Frank Landsbergen
het dikke
ALFABET boek Over onze taal en letters, spij kerschrift, morsecode , katakana, emoji en no g veel meer
Inhoud DEEL 1
van ossenkop tot alfabet
13
Een reuzegoede uitvinding 15 Spijkers en letters 17 De hiërogliefen 21 Het Uh-Bee-Gee 25 Van Uh-Bee-Gee naar ABΓ 29 Van ABΓ naar ABC 34 De C, de G en de U 38 De W en de J 41 De kleine lettertjes 44 Een barbaars uitstapje: het gotisch 48 Leestekens 51 Het alfabet van de toekomst 55
DEEL 2 Klanken en letters
59
Zeg eens aaa 61 De klanken van het Nederlands 65 26 letters is niet genoeg 68 Letters versieren 72 IPA: het ideale alfabet? 77 Spellen 80 Pannenkoeken! 84 Taal verandert 87 Woorden als fossielen 91
9
DEEL 3
Op alfabetontdekkingsreis
97
Hebreeuws 99 Arabisch 104 Cyrillisch 109 Zuidoost-Azië 113 Het Chinese alfabet 119 Japans 124 Het beste alfabet van de wereld? 131 Afrika 136 Amerika 141 Verdwenen alfabetten 145 Niet-ontcijferde alfabetten 150
DEEL 4 Alfabetten, maar dan anders
153
Langeafstandsalfabetten 155 Morsecode 163 Chatten met marsmannetjes 166 Geheimschrift 171 Verzonnen alfabetten 176 Alfabetten voor als het snel moet 180 Alfabetten voor blinden en doven 184 Alfabetten met plaatjes 189 Emoji 193
DEEL 5
Schrijven en typen
197
Leren lezen en schrijven Kunstige letters Wat je schrijft ben je zelf! Van ganzenveer tot viltstift
199 202 206 211
10
Van papyrus tot papier 215 Van schrijven naar drukken 220 De computer 224 QWERTY (en AZERTY) 229 Het Chinese toetsenbord 233 Letters ontwerpen (typografie) 237
Woordenlijst 245 Register 253 Bronnen 259
11
Deel 1
van ossenkop tot alfabet
et alfabet heeft 26 letters. Dat hoef ik je niet te vertellen. Het is net zoiets als zeggen: de lucht is blauw. Of: een spin heeft acht poten. Iedereen weet dat. Maar weet je ook waarom het alfabet 26 letters heeft? Waarom geen 25, of 27, of 58? En als we toch moeilijke vragen aan het stellen zijn: waar komen al die letters eigenlijk vandaan? En waarom zitten er van die rare tussen, zoals de Q, de Y en de C? Kunnen die niet weg? En waarom staat er een puntje op de i? Wie heeft dat verzonnen? Dat vertel ik je in de bladzijden hierna. We maken een reis door de tijd, om te kijken waar het alfabet vandaan komt. En we maken een reis rond de wereld, langs andere alfabetten, langs emoji, braille, toetsenborden, en nog veel meer. Maar we beginnen in een land ver weg, vijfduizend jaar geleden.
14
Een reuzegoede uitvinding Als je vijfduizend jaar geleden érgens moest zijn, dan was het wel het Midden-Oosten. Mesopotamië werd het toen ook wel genoemd. En in Mesopotamië gebeurde het. Het wiel werd er uitgevonden, de ploeg, de zeilboot en de abacus, het telraam waar jij misschien nog wel mee hebt leren rekenen. En – misschien nog wel het belangrijkste – het schrift. Met schrift bedoel ik niet een schrift met lijntjes- of ruitjespapier. Ik bedoel een systeem van tekentjes om taal mee op te schrijven. Het alfabet is zo’n systeem. Het schrift is iets anders dan de taal die je spreekt. Het schrift en het alfabet zijn uitvindingen.
15
Dat vroege schrift uit Mesopotamië is nog lang niet hetzelfde als ons alfabet, daarvoor moeten we nog een paar duizend jaar geduld hebben. Maar het is wel het begin. VOILÀ
Wie het schrift precies heeft uitgevonden, weten we niet. Er is geen kleitablet met daarop de tekst: ‘Hoi, mijn naam is Henk. Het is donderdag 5 november 3108 vóór Christus en ik heb het schrift uitgevonden.’ Waarom het schrift is uitgevonden, weten we wel.
Het was een bruisende tijd, daar in Mesopotamië. Maar door alle uitvindingen werd het leven ook ingewikkelder. Het werd belangrijk om zaken goed bij te houden, zoals het aantal schapen dat naar een tempel was gebracht. En hoeveel brood en bier medewerkers van de tempel kregen. En dat bijhouden ging beter door het op te schrijven: het spijkerschrift was geboren.
16
Spijkers en letters Hiernaast zie je een voorbeeld van de oudste bekende vorm van het spijkerschrift. Het staat op een vijfduizend jaar oud kleitablet uit de Soemerische stad Uruk. Je vraagt je misschien af wat die krabbels met spijkers te maken hebben, of met schrift, want het ziet er nog het meest uit als een kindertekening. Voor de spijkers moeten we nog een paar eeuwen geduld hebben. Maar een schrift is het wel. Er staat ‘zeven schapen’:
SCHAAP
7
De Soemeriërs gebruikten hun schrift als geheugensteuntje, voor aan tekeningen over handel, voorraden en belastingen. Als boekhoudsysteem dus. Gelukkig gingen de Soemeriërs al snel ook over minder saaie onderwerpen schrijven dan schapen, tempels en graan. Over dappere helden bijvoorbeeld. Het beroemde verhaal van Gilgamesj, een held op zoek naar het eeuwige leven en een van de oudste bekende verhalen ter wereld, is in spijkerschrift geschreven.
17
Soemerische puzzels Alleen: hoe beeld je zo’n ingewikkeld verhaal als dat van Gilgamesj uit met plaatjes zoals we op de vorige bladzijde zagen? Een schaap is nog wel te tekenen, net als een huis. Maar heel veel woorden zijn helemaal niet zo makkelijk uit te beelden met een plaatje. Hoe teken je bijvoorbeeld een woord als ‘gisteren’? En hoe teken je ‘misschien’, ‘hoe’, of ‘desalniettemin’? Dat kan ik je het beste uitleggen met een puzzel. Dit is een rebus. Kun jij lezen wat er staat?
Oplossing: het meisje is arm
‘Arm’ in het zinnetje hierboven betekent ‘niet rijk’. Met je arm die aan je lichaam hangt, heeft dat helemaal niets te maken. ‘Arm’ (niet rijk) klinkt alleen wel hetzelfde als ‘arm’ (lichaamsdeel), en dat is het principe waarop een rebus is gebaseerd. De Soemeriërs gingen ook rebussen gebruiken. Hun woord voor ‘water’ was bijvoorbeeld a, maar a betekende ook ‘in’. En dus begonnen ze het teken voor ‘water’ ook te gebruiken voor het woord ‘in’. 18
Dat was een belangrijke stap. Want de plaatjes gingen zo steeds minder betekenen wat er getekend was, en steeds meer voor een bepaalde klank staan. En dat is de eerste stap naar het moderne alfabet. Als je dat laatste wat moeilijk te begrijpen vindt, denk dan eens aan de letters van ons eigen alfabet. Dat zijn ook plaatjes, maar de vorm van de plaatjes heeft voor ons niets te maken met de klank ervan. Er is niets O’igs aan de letter O: hij betekent niet ‘rondje’, of ‘zon’, of ‘pannenkoek’. Het betekent alleen maar de klank o.
Schrijven in klei De Soemeriërs leefden in een land met weinig bomen of rotsen. Rivieren hadden ze wel en dus hadden ze ook meer dan genoeg klei. En daarom zijn ze niet op papier of in steen gaan schrijven, maar in klei. De kleitabletten waarin ze hun teksten schreven, bestaan nog steeds, vijfduizend jaar later. En dat is best indrukwekkend. Of jouw agenda het zo lang uithoudt, durf ik niet te zeggen!
Schrijven deden ze met een scherp stuk riet waarmee ze in de klei duwden. Je kunt je voorstellen dat dat wat stroever ging dan schrijven met een vulpen op papier. Die Soemeriërs waren ook niet gek, en dus maakten ze hun plaatjes steeds eenvoudiger, met minder moeilijke vormpjes en 19
bochtjes, totdat er uiteindelijk alleen streepjes overbleven. Dat kun je goed zien bij het teken voor ‘schaap’:
In de uiteindelijke vorm lijken die streepjes verdacht veel op spijkers. Je snapt nu wel waar de naam spijkerschrift vandaan komt. In de tijd dat het spijkerschrift werd gebruikt, ontstonden in dezelfde hoek van de wereld vergelijkbare schriften. Een van die schriften ken je vast wel: de Egyptische hiërogliefen.
20
De hiërogliefen Van Napoleon heb je waarschijnlijk wel eens gehoord. Hij was een beroemde Franse keizer die tweehonderd jaar geleden leefde. Met zijn legers veroverde hij grote delen van Europa, ook de stukken land die we nu België en Nederland noemen!
Egyptomanie Voordat Napoleon keizer werd, voerde hij ook oorlog in Egypte. Daarvoor nam hij natuurlijk soldaten mee, maar ook een aantal kunstenaars en wetenschappers, die de piramides en andere overblijfselen van het oude Egypte in kaart brachten. Die namen (of misschien is roofden een beter woord) allerlei prachtige voorwerpen mee naar huis, zoals sfinxen en sarcofagen met mummies erin. Het oude Egypte raakte daardoor helemaal in de mode: mensen versierden huizen, bruggen, fonteinen en zelfs hun graven in Egyptische stijl. Ze smulden van spannende verhalen over mummies. Sommige mensen gingen zelfs een tulband dragen!
FARAO
TULBAND
21
MUMMIE
www.lannoo.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. © Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2021 Tekst & illustraties: Frank Landsbergen Vormgeving: Studio Lannoo (Mieke Verloigne) Inhoudelijke redactie: Bart Van Gasse D/2021/45/185 | NUR 210, 240 | 978 94 014 7366 8 Met dank aan het Museum Plantin-Moretus, waar de oudste drukpersen ter wereld staan. De beelden op p. 14, p. 38-40, p. 60, p. 67, p. 98, p. 154 en p. 259 zijn houtsneden uit de collectie van het museum. Deze zijn te bezichtigen via impressedbyplantin.be.
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.