KIM VERCOUTERE & MARIJKE DE CONINCK
SOUL BOOST GEZO N D & EN ERGI EK KO KEN EN L EV EN M ET D E 5 EL EM EN T EN
Inhoud In mijn recepten werk ik veelal met (afgestreken) cups. Je vindt die in veel winkels terug. Hiernaast vind je een conversietabel.
⅛ cup ¼ cup ⅓ cup ½ cup 1 cup
= = = = =
30 ml 60 ml 80 ml 120 ml 240 ml
DE RECEPTEN ZIJN VOOR 4 PERSONEN.
Voorwoord Marijke Voorwoord Kim Voorwoord Delphine Good to know Tips & tricks - suiker en kinderen, hoe doe je dat? Ben jij in je element?
6 8 10 12
Winter - waterenergie
25
Opgebakken soba met pompoen en tempé Pasta pesto Palmkoolpesto Pickles rodekool Feestelijke winterbouillon Snack pompoenpitten Daikon-noridrank Warme winterthee Rodebietensap Black beauty Zwarte sesamdrank Wortelmuffins Speculaaskoeken
30 32 34 35 36 37 38 39 40 41 42 56 57
RECEPTEN:
REMEDIES:
20 22
Oorkompres bij oorpijn en oorontstekingen Ui bij een verkoudheid Heupbad met kamillosan Gemberkompres bij lage rugpijn Eo ravintsara Eo van grove den
44 45 46 47 48 49
KRUIDEN BEWEGING
50 52
Lente – boomenergie
59
Lenterisotto met tempéspekjes Tofoequiche Brandnetelsoep Kimchi Zadencrackers met avocadospread Wortel-appelselderijsap Gerstthee Dirty detox Wortelsap met een twist Gember-citroenthee Citroentaart Frambozenmousse
64 66 68 70 71 72 72 73 74 75 88 89
RECEPTEN:
REMEDIES:
Ume-stokje Verkoelende pleister Ontspannend oogmasker Warmwaterkruik Eo citroen Eo rozemarijn
76 77 78 79 80 81
KRUIDEN BEWEGING
82 84
Zomer – vuurenergie RECEPTEN:
Couscoussalade Couscousseitanburger Geperste salade van chinese kool Samosa met curry Lenterolletjes met tahinsaus Zomersalade Wrap tempékomkommer Wrap avocado-seitan Gevulde warme tomaten Sushi Smoothie van aardbei en havermelk Homemade havermelk Icetea van rooibos Sportdrank Hartversterkend drankje Golden detox Vegan snickers Fruitijsjes REMEDIES:
91 96 97 98 99 100 102 103 104 105 106 108 108 109 110 110 111 124 125
Pinkmassage Umeboshidrank Kombupleister Voetbad met rozen en badolie rose oshadhi Oranjebloesemhydrolaat verdampen Dagcrème van rozenhydrolaat
112 113 114 115 116 117
KRUIDEN BEWEGING
118 120
Nazomer – aarde-energie
127
Meal in a jar Eenpansgerecht: polentapizza Pompoensoep Pickle van butternut Popcorn Alkathee Kamillethee Zoete groentedrank Amasakedrank Ume-sho-ban Amandelpralines Vegan wafels
132 134 136 137 138 140 140 141 142 143 158 159
RECEPTEN:
REMEDIES:
Verzachtende gel Zoethoutthee Calendulazalf Goudsbloemolie Bodyscrub met eo lavendel Eo lavendel en eo roomse kamille
144 145 146 146 148 149
KRUIDEN BEWEGING
150 152
Herfst – metaalenergie
161
RECEPTEN:
Gebakken seitan met champignonroomsaus, Pompoen, lange rijst en broccoli – boerenkool met mosterdsaus 166 Shepherd’s pie met linzen, bechamelsaus, pastinaakpuree en tempé 168 Waterkerssoep 170 Waterkerspesto (garnituur) 170 Bloemkoolpickles en andere 172 Notenreep 173 Saliethee met kurkuma 174 Longendetox 175 Immuniteitsthee 176 Warme appelsap met specerijen 177 Kuzudrankje met umepruim 178 Perendessert 192 Granola met walnoten 192 Bananenbrood 193 REMEDIES:
Zoutcompres darmen Borstolie luchtwegen Tijmsiroop Daikon hoestdrank Eo tea tree Eo eucalyptus radiata
180 181 182 183 184 185
KRUIDEN BEWEGING
186 188
Zeewier en superfoods
194
Partners Dankwoord
196 198
INLEIDING
Good to know Soul Boost is opgebouwd uit verschillende onderdelen.
De gerechten zijn telkens opgedeeld in een volwaardige maaltijd, een eenpansgerecht, een soep, een pickle en een snack. Alleen in de zomer zijn we gaan freestylen, omdat de zomer toch wel de tijd is om vooral buiten te eten en te leven, een heerlijk zomerbuffet te etaleren op je tuintafel, of om te picknicken. Dus daar kozen we resoluut voor zomers fingerfood!
We delen het boek op in vijf grote delen, volgens de seizoenen, omdat het ZO belangrijk is dat we meer eten en leven met de natuur mee. Voor onze gezondheid, maar ook voor het klimaat en de lokale economie.
Per seizoen vind je een vast stramien terug: 5 GERECHTEN 5 DRANKJES 5 REMEDIES met telkens twee etherische oliën
(EO) uitgelicht 5 BEWEGINGEN,
De drankjes zijn telkens weloverwogen uitgekozen. We detoxen meer in de lente, koelen af in de zomer en gaan voor ondersteunende dranken in de winter. Dit zijn vaak medicinale drankjes, die je gaat drinken voor een bepaalde reden. Dat is een zeer goed hulpmiddel om bepaalde problemen aan te pakken en te verbeteren. Het is in geval van klachten natuurlijk belangrijk om OOK je voeding aan te passen en die voeding te eten die goed is om deze organen te ondersteunen. Als je je voeding niet aanpast, is het natuurlijk dweilen met de kraan open. Laat je in geval van aanhoudende klachten professioneel begeleiden.
BASISKRUIDENINFO 2 OVERHEERLIJKE DESSERTJES
Je kiest zelf waarmee je wilt starten, of misschien maak je wel graag een combinatie van een aantal zaken. Alles is goed, elke stap is een stap vooruit!
Het hoofdstuk remedies is er eentje waar je in geval van migraine, hoest en verkoudheid naar zult kunnen teruggrijpen. De natuurlijke huisapotheek als 6-
het ware, met middeltjes en tips om op een versterkende, verzachtende manier te kunnen herstellen. Bij aanhoudende klachten zoek je het best professioneel advies om je verder te begeleiden. Je zult zien dat we hier telkens twee etherische oliën (EO) uitlichten die we al dan niet in een bereiding verwerken. Etherische oliën zijn geen geneesmiddel. Gebruik ze ter ondersteuning en pas vooral op bij kinderen, zet ze wat hoger in de kast! Weet dat 1 druppel olie ongeveer 250 gram kruiden of ingrediënten bevat, schaarste in gebruik met de oliën is dus zeker van toepassing. We lichten in dit boek kort enkele kwaliteiten toe van etherische oliën en hydrolaten. Voor meer info over alle mogelijkheden kun je het best contact opnemen met een aromatherapeut.
die nodig heeft, want het indiceert dat dat deel van je lichaam stijf is of dat er een blokkade zit en aldus ook de betreffende organen er deugd van hebben. Probeer niet competitief deze houdingen te beoefenen en zorg er ook voor dat je je lichaam niet forceert. Een zeker ongemak, het ‘ voelen’ van je stretch is een goed teken, echte pijn daarentegen mag je niet ervaren. Zo bouw je spanning op in je spieren, fascia en ligamenten en ontspan je achtereenvolgens weer. Blijf continu ademen terwijl je oefent. Laat alle gedachten los, blijf in het moment en blijf bij je lichaam. Deze bewegingen of stretches vervangen niet het professioneel advies van een erkende yogaleerkracht.
Kruideninfo: op het einde van elk hoofdstuk vind je een overzicht van vijf interessante kruiden in dat seizoen met enkele kernwoorden die op dat kruid van toepassing zijn. Heel vaak zullen die kruiden ook door het boek heen gebruikt worden.
De bewegingen aka meridiaanstretches. Meridianen zijn energiebanen die door ons lichaam stromen. Het zijn als het ware onzichtbare elektriciteitskabels die energie vervoeren. Stroomt de energie goed, dan is er volop licht en stralen we, zijn we in goede gezondheid. Deze energiebanen of meridianen hebben de neiging om te veel of te weinig energie te hebben of soms te blokkeren (kortsluiting). Dan voelen we ons niet goed. Drukpuntmassage, shiatsu en acupunctuur helpen ons op een bepaalde manier om deze stroom weer in goede banen te krijgen. Maar zelf kunnen we ook heel wat doen, namelijk deze meridiaan regelmatig stretchen. Meridiaanstretches noemen we ook Makko-Ho-oefeningen en deze zijn ontwikkeld om je hele energetische systeem beter te doen werken, de ki (energie) te doen stromen en je energiebanen of meridianen een vrije doorstroming van ki te bezorgen. Ze werken ook op alle spiergroepen van ons lichaam. Als je deze 25 oefeningen dagelijks doet, kan het een routine worden. Je kunt er ook voor kiezen om alleen één element te stretchen, vijf dagen in de week. Hoe moeilijker een stretch verloopt, hoe meer je lichaam
Last but not least sluiten we ons seizoen telkens af met twee heerlijke dessertjes. Volledig vegan en vrij van geraffineerde suiker, natuurlijk!
7-
INLEIDING
01
Als jij geen zorg draagt voor je lichaam, waar zul je dan gaan wonen?
• Het waterpeil van onze aarde stijgt drastisch door poolkappen en gletsjers die aan het smelten zijn. De uitstoot van CO2 ligt hier aan de basis. In 2100 zal de zeespiegel met 25-80 centimeter gestegen zijn. • Unieke, wilde dieren sterven massaal uit. • De oceanen stikken van vervuiling en plastic, vissen sterven uit. Vissen in onze Vlaamse wateren veran deren van geslacht: het worden allemaal meisjes door massaal geloosd water met oestrogenen. • De temperatuur op aarde stijgt. Door de CO2 uitstoot zijn er meer broeikasgassen door onder andere het kappen van bossen en het gebruik van fossiele brandstoffen. Er is 40 procent meer CO2 aanwezig dan twee eeuwen terug. We streven ernaar om tegen 2050 deze 40 procent weer omgekeerd te hebben. Bewustwording vraagt dat we weten, dat we onder ogen zien hoe onze aarde lijdt en dat we onze verantwoordelijkheid nemen. Direct en indirect kunnen we daar een impact op hebben.
Leven en zorgen voor onszelf op de best mogelijke manier met respect voor de natuur. Het klinkt zo simpel, ligt zo voor de hand, maar in deze bizarre tijden waarin we leven, zijn we verder van huis dan ooit. Moeder Aarde schreeuwt om hulp, haar longen (de bossen) worden weggekapt, haar aders (waters en stromen) worden vervuild. Iedere cel van haar zijn snakt naar rust, naar stilte, naar heling, naar puurheid!
02
HOE DOEN WE DAT? KLEINE INGREPEN MET EEN GROTE IMPACT:
1. Kies voor wereldleiders die milieubewust zijn. 2. Maak de juiste keuzes in energieverbruik, brandstof, vervoer en steun organisaties als Greenpeace en Fridays for Future. 3. Koop zoveel mogelijk verpakkingsvrij. 4. Plant bomen waar je ook maar kunt. 5. Vermijd het verbruik van fossiele brand stoffen, ga voor alternatieven: warmte pompen en zonne- en windenergie. 6. Koop bewust biologische voeding, duurzame en natuurlijke materialen en neem wat je echt nodig hebt maar uit de natuur. 7. Go vegan of verminder je verbruik van voeding van dierlijke afkomst.
The world is on fire and we are asleep. Time to wake up Bewustwording in deze tijd is waar het om draait. Bij Marijke sloeg deze bewustwording veertig jaar geleden in en werd ze als pionier gezien in wat nu nog steeds pionierswerk blijkt te zijn. Maar we zijn ondertussen met veel meer. Bewustwording gaat over ik en mijn innerlijke wereld, ik en de relatie met de ander en ik met de buitenwereld en al wat daar is en leeft. Onze basiselementen van pure lucht en zuiver water worden schaars en duur. 8-
INLEIDING
WAAROM MINDER (OF GEEN) VLEES ETEN HELPT?
Wist je dat: - er 28.000 dieren per minuut gedood worden in de wereld? - dierlijk verzadigd vet ook een oorzaak is van een te hoog cholesterolgehalte in je bloed? Dat het verzadigd vet al je leidingen in je lichaam verstopt en zeker als je het combi neert met koud voedsel en koude dranken en je je lichaam geen beweging geeft? - 9 procent van de CO2-uitstoot komt door de gassen van dieren? - 7 kilo graan nodig is om 1 kilo vlees te maken bij een dier en dat dit mede zorgt voor het wereldvoedselprobleem? - er op een stuk grond 20 vegans kunnen wonen tegenover 1 vleeseter? - je met een evenwichtige plantaardige levensstijl helderder van geest wordt, een leniger lichaam en een natuurlijk gewicht krijgt? - de voeding van dieren verantwoordelijk is voor een groot deel van het verbruik van pesticides, insecticiden en steroïden (hormonen)?
giraffen aan de borst drinken of honden bij katten. Moedermelk is bestemd voor onze baby’s en ideaal in samenstelling om hun een goede start in het leven te geven. Granen, ons basisvoedsel. Granen hebben vaak een negatieve bijklank. Toch hebben mensen zich door de eeuwen heen met graan als basisvoedsel gevoed. Granen geven kracht, sterkte in het lichaam, verzadiging en helpen ons aarden. Zorg voor biokwaliteit en de pure vorm van het graan. Suiker is vergif. Suiker in zijn geraffineerde vorm demineraliseert ons lichaam en vermindert de weerstand. Het is een ontstekingsbron in het lichaam. Stoppen met suiker betekent ook zeer goed verpakkingen lezen, want het zit echt overal in. Ondersteun je darmflora. Je gezondheid wordt in grote mate bepaald door je microbioom en de gezondheid van je darmflora. Ons boek barst van recepten met pre- en probiotica zodat je die dagelijks op een goede manier naar binnen krijgt. Ademen, goed kauwen en het vermijden van suiker, geraffineerd voedsel en veel dierlijke producten en je darmflora wordt een juweeltje. Drink bij dorst en eet bij honger. Hoe makkelijk kunnen de natuurwetten zijn. Je lichaam voelen en volgen is wat alle dieren in de natuur doen en de basis van onze gezondheid.
03
Eet vers, biologisch, lokaal en seizoensgebonden. Kies voor biologisch voedsel met een biogarantielabel of teel je groenten en fruit zelf. Niet-biologische producten worden behandeld met chemische bestrijdingsmiddelen, pesticiden, insecticiden, glansmiddelen… Probeer zoveel mogelijk vers klaar te maken, liefst ook voedsel dat op dat moment groeit en bloeit.
Jij maakt het verschil Enkele gezonde redeneringen die je leven grondig kunnen veranderen:
Orde op je bord, orde in je lijf. Eet de meest zoute en hartige zaken eerst bij je maaltijd, granen eet je door de maaltijd heen, sluit af met de lichte gerechten. Laat zeker een uur tussen de maaltijd en een dessert en/of fruit. Je lichaam zal je dankbaar zijn.
Is de koe ook jouw moeder? Blijf je melk drinken en zuivel gebruiken, dan kan het zijn dat je makkelijker slijmen ontwikkelt in je lichaam. Slijmen stapelen gemakkelijk op in alle holtes in je lichaam om daar bij inname van suiker of via infectie makkelijk een ontsteking te maken. Geen enkel dier drinkt in de natuur bij een andere soort. Je ziet maar zelden leeuwen bij
Less is more. Prop je niet vol en voel wat dat met je doet. Als we te veel eten en ons echt vol eten, zal alle 10 -
INLEIDING
energie nodig zijn om ons voedsel te verteren. We worden er moe van, er ontstaan laaggradige ontstekingen en we krijgen een troebel hoofd en verliezen onze alertheid.
signalen die ons brengen naar de diepe oorzaak van het alarmlichtje. Het prachtige aan dit boek is dat we jou helpen vertalen wat het lichtje wil zeggen, zodat je onmiddellijk de oorzaak kunt aanpakken om erger te vermijden. Aan de slag!
Drink je voedsel en eet je drank. Kauw, kauw, kauw. Vermijd ijskoude dranken en drink niet bij je maaltijd. Drink sloksgewijs.
04
Signalen en alarmlichtjes van je voertuig (je lichaam) die flikkeren Ons lichaam is ons huis waarin we verblijven en ons voertuig die ons overal brengt. Net zoals onze auto heeft het aandacht nodig. Een klein onderhoud, iedere dag, een groot onderhoud af en toe vanbinnen en vanbuiten. Als we goed voor onze wagen zorgen, weten we dat die langer meegaat. Natuurlijk verslijt die, maar zelfs als die oud is, kan die nog schitteren, afhankelijk van hoe we daarvoor zorg hebben gedragen. Als er een alarmlichtje flikkert op ons dashbord, zullen we altijd direct stoppen en vol zorg onze auto de nodige aandacht geven, de oorzaak zoeken. We snijden nooit het kabeltje naar het alarmlichtje door. Dat is nu net wat we vaak wel doen met ons lijf. Al die alarmlichtjes, we noemen ze hier in ons boek ’signalen van ons lichaam’, roepen om aandacht. Het zijn de 11 -
01 winter
Leef jij ook mee met het ritme van de natuur?
DE WI NT E R, ONZE WATERENERGIE
Wakker worden in de winter als kind in ons huis op het platteland: dat doet me denken aan bevroren ramen met prachtige bloemenstructuren. De wolkjes van iedere uitademhaling te zien en de gezelligheid in de huiskamer. De krachtige bouillonsoepen die me hielpen herstellen van griep.
Tijdens de winter merken we in de natuur dat het leven als het ware stilvalt. De sappen van de bomen zijn nu diep onder de grond in de wortels getrokken. Het is een donkere tijd. Het is koud. In deze kabbelende energie en rustperiode van het jaar piepen alweer de eerste sneeuwklokjes, de aanzet tot nieuw leven in de natuur. In ons leven regelen nieren en blaas deze waterbeweging, maar ook de bijnieren en seksuele organen functioneren onder invloed van deze water- of winterenergie. Als onze waterenergie uit balans gaat, kan dat allerlei problemen geven, zoals niergruis en nierstenen, niercystes, blaasontsteking, bijnieruitputting, burn-out, libidostoornissen,
15 -
prostaat- en baarmoederproblemen, ziektes van de eierstokken en teelballen, menstruatieproblemen en menopauzale klachten. Deze verstilde, ingetogen energie maakt dat we meer in de winter cocoonen, in onszelf gekeerd zijn, meer rusten en minder naar buiten gaan. Je voelt zelf aan dat warm voedsel en heldere bouillons, bonen en warme (bonen)soepen, zeewier en gebruik van zaden zullen helpen om deze energie en organen te voeden. Als we te weinig van deze waterenergie hebben, verliezen we onze moed en doorzettingsvermogen en worden we angstig en vermoeid.
S I G NA LEN (AL ARML I CHTJES) VAN EEN VERS TOOR DE WATERENERGIE: Problemen met je tanden, gewrichten en beenderen (bijvoorbeeld osteoporose, artrose, artritis, hernia), onderrugpijn, haarverlies en dof haar, angsten, koude voeten. Moeilijk kunnen inslapen, snurken, knarsetanden, kreunen in je slaap. Verminderde energie, vermoeidheid, makkelijk overprikkeld raken, wallen onder je ogen, gehoorproblemen, oorontstekingen en tinnitus. Ziektebeelden van nieren, blaas, bijnier en seksuele organen, plassen in de nacht en veelvuldig plassen. Moed en doorzettingsvermogen verliezen. Geen ruggengraat hebben.
BOOS T JE WATERENERGIE!
don’t Veel zitten is niet ideaal om je waterenergie op te bouwen. Vermijd zoutloos eten en te veel zout gebruiken. Voedsel buiten het seizoen eten, bijvoorbeeld tomaten in de winter. Koude dranken drinken en dan met name koude zoete dranken, alcohol en smoothies.
do Vroeg slapen en genoeg slapen. Houd voeten en onderrug altijd warm. Beweeg zacht en leg gemberkompressen (zie pagina 47) op de nieren en neem regelmatig een gembervoetbad. Warm eten en bouillonsoepen eten. Rust als je moe bent en drink dan geen koffie!
IJsjes en suiker zijn in het bijzonder verzwakkend voor de nieren.
Maak een 6-weken winterplan met onze recepten, bewegingen (zie pagina 52) en tips.
Jezelf uitputten.
Zorg voor ondersteuning in je leven: praktisch, mentaal en emotioneel. Drink als je dorst hebt. De verhouding vocht en zout is ideaal als je ongeveer drie tot vier keer plast per dag en als je urine de kleur heeft van een pilsje.
17 -
WI N T E R
Opgebakken soba met pompoen en tempé Winterse volwaardige maaltijd INGREDIËNTEN SOBA
3 eetlepels sojasaus 1 eetlepel mirin 1 eetlepel citroensap
POMPOEN
2 ½ cup zwarte (hokkaido)bonen, geweekt kombu (ca 10 cm) ½ cup sojasaus
250 g sobanoodles 2 liter gezouten water scheutje sesamolie 1 eetlepel sesamolie ½ pompoen, in schijfjes van 1 x 5 cm 1 eetlepel mirin GEBAKKEN TEMPÉ
1 pakje tempé, in lange plakjes gesneden 2-3 eetlepels olijfolie ½ cup water
DRESSING
Z WA R T E B O N E N E N S E I TA N
800 g seitan, in blokjes van 1 op 1 cm gesneden 2 eetlepels olijfolie ½ eetlepel kruidenzout
1 ½ cup geroosterde pompoenpitten 1 eetlepel sojasaus 1 eetlepel umesu ½ cup water HIZIKI MET PREI
1 prei, fijngesneden 1 theelepel zout 2 cups geweekte hiziki
BEREIDING
Z WA R T E B O N E N E N S E I TA N
Giet het weekvocht van de bonen weg en kook de bonen in een drukkoker met vers water. Voeg kombu toe en laat gedurende anderhalf uur koken. Giet het overtollige vocht af en voeg sojasaus toe. Breng nog even aan de kook gedurende 2 minuten en roer goed. Doe de seitan in een ovenschaal met olijfolie en kruidenzout. Rooster in de oven gedurende 20 minuten op 200 °C. Voeg de seitan bij de bonen en roer deze er mooi door.
SOBA
Kook de soba in licht gezouten water met een scheutje sesamolie. Giet ze af en spoel kort onder koud stromend water. POMPOEN
Neem een wok, verhit de sesamolie en voeg stukken pompoen toe. Voeg mirin toe en dek de pan af zodat de pompoen kan garen. Stoof gedurende 15 minuten of tot de pompoen gaar is. Wanneer de pompoen gaar is, voeg de soba toe en laat even meebakken.
DRESSING
Doe alles in een blender en mix glad. Voeg extra vocht toe indien nodig.
GEBAKKEN TEMPÉ
HIZIKI MET PREI
Verhit de olie in een pan op een middelhoog vuur en bak de plakjes tempé goudbruin. Combineer het water met de sojasaus, de mirin en het citroensap tot een sausje. Voeg het sausje toe aan de tempé, laat zachtjes verder pruttelen.
Stoof de prei 5 minuten aan in de olie, samen met het zout. Voeg de hiziki toe. Stoof verder gedurende 5 minuten of tot de prei gaar is. Dien op met een salade naar keuze. Wij kozen hier voor een mix van veldsla, zuurkool van rode kool en witlof en werkten af met geroosterde walnoten.
18 -
GE R EC H T
GOOD TO KNOW Soba geeft je nieren en bijnieren een boost.
WWW.LANNOO.COM Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. MEER INFO OVER KIM: www.kimsgreenlife.be instagram.com/kimsgreenlife facebook.com/gezondheidscoachkimsgreenlife facebook.com/draagconsulentekimsgreenlife MEER INFO OVER MARIJKE: www.deavalonhoeve.be de.meridiaan@gmail.com instagram.com/marijke.de.coninck facebook.com/Yes-we-can-104210624840101
TEKST: Kim Vercoutere en Marijke De Coninck FOTOGRAFIE: Heikki Verdurme GRAFISCHE VORMGEVING: Katrien Van De Steene - Whitespray
Als u opmerkingen of vragen heeft, kunt u contact opnemen met onze redactie: redactielifestyle@lannoo.com © Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2021 D/2021/45/103 – NUR 440-444 ISBN: 978 94 014 7428 3 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.