm............................................................ 359 Konstanz.................................................. 368 Bodensee................................................ 374
4 Rijnland-Palts en Saarland
De Palts....................................................384 Speyer...................................................... 389 Saarbrücken........................................... 393 Idar-Oberstein....................................... 398 Trier............................................................401 Moezeldal............................................... 409 Koblenz..................................................... 415 Rijndal........................................................ 421 Mainz......................................................... 432
5 Frankfurt en Zuid-Hessen
Frankfurt am Main............................... 440 Wiesbaden.............................................. 457 Darmstadt...............................................462 Register..............................................468 Kaarten en plattegronden.............. 477
Raadpleeg voor elke plaats ons adresboekje
geogif/iStock
Niet te missen
aa
Bodensee Het grootste meer van Duitsland is zo intens blauw dat u zich aan de Côte d’Azur waant. Bovendien kunt u er heerlijk zwemmen en wandelen, tegen een schitterend decor van bergen, wijngaarden en kastelen. Zie blz. 374.
B. Harrington/age fotostock
aaa
Zwarte Woud Wie Zwarte Woud zegt, zegt Schwarzwälder Kirschtorte, natürlich, maar ook bossen en bergen, pitto reske dorpen en eindeloos wandelen door twee prachtige nationale parken. Kortom: genieten! Zie blz. 273.
B. Merz/LOOK-foto/Getty Images
aaa De reis waard aa Een omweg waard a Interessant
9
aaa
München De musea van München zijn wereldberoemd, net als het barokke cultureel erfgoed, maar wat dacht u van een kennismaking met de levenskunst, het dolce vita van de Beierse hoofdstad? Zie blz. 112.
aaa
Kasteel Neuschwanstein De extravagantie van Ludwig II van Beieren te midden van wonderschone natuur. Sprookjesachtig! Zie blz. 174. kanuman/iStock
Zoonar/Wolfilser/Zoonar GmbH RM/age fotostock
aaa
Kloster Maulbronn Achter lange dikke muren ligt een onverwacht, uniek kleinood, een abdijcomplex dat tussen de 12de en 16de eeuw door de cisterciënzer gemeenschap werd gebouwd en nu geldt als een van de best bewaard gebleven middeleeuwse kloosters ten noorden van de Alpen. Zie blz. 321. M. Lange/imageBROKER/age fotostock
J. Arnold Images/hemis.fr
Burg Hohenzollern
Hoogtepunten van Michelin
DE MOOISTE REISHERINNERINGEN
13
TOP 5 Kastelen 1. Neuschwanstein (blz. 174) 2. Bruchsal (blz. 316) 3. Burg Eltz (blz. 412) 4. Schleißheim (blz. 136) 5. Hohenzollern (blz. 357) Burg Eltz J. Fuste Raga/Prisma/age fotostock
Þ Geniet van een koel biertje in zo’n typisch Zuid-Duitse
Biergarten in München, waar u op mooie dagen het dolce vita van Beieren kunt ervaren, in de weldadige schaduw van de kastanjebomen. Zum Wohl! Zie blz. 142.
Þ Ontdek de schatten
van Pforzheim, de noordelijke toegangspoort tot het Zwarte Woud. Het Schmuckmuseum toont topstukken van juweliers en horlogemakers uit deze Goldstadt. Zie blz. 317.
Þ Sta stil bij de Tweede
F. Werner/LOOK-foto/Getty Images
Biergarten in de Englischer Garten, München
Wereldoorlog op de plaats waar de wieg van het nationaalsocialisme stond, in München. Tegenwoordig ziet de stad haar rol in de opkomst
van Hitler onder ogen. Het NSDokumentationszentrum besteedt ook aandacht aan het moedige verzet van groepen stadgenoten tegen de nazi’s. Zie blz. 126.
Þ Tart de zwaartekracht
en beklim de 768 treden naar de hoogste torenspits ter wereld, die van de Münster van Ulm. Uw beloning? Het uitzicht op de stad, de Donau en de Alpen. Zie blz. 359.
Þ Ga op culinair avontuur in de wijk Sachsenhausen in Frankfurt. Bestel daar in een van de vele cafés een Handkäse mit Musik, een gemarineerd geel kaasje met uiensaus. Guten Appetit! Zie blz. 452.
Reisplanner 5 dagen
München en omgeving
u
na
Do
Ingolstadt
Augsburg B ei eren
nn München I
Ottobeuren Wies Neuschwanstein
Herrenchiemsee Linderhof GarmischPartenkirchen
O o s te nr ij k
Innsbruck
München
Dag 1
Maak een wandeling door de Altstadt (blz. 113), ga lunchen op de Viktualienmarkt (blz. 116) en bezoek ’s middags de Pinakothek (blz. 123). Tip: de musea zijn op maandag dicht.
Augsburg-Füssen
Dag 2
Vertrek vroeg naar Augsburg (blz. 148). Rijd na de lunch richting Ottobeuren en bekijk daar de prachtige Klosterkirche (blz. 155). Overnacht in Füssen (blz. 165 en 173).
De kastelen van Ludwig II Dag 3 van Beieren Bezichtig de schitterende kastelen Neuschwanstein (blz. 174) en Hohenschwangau (blz. 176). Bezoek ’s middags ook de barokkerk van Wies (blz. 166), aan de Deutsche Alpenstraße. Overnacht in de omgeving.
De Beierse Alpen
Chiemsee-München
Slot Linderhof Hoffmann Photography/age fotostock
Dag 4
Vergaap u aan de pracht en praal van slot Linderhof (blz. 176) en neem, bij helder weer, vanuit Eibsee (blz. 181) de kabelbaan naar de top van de Zugspitze. Rijd door naar Garmisch-Partenkirchen, kijk rond in het skioord, wandel langs de mooie chalets en overnacht ook in Garmisch (blz. 180). Dag 5
Bezoek slot Herrenchiemsee (blz. 178), op het eiland in de Chiemsee, als laatste van de kastelen van Ludwig II. Rijd ’s avonds terug naar München.
H. Biebel/Zoonar GmbH RM/age fotostock
Route: 550 km, van München naar de toppen van de Beierse Alpen
EEN KEUZE UIT DE MOOISTE ROUTES
21
5 dagen
De Rijn, van Koblenz naar Karlsruhe Alamy/hemis.fr
Route: 250 km langs de Rijn, de meest legendarische rivier van Duitsland Koblenz Loreley Rheinfels
He s s e n
Wiesbaden
Frankfurt a. M.
Mainz Rijn
Bingen am Rhein R i jn l an dPal ts
Darmstadt
Worms Mannheim
Kaiserslautern Ludwigshafen
Heidelberg
Koblenz
Dag 1
Trek een hele dag uit voor Koblenz (blz. 415), de stad aan de samenloop van de Rijn en de Moezel.
Koblenz-Bingen
Dag 2
Rijd door het Rijndal naar Bingen (blz. 426). Bezoek onderweg slot Rheinfels en de legendarische rots van de Loreley. Overnacht in Mainz (blz. 432).
Mainz-Wiesbaden
B a d e nWü r tte m b e rg Fran k ri jk
Karlsruhe
Dag 3
Tip: bezoek Mainz tijdens het carnaval, voor de grote optocht op maandag, de Rosenmontagsumzug. Dag 4
Bezoek Worms, met de Dom St. Peter (blz. 385), en Speyer, met de schitterende Kaiserdom (blz. 389). Overnacht in Karlsruhe (blz. 313).
Dag 5
Kijk rond in het Badisches Landesmuseum en het kleine Museum beim Markt, gewijd aan de decoratieve kunsten (blz. 315 en 316).
Kijk rond in Mainz, de stad van Gutenberg, en rijd dan naar Wies baden, de stad van de keizerlijke kuurbaden (blz. 457).
Worms-Karlsruhe
Karlsruhe
Mainz Manfred Gottschalk/Getty Images
Het Freilandmuseum in Bad Windsheim
f Het Freilandmuseum. Bad Windsheim. In dit mooie openluchtmuseum gaat u terug in de tijd. De kinderen leren boter karnen, wol spinnen en manden vlechten, ze mogen dakpannen maken van ruwe klei en de imker helpen met de bijen. En dat alles in historische gebouwen en met de ambachtelijke technieken van vroeger. Zie blz. 228. f Neuschwanstein. Dit is het beroemdste kasteel van Duitsland. Walt Disney koos het als voorbeeld voor zijn tekenfilms over Doornroosje en Assepoester, maar ook als bedrijfslogo. Het werd gebouwd voor koning Ludwig II van Beieren, die er droomde van middeleeuwse legenden en de opera’s van Wagner. Een sprookjeskasteel, maar dan in het echt! Zie blz. 174.
Het Baumwipfelpfad langs boomtoppen D. Schoenen/imageBROKER/age fotostock
Let op dit symbool als u op zoek bent naar leuke bezienswaardigheden en activiteiten voor kinderen. f Zoutmijn Salzbergwerk. Berchtesgaden. Het hele gezin trekt een mijnwerkersoverall aan en dan begint de afdaling naar het zoutmeer en de zoutkathedraal, diep onder de berg. Een reis met een treintje, in een bootje en zelfs via een glijbaan. In de oude mijn ziet u hoe de zoutwinning zich hier sinds de 16de eeuw heeft ontwikkeld. Zie blz. 186. w Ook het Deutsches Museum in München heeft een afdeling rondom de mijnbouw (zie blz. 130). f Het Baumwipfelpfad Schwarzwald. Bad Wildbad. Een houten pad op metershoge palen, tussen de boomtoppen, vol uitdagingen voor avonturiers en informatie voor nieuwsgierigen. Het leidt naar een spectaculaire toren, een enorme spiraal die u naar een onvergetelijk panorama brengt, op 40 m hoogte: het bos ligt aan uw voeten. De snelste weg terug is een glijbaan van maar liefst 55 m. Beneden wachten nog de speeltuin en een heerlijke pannenkoek. Zie blz. 318. f De Waldspirale. Darmstadt. Geen enkele rechte lijn, geen enkele hoek, felle kleuren, duizend ramen waarvan er geen twee hetzelfde zijn en een daktuin vol bomen… het wooncomplex van de Oostenrijkse
R. Schmid/Sime/Photononstop
Met het gezin
DE LEUKSTE ACTIVITEITEN VOOR KINDEREN VAN 6 TOT 14 JAAR
architect Hundertwasser is precies het huis van Barbapapa. Kinderen zien er van alles in en leren meteen dat creativiteit geen grenzen kent. Een bijzonder architectuuruitstapje, dat u kunt uitbreiden met een bezoek aan de wijk Mathildenhöhe, waar 100 jaar eerder de jugendstil alle regels al aan zijn laars lapte. Zie blz. 465.
f Gut Aiderbichl. Deggendorf. Op deze enorme boerderij in het noordoosten van Beieren worden dieren opgevangen die mishandeld zijn of weggedaan door hun baas. Hier kunnen ze veilig van een gelukkige oude dag genieten, zoals de twee onafscheidelijke ezels Donna en Rudy. De 300 grote en kleine dieren, van paarden tot kippen, lopen vrij rond en laten zich graag door de kinderen aaien. Zie blz. 192. f Op de fiets door het Moezeldal. Van Trier naar Koblenz. Drie dagen fietsen in de prachtige omgeving van de Moezel, tussen de wijngaarden, door leuke dorpjes en langs sprookjesachtige kastelen, zoals Burg Eltz en Burg Cochem. De fietsroute (140 km) is vlak en goed geasfalteerd, en kan heel goed in etappes worden verdeeld, met overnachtingen in Bernkastel-Kues (46 km) en Cochem (57 km). Zie blz. 409.
f Pfahlbaumuseum Unteruhldingen. Uhldingen-
Mühlhofen. Aan de oever van de Bodensee is een prehistorisch paaldorp nagebouwd, waar u kunt zien hoe onze voorouders hier in de steentijd en bronstijd (5de tot 1ste eeuw v.C.) leefden. ’s Zomers zijn er demonstraties vuur maken, brood bakken, kleding naaien enz.: alles op de manier van duizenden jaren geleden, toen die dingen nog niet zo simpel waren. Zie blz. 376.
f Een nachtje in het hooi.
Heuchelheim. Heidi deed het al, ’s nachts in de hooiberg kruipen om lekker warm te blijven. Op de boerderij van Verena en Thomas Weigel, ten noorden van Frankfurt, kan het nog steeds, slapen op een grote berg heerlijk geurig gedroogd gras. Het is misschien een beetje primitief, maar kinderen vinden het fantastisch! Zie blz. 456.
f Naar de opera. Stuttgart. Opera, dat is toch iets voor oude mensen? In Duitsland niet. Hier komen kinderen en jongeren graag kijken en luisteren naar aangepaste voorstellingen, die tegen gereduceerd tarief worden aangeboden. In Stuttgart heeft de Staatsoper zelfs een speciale afdeling die opera’s ontwikkelt voor jeugd van 2 tot 18 (JOIN). Zie blz. 351.
w Kinderen van 8 tot 12 jaar rijden gemiddeld 12 km/u; verdeel de dagen in 2 ritten van 2 uur.
f Het Deutsches Museum.
München. Dit museum voor wetenschap en techniek heeft grootse plannen voor de toekomst, maar is ook nu al een mekka voor nieuwsgierige kleine en grote mensen. Klimaatverandering, elektriciteit, luchtvaart, scheeps bouw, diepzeeonderzoek, mijnbouw, keramiek, radiogolven, astronomie – alles komt aan bod. En het leukste is: iedereen mag overal aankomen! Zie blz. 130.
Kasteel Neuschwanstein, gezien vanaf de Marienbrücke K.-J. Hildenbrand/age fotostock
27
260
LE SUD-OUEST
Durbach, wijngaarden van de Badische Weinstraße J. Arnold Images/hemis.fr
261
3 BadenWürttemberg MICHELINKAART 545 EN 546 – BADEN-WÜRTTEMBERG
Freiburg im Breisgau aa 264 Het Zwarte Woud aaa en rondritten 273 Baden-Baden aa 285 Badische Weinstraße aa 293 Europa-Park aaa 309 Karlsruhe a 313 Kloster Maulbronn aaa 321 Heidelberg aaa 324 Mannheim 333 Bad Wimpfen aa en rondrit 336 Schwäbisch Hall aa 340 Stuttgart aa 343 Tübingen aa 352 Ulm aa en rondrit 359 Konstanz a 368 Bodensee aa en rondrit 374
SAARBRÜCKEN
A8
Andere plaats
Offenburg
STRAATSBURG
A4
FRANKRIJK
9
Karlsruhe
Baden-Baden
50 0
Schauenburg
Mummelsee
A8
35
Bruchsal
37
Bad Wildbad
28
Tübingen
Solitude
10
MAULBRONN
A6
1
Stuttgart
FULDA
29
A8
19
Ulm
BA DE N-WÜ RT T E MB ERG
Großcomburg
Neckartal
Markgräflerland
Breisgau
Oberschwäbische Barockstraße
Van Überlingen naar Lindau
Ortenau
Hochschwarzwald
Mittlerer Schwarzwald
Schwarzwaldhochstraße
Plaats van vertrek
Schwäbisch Hall
Ludwigsburg
A8
Bebenhausen
27
Burg Guttenberg
Burg Hornberg
Bad Wimpfen
ck ar Neckarsteinach
Köningsthul
568
Ne
Hirschhorn am Neckar
5
Pforzheim
Schwetzingen
Bühlertal
HESSE
HEIDELBERG
Mannheim
Favorite
9
FRANKFURT AM MAIN
10
Sasbachwalden
Steinbach Neuweier Bühl Burg Alt-Windeck
4
Interessant
Karlsruhe
RI JN L A N D PALTS
Een omweg waard
De reis waard
30 km
Stuttgart
EUROPA-PARK
0
A5
BADEN-WÜRTTEMBERG
35
A
A 65
METZ
27
A 67
A5
45
hl
3
A6
mü
A 81
Al t
294
A8
BAV I ÈR E
4
BADEN-WÜRTTEMBERG
27
262
A7
10
BELFORT
35
EUROPA-PARK
Schuttern
BASEL
Bürgeln
317
BIEL
Weil am Rhein
1493
A2
LUZERN
Triberg
Gutach
3
re Aa
A
Bad Säckingen
34
Bernau
GLARUS
A1
RIJN
Waldshut
St. Blasien
462
31
Schluchsee
Titisee
Feldberg 0
50
Höllental
Schiltach
Openluchtmuseum
294
Freudenstadt
Alpirsbach
Furtwangen
St. Peter
1242
Todtnauer Wasserfälle
1284
Belchen
1165
1413
31
Kandel
Niedereggenen Ettenbühl
Bad Krozingen Staufen Heitersheim Sulzburg Müllheim Blauen Schliengen
Schauinsland
Freiburg im Breisgau
4
29
Waldkirch
Hochburg
Ettenheimmünster
Lahr ZWARTE WOUD Mahlberg
Endingen Emmendingen Burkheim Kaiserstuhl
Herbolzheim
28
Wasserfälle
Gengenbach
Friesenheim
3
Lautenbach
33
A7
A1
Mainau
32
Bo
se e
den
Meersburg
CHUR
1 OOSTENRIJK
Lindau im Bodensee
Wasserburg
Friedrichshafen
32
Ulm
Wangen im Allgäu
Weingarten
Steinhausen
Ravensburg
Federsee
1
AU
N DO
31
Wiblingen
Obermarchtal
Schussenried
Salem
Zwiefalten
Birnau
Konstanz
Reichenau
Paaldorp Unteruhldingen
Überlingen
31
Hohenzollern
ZWITSERLAND
4
ZURICH
A
81
27 A
8
A9
Tübingen
96
Oberkirch
Durbach Offenburg
Badische Weinstraße
RHIN
81
A
Schauenburg Allerheiligen
30
A
Efringen-Kirchen
6
A3
5
INNSBRUCK
4
A3
3
A1
A5 31 3
28
A1
10
A
STRAATSBURG
1
A 96
c Le
A8
h
263
MÜNCHEN A7
264
BADEN-WÜRTTEMBERG
Freiburg im Breisgau aa Deze levendige stad, met de vredige geplaveide straatjes in het oude centrum, ligt aan de voet van de wijngaarden van Baden en het Zwarte Woud en ademt de sfeer van het goede leven. Ondanks de vele oorlogen en de bombardementen tijdens de Tweede Wereldoorlog is de schitterende dom behouden gebleven, en dankzij de succesvolle restauratie van talloze historische gebouwen heeft de stad weer haar vroegere charme. Als ecologisch centrum is Freiburg een pionier op het gebied van zonne-energie en energiezuinig bouwen. Ñ Ligging
> Planning
230.241 inw. – Baden-Württemberg
Trek een halve dag uit voor het histo rische centrum van Freiburg.
REGIOKAART A4 (BLZ. 262-263)
62 km ten noordoosten van Mulhouse en 73 km ten noorden van Basel.
i Praktisch blz. 271
w Aanraders
h Adresboekje blz. 271
De kathedraal en het rijke museum van de augustijnen, met name de afdeling die gewijd is aan de middeleeuwen.
Wandelen aa Münster Münsterladen - informatie- en documentatiecentrum - Herrenstr. 30 (achter de kathedraal) - t 0761 285 37 11 - w ww.freiburgermuenster.info - ma-za 10.0018.00, zo, feestd. 13.00-19.00 u - € 6. Van de vroegromaanse parochiekerk, waarvan de bouw omstreeks 1200 begon, rest alleen de kruising geflankeerd door de Hahnentürme, twee achthoekige torens met een gotische kroon. De bouw werd in westelijke richting voortgezet, waarbij de ontwikkelingen in de gotiek gevolgd werden. Aan het einde van deze bouwfase werd de prachtige toren boven de voorgevel opgericht, waarvan de talrijke muurvlakken zich in scherpe kanten opsplitsen. Het is een van de weinige Duitse torens die volledig in de middeleeuwen zijn gebouwd. In 1354 begon de ambitieuze bouw van een nieuw koor, dat in 1513 gereed kwam. Het grote schip met kooromgang en netgewelven zijn kenmerkend voor de late gotiek. Het gebouw uit roze zandsteen in het Zwarte Woud werd pas in 1827 een kathedraal.
Exterieur
Noordportaal van het koor – Het timpaan (omstreeks 1350) beeldt een tafereel van de erfzonde uit. De archivolt (gebeeldhouwde bogen rond het portaal) toont de schepping van de wereld volgens Genesis. Rechts valt de ongebruikelijke voorstelling op van de rustende Schepper op de zevende dag. Zuidflank – Op de steunberen van deze rijkversierde flank staan tal van weelderig uitgevoerde beelden van koningen uit het Oude Testament en van apostelen. Het zuidportaal heeft een renaissancepoort.
FREIBURG IM BREISGAU 265
aa Torenportaal – Door de aanwezigheid van dit portaal was het mogelijk om de beelden van het voorportaal (westportaal) vrijwel intact te houden (de laatste restauratie dateert van 2018). De 418 beschilderde stenen beelden dateren uit het einde van de 13de eeuw. Op de linkermuur is een afbeelding van satan te zien, als de verleidelijke ‘prins van de wereld’ met zijn slachtoffer, gehuld in de huid van een bok. Daarnaast staan Bijbelse figuren en de wijze maagden. Op de rechtermuur zien we de dwaze maagden en beelden van de vrije kunsten, de H. Margaretha, de H. Catharina en beschermheiligen van de christelijke wijsheid. Het portaal zelf, geflankeerd door beelden van de Kerk links en de geblinddoekte Synagoge rechts, is gewijd aan het mysterie van de Verlossing: een zeldzaam detail waarbij het timpaan taferelen uit het aardse leven van Christus en een interessant Laatste Oordeel tegenover elkaar plaatst. aaa Toren – Rond deze opengewerkte achthoekige toren met een sobere vierkante onderbouw, loopt een stervormige zuilengang met mooie waterspuwers. De torenspits is afgewerkt met stenen versieringen. U kunt deVOSGES_DEU24180FRA00 toren beklimmen (toegang GV_ALSACE buiten de kerk, aan de zuidkant - ma-za:CATHEDRALE 9.00-16.45, zo enDE feestd. 13.00-17.00 u - € 4). FRIBOURG-EN-BRISGAU _45 mm x 122 mm Uitzichta op Freiburg, de Schlossberg, en in de verte de Kaiserstuhl en de Voge MÜNSTER zen in Frankrijk.
Interieur
Het vrij slanke schip heeft een sierlijke galerij met driepasbogen. De glas-in-loodramen uit de 13de en 14de eeuw, gemaakt door glasmakers uit de regio rond Straatsburg, zijn werkelijk bijzonder. Op sommige ervan staan de wapens van de gilden die ze schonken: de laars van de schoenmakers, de schaar van de kleermakers, de krakeling en het ronde brood van de bakkers. Ook de volgende kunstwerken zijn bijzonder: 1) Een Maria op de zuil (1270-1280), aanbeden door twee engelen. 2) Preekstoel met rustieke laatgotische motieven (1560). De beeldhouwer zelf is te zien in een venstertje onder de trap. 3) Standbeeld (nieuw uit de 17de eeuw, oorspronkelijk een liggende figuur) van Berthold V, de laatste hertog van Zähringen). 4) Achter een gotische lichtbeuk is het Heilig Graf (rond 1330). 5) Een altaar met de Aanbidding van de koningen (1505). 6) De gebrandschilderde ramen met medaillons, die een Boom van Jesse voorstellen, in de drie ramen van het zuidertransept, zijn de oudste van het gebouw (rond 1220). Ze zijn afkomstig van het oude romaanse koor.
FREIBURG IM BREISGAU 0
20 m
c d Retabel e
b
KOOR
a
3 Noordportaal
7 6 5 4 SCHIP
2
3
Beklimming van de toren
1
Portaal
Westportaal
TOREN
Zuidportaal
266
BADEN-WÜRTTEMBERG
Koor – Zie afbeelding blz. 79. Ma-vr 10.00-11.30, 12.30-16.00, za 10.00-11.00, 12.30-15.30, zo en feestd. 13.00-16.00 u - € 2. Het koor werd in de 14de-16de eeuw gebouwd in de stijl van de rayonante gotiek. Het 3 m hoge kruisbeeld (7) dat bij de ingang van het koor hangt, is een romaans werk in gedreven zilver. Bewonder bij het hoofdaltaar het retabelaa dat tussen 1512 en 1516 is gemaakt door de Straatsburgse kunstenaar Hans Baldung Grien. Het centrale paneel stelt de kroning van de Maagd voor. In de vastentijd wordt het bedekt door een vastengordijn uit 1612 (beschilderd doek met scènes uit het Lijdensverhaal). De kooromgang daaromheen geeft toegang tot een reeks uitstralende kapellen. In de Stürzelkapelle (a) is de doopvont in rococostijl ontworpen door Wenzinger. De aangrenzende Universitätskapelle (b) heeft een Oberried-retabel (1521). De twee panelen (de Geboorte van Christus en de Aanbidding van de Koningen) zijn van Hans Holbein de Jonge. Op de achterzijde van het grote altaar (d) is een schildering van de Kruisiging aangebracht. In de tweede keizerlijke kapel (c) stelt het gebeeldhouwde Schnewlin-retabel van Hans Wydyz, de Rust van de Heilige Familie voor. De schilderingen zijn van het atelier van Baldung Grien. In de Lochererkapelle (e) ten slotte, bevindt zich een retabel (1521-1524) van Sixt von Staufen met een Mantelmadonna die de mensheid beschermt.
Altstadt AB1-2 Ñ Route aangegeven op de plattegrond op blz. 268. Vertrek bij het toeristenbureau.
a Rathausplatz AB1
De Rathausplatz wordt opgesierd met balkons vol bloemen en kastanjebomen rond het standbeeld van Berthold Schwarz, de franciscaner monnik die rond 1350 het buskruit zou hebben uitgevonden. Links van het rood gepleisterde Altes Rathaus staat het Neues Rathausa. Dat bestaat uit twee 16de-eeuwse herenhuizen (de kern van de voormalige universiteit van Freiburg) die in 1901 aan een hoofdgebouw met bogen werden verbonden. In de erker op de hoek van het plein en de Eisenbahnstraße is de gebeeldhouwde versiering van de Dame en de Eenhoorn behouden gebleven.
Haus zum Walfisch B1 Dit huis (1516) op Franziskanerstraße 3 pronkt met een rijkversierd portaal in laatgotische stijl en met een erker. De humanistische filosoof Erasmus vond hier onderdak toen hij vluchtte voor de banvloek van de Reformatie.
Münsterplatz B1
Elke dag is er een markt met plaatselijke producenten. Tegenover de zuidflank van de kerk staan verschillende prestigieuze gebouwen.
Bächle De bächle, oude goten met water langs de straten, werden vroeger gebruikt om branden te blussen of de tuinen van water te voorzien, en die traditie wordt nog in leven gehouden. Zelfs de nieuwe wijken zijn van goten voorzien. Kinderen laten er hun houten bootjes drijven (Bächleboot, verkrijgbaar bij een kraampje op het Domplein) en veel mensen nemen er op warme dagen graag een voetbad. Maar pas op: wie er per ongeluk in stapt, moet binnen een jaar met een man of vrouw uit Freiburg trouwen! De stijlvol geplaveide trottoirs zijn ook de moeite waard. Al ongeveer 1500 jaar worden er voor de winkels, volgens een Zuid-Europese techniek, met rijnstenen wapenschilden in aangebracht.
FRIBOURG-EN-BRISGAU 267
Het Neues Rathaus van Freiburg im Breisgau R. Schmid/Sime/Photononstop
Erzbischöfliches Palais – Dit palais werd in 1756 gebouwd om de ridderorde te ontvangen en bezit een mooi smeedijzeren balkon. a Historisches Kaufhaus – In de middeleeuwen zetelden de organisaties voor tolheffing en handel van Freiburg in dit gotische pand. Het heeft gevels van rode pleisterkalk, bogen boven de ingang en wachttorentjes met puntdaken op de hoeken. Op het dak liggen geglazuurde dakpannen. De keizerlijke beelden (1530) op de eerste verdieping herinneren aan de loyaliteit van de stad aan het Huis Habsburg. w Tijdens de evenementen die er regelmatig worden gehouden (concerten, conferenties) kunt u het indrukwekkende interieur bewonderen. Wentzingerhaus – Münsterplatz 30 - t 0761 201 25 15 - www.freiburg.de - di-zo 10.00-17.00 u - € 3. De grote schilder en beeldhouwer Christian Wentzinger uit Freiburg liet in 1761 dit herenhuis bouwen, waarmee hij de Münsterplatz op waardige wijze aanvulde. In het pand is nu het Museum für Stadtgeschichte gevestigd. U kunt binnen de trap en het barokplafond bewonderen, evenals de binnenplaats met beelden van de vier seizoenen. Ook mooie tijdelijke exposities. Ga naast het museum de smalle Präsenzgasse in.
Erzbischöfliche Ordinariat B1
Deze reusachtige administratieve zetel van het aartsbisdom van Freiburg, beslaat een groot deel van de Herrenstraße en de Schoferstraße (waar u doorheen loopt) en is opgetrokken in de stijl van het historisme, met zijn mengeling van romaanse en byzantijnse elementen, die aan het eind van de 19de eeuw erg in trek was.
Konviktstraße B1-2
Een van de charmantste – en rustigste – straten van Freiburg. In het voorjaar is de straat paarsgekleurd door de blauweregens rond de ingangen van de winkels.
a Schlossberg B2
Ga te voet omhoog via de Schlossbergsteg-trap of neem de kabelbaan. Het slot van het geslacht Zähringen, waarvoor Vauban de verdedigingswerken bouwde, werd in de 18de eeuw door de Fransen verwoest. Aan het slot kwam dus
3
BADEN-WÜRTTEMBERG
str aß
tr. ns
3 1
Holzmarkt
A UIT ETEN Drexlers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ¢ Grosser Meyerhof . . . . . . . . . . . £ Lichtblick . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ¥ MarktHalle . . . . . . . . . . . . . . . . . . ¡
aße lstr Kar
rhof Habsb urge rstra
stra Dreisam tr.
Schillerst raße
Talstraß
Uhlands
Turnseestr.
Johanneskirche
ler BaSs tr.
Ja c
Oberlinden
Augustinerpl.
Fisch erau In Ade lhauser se l Str. Museum für Neue Kunst
e
SCHAUINSLAND
OVERNACHTEN Central . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ¡ Park Hotel Post. . . . . . . . . . . . . . ¢ Schwarzwälder Hof . . . . . . . . . ¥
Schwabentor
Schwabentorpl. Schwabentorschleife
Wa Str.ll-
Aug ustinerweg Kartäuserstraße Ob e
ße
rau
Schwabentorbrücke
S ch wa r
Talstraß
L
zw ald s
le oh . -W Str
200 m
tra b ß e --
Brauerei Ganter
e
B STRAATNAMEN Franziskanerstraße . . . . . . . . . . . 5 Münsterstraße . . . . . . . . . . . . . . . 7 Schusterstraße . . . . . . . . . . . . . . . 9
een einde, maar niet aan het prachtige uitzicht op de stad en de kathedraal met de Vogezen op de achtergrond. In de zomer kunt u ontspannen in de Biergarten op de top. w Eind juli zijn op de verschillende ‘niveaus’ van de Schlossberg vijf grote podia opgebouwd met concerten en dj’s (www.schlossbergfest-freiburg.de). z 20 min. lopen van de bovenste halte van de kabelbaan. Uitzicht op Freiburg en omgeving vanaf de Schlossbergturm, een panoramatoren die in 2002 werd gebouwd met giften van de plaatselijke bevolking.
Schwabentor B2
De Schwabentor, een restant van het middeleeuwse vestingwerk, leidt naar de lagergelegen kaden aan het Gewerbekanal: hier ligt het schilderachtige Insel, vroeger de wijk van de vissers, slagers en leerlooiers.
Museum für Neue Kunst B2
1
Erzbischö iche Ordinariat 9 Historisches Wentzingerhaus Kaufhaus 5 Konviktstrasse Augustiner- Oberlinden 5 museum Schlossberg
eo
0
ße
e nstra ß Meria
7
Dreisam
FREIBURG IM BREISGAU
ardt -
e
Marienstr. 10a - t 0761 201 25 83 - www.freiburg.de - dag. beh. ma 10.00-17.00 u € 3 (€ 7 bij tijdelijke tentoonstellingen).
2 DONAUESCHINGEN, TITISEE
rte Ga Schreiberstraße
raß e
raß
Palais
Hildastraße
WIJK VAUBAN, COLMAR, MULHOUSE, BADENWEILER, BLAUEN
Erbprinzenstraße
e B3
1
2
Martinstor Karl-RahnerPl.
rds t
Falkensteinstraße
ler
Rathauspl.
iffeneggr in Gre g
Grün
Im
ße
tra
lms he
Fau
WerthmannStr.
Adlerstr .
Wil
KAISERSTUHL
Belforts traße
igs t
Leo Europapl. pol ßm dri Str. ann- d A u f er Z i n nen Her Freiburger ma nns Münster tr. Münsterpl.
5
Bertoldstr. Bertoldsbrunnen Pl. der weißen Rose
nha
Nu
Sche elstraße
str.
Stadttheater Sedan Pl. der Alten straße Synagoge
Ber
Siegesdenkmal
Haus zum
straße
ckr ing
told
Ro t te
Moltke Str. -
aße Ber
hring Web er1 Str.
Lu dw
ng
Hauptbahnhof
ldstr
Altes Rathaus Tu rm st r aß e Neues Rathaus
e
raße
Rö d e
M arien
ma Bis
FREIBURG E i se nb a (BREISGAU) h n st 2 HAUPTBAHNHOF raß
Berto
Friedri c
Fahnenbergpl.
ße 2 Colombischlössle
Röde Str. r-
R os astra
e
Rheinst
raße
alle e rck
e
Luisenst
rs t ra ß ge tzin
en
1
richs traß
FREUDENSTADT, OFFENBURG
ETTENHEIM
straß
e
K at harin
Fri e d
W
straß
Heb
C
enstr a ße
Rhein
elstr.
tr.
Meria n s tr a ße
o lm Str. ar e r
er S
e
en
B
Albe rt
o bBu Str.rckh
FREUDENSTADT, OFFENBURG
A Leh
Kaiser-Jo s Str. e p h-
268
FREIBURG IM BREISGAU 269
Het merendeel van de grote stromingen binnen de Duitse moderne kunst (20ste eeuw) is hier vertegenwoordigd (expressionisme, nieuwe zakelijkheid, abstracte kunst). U ziet hier werken van Carl Hofer, Otto Dix, Rudolf Dischinger, Max Ackermann en Karl Otto Götz. Eén zaal is gewijd aan de in Freiburg geboren Julius Bissier (1893-1965), abstract kunstenaar beroemd in de jaren 1950-1960. Steek het kanaal weer over, ga links de Gerberau in en volg die tot het eind. In deze straat zijn diverse antiekwinkels.
Martinstor A2
De Martinstor is de tweede overgebleven poort van de middeleeuwse stadsmuur. Via het straatje rechts naast de poort komt u in de Markthalle, de voormalige overdekte markt, nu een ware eettempel met zijn kraampjes met gerechten uit de hele wereld (zie ‘Adresboekje’). Vertrek via de Grünwälderstraße, die u rechts neemt.
aa Augustinermuseum (B2
Augustinerplatz - t 0761 201 25 31 - www.freiburg.de - dag. beh. ma 10.00-17.00 u - € 7. Het museum is gevestigd in de kerk van het voormalige augustijnenklooster. Interessant is de Mittelalterliche Kunstaa (middeleeuwse kunst). Hier worden de originele standbeelden en glas-in-loodramen van de kathedraal van Freiburg bewaard. Onder de schatten van het museum bevinden zich niet alleen een vleugel van het retabel van Grünewald, met een voorstelling van het wonder van Maria ter Sneeuw (1519) en werken van Lucas Cranach en Hans Baldung Grien, maar ook het indrukwekkende kruisbeelda Adelhauser Kreuz uit de 14de eeuw. De beeldhouwkunst wordt vooral vertegenwoordigd door prachtige werken uit de 14de en 15de eeuw. Op de bovenverdieping hangen schilderijen uit de 19de eeuw, waaronder die van Anselm Feuerbach, Hans Thoma en Franz Xaver Winterhalter. U kunt ook het voormalige klooster bezichtigen. De wandeling gaat verder door de geplaveide straatjes van de Altstadt met veel winkels, door de Augustinerstraße, Schuterstraße en Rathausgasse naar de Rathausplatz. Als u tussen het Neues en Altes Rathaus doorloopt, komt u bij het witte gebouw van het allereerste gemeentehuis (Gerichtslaube, 1303). Boven de prachtige trap is een galerij. Als u rechtdoor gaat, verlaat u de Altstadt en komt u bij het Colombipark.
Colombischlössle A1
t 0761 201 25 714 - www.freiburg.de - dag. beh. ma 10.00-17.00 u - € 5. Deze neogotische villa in het gelijknamige park herbergt het interessante Archäologisches Museum Colombischlössle. Voorwerpen uit de periode van het paleolithicum tot de middeleeuwen, afkomstig uit Breisgau en Zuid-Baden. In het omliggende park zijn plaatselijke druivensoorten aangeplant.
Gemoderniseerde tradities De stad werd in de 12de eeuw gesticht door de hertogen van Zähringen en kreeg de status van vrijstad (‘Frei-burg’). In 1388 viel de stad onder het Huis Habsburg, na de Reformatie werd het een katholiek bolwerk (geen protestant die zich er vestigde). Ondanks de vele Franse invallen, zoals die van Lodewijk XIV van 1677 tot 1697, die vestingwerken liet bouwen door Vauban (waar niets van over is), bleef Freiburg tot 1805 Oostenrijks bezit. De in 1944 door bombardementen beschadigde historische stadsdelen zijn weer mooi gerestaureerd.
3
270
BADEN-WÜRTTEMBERG
Freiburg, ecologisch laboratorium Freiburg wordt vanwege zijn indrukwekkende park met zonnepanelen wel de ‘zonnestad’ genoemd en is al verschillende keren onderscheiden voor zijn duurzame beleid. De stad heeft meer dan 400 km fietspaden (het aantal verplaatsingen per fiets is tegenwoordig even groot als dat per auto, elk 30 procent), en de helft van het gemeentelijk grondgebied is uitgeroepen tot beschermd natuurgebied. De ecowijk Vauban (5500 inwoners, 2000 woningen), de tweede van de stad na Rieselfeld (10.000 inwoners, 4800 woningen), is een voorbeeld in zijn soort. De derde wijk, Dietenbach, met 6900 woningen voor 15.000 inwoners, staat gepland voor eind 2024 en zal klimaatneutraal zijn. Bovendien heeft de stad zich als geheel het ambitieuze doel gesteld om CO2-neutraal te zijn tegen 2050!
a De wijk Vauban BUITEN DE PLATTEGROND BIJ A2 Ñ Tramlijn 3, halte Paula-Modersohn-Platz of Vauban-Mitte. Wilt u deze vermaarde ecowijk, waar ongeveer 5500 mensen wonen, verkennen, verlaat dan de hoofdstraat die de wijk doorkruist, de Merzhauserstraße, en loop door de loodrechte steegjes. U zult direct gegrepen zijn. Vauban met zijn rechthoekige, door planten overwoekerde gebouwen, zijn terrassen, balkons en tuinen, zijn moestuinen en fietsen, is het voorbeeld van een geslaagde ecologische transitie op stedelijke schaal. Op een militair terrein van 34 ha, dat tot 1992 door de Fransen werd bezet, bouwt de stad sinds 1996, in overleg met een burgerforum, energiezuinige (65 kWh/m² per jaar) woningen van maximaal vier verdiepingen, die drie keer minder energie verbruiken dan een conventioneel gebouw, en waarvan sommige zelfs energiepositief zijn (het overschot wordt teruggeleverd aan het net). De meeste daken zijn uitgerust met zonnecollectoren voor sanitair warm water en fotovoltaïsche panelen, en de meeste van de 2000 woningen worden verwarmd door een houtgestookte energiecentrale. Een ander sterk punt van deze wijk, die goed bereikbaar is met de tram, is dat er nagenoeg geen auto’s zijn (snelheidsbeperking: 5 km/uur!). Er zijn alleen parkeerplaatsen aan de buitenranden van de wijk voor slechts een kwart van de bewoners. Het resultaat is dat bewoners hier een uitzonderlijke leefomgeving hebben die bron van inspiratie is voor architecten, stedenbouwkundigen, studenten en politici van over de hele wereld.
Rondritten
REGIOKAART (BLZ. 262-263)
aaa Hochschwarzwald A4 Ñ Rondrit van 142 km aangegeven op de kaart van het Schwarzwald op blz. 275. Zie blz. 278.
Markgräflerland A4 Ñ Rondrit aangegeven op de kaart van de Badische Weinstraße op blz. 294. Zie blz. 301.
FREIBURG IM BREISGAU
i Praktisch Inlichtingen Toeristenbureau– Am Rathausplatz - t 0761 3881880 - visit.freiburg.de/fr.
Aankomst/vertrek Met de trein – Er gaan vanuit Nederland en België dagelijks hogesnelheidstreinen (met één of meer keren overstappen) naar Freiburg. www.nsinternational.nl of www.b-europe.com. Parkeren – De Altstadt is verboden voor auto’s. Betaalde parkeerplaatsen in de buurt.
h Adresboekje PLATTEGROND BLZ. 268
Uit eten Goedkoop ā MarktHalle – B2 - Grünwälderst. 4 - t 0761 2117180 - www.markthalle -freiburg.de - 8.00-18.00 u (20.00 u vr-za) - gesl. zo en feestd. - € 5/15. Charmant adres. Op deze overdekte markt vermengen de specialiteiten van Baden zich met andere, meer exotische smaken (China, Brazilië, Iran, Italië, India). U kunt er ook aan een tafel iets eten. Ă Drexlers – A1 - Rosastr. 9 t 0761 5957203 - www.drexlers -restaurant.de - gesl. za-middag, zo en feestd. - lunchmenu € 14,50/ 16,50 - menu € 54/66 - à la carte € 50/70. Dit verfijnde, trendy restaurant ligt achter het Colombi schlössle. Voor de lunch, met een goede prijs-kwaliteitverhouding, worden seizoensproducten gebruikt. ’s Avonds goed verzorgde maaltijden van seizoensgerechten, in ruime porties. Mooie wijnkaart. (De eigenaar bezit ook een slijterij, in de familie sinds 1859.)
271
Evenementen Freiburger Weinfest – Begin juli. www.weinfest.freiburg.de. Carnaval – Rond Vastenavond. Mengeling van het Duitse carnaval (1930) en het Rijnlandse carnaval dat al sinds eind 19de eeuw wordt gevierd. Sommer in Freiburg – Junisept. - www.freiburg.de/sommer. Concerten, tentoonstellingen, voorstellingen en lezingen door de hele stad. Zelt-Musik- Festival – 3 weken in juli-aug. - www.zmf.de. Een van de grootste culturele evenementen in Freiburg, concerten (rock, pop, jazz, klassiek, cabaret) in grote tenten. Kerstmarkt – Nov.-dec.
Süden – BUITEN DE PLATTEGROND
BIJ A2 - Alfred-Döblin-Platz 1 -
t 0761 2011025 - www. restaurantsüden.de - dag. beh. zo 11.00-0.00 u - € 12/17. Süden, gevestigd in een voormalige Franse kazerne, is het hoofdkwartier van de wijk Vauban. In een van de twee grote zalen met lijstwerk en antieke kroonluchters kunt u genieten van smakelijke vegetarische en traditionele gerechten. Groot terras bij mooi weer. Doorsneeprijzen ă Grosser Meyerhof – B1-2 Grünwälderstr. 1 - t 0761 3837397 www.grosser-meyerhof.de - gesl. zo en feestd. - € 16/32. Eenvoudige streekgerechten en een gezellige sfeer. Regelmatig worden hier literaire en muzikale avonden georganiseerd. ą Lichtblick – B2 - Konviktstr. 41 t 0761 29280940 - www.lichtblickfreiburg.de - gesl. za-middag, zo en feestd. - lunchmenu € 12,50/14,50 diner € 20/50. Gezellig restaurant met verse producten en een Italiaans tintje. Klein terras op de kasseien.
3