Issuu

ELEKTRONISCHE VERMOGENCONTROLE 1. SCHAKELAARS EN CONVERTOREN

Jean Pollefliet

“Theorie is alleen te rechtvaardigen als ’n vorm van praktijk. De praktijk staat niet terecht voor ’t hooggerechtshof van de theorie.” Stephen Toulmin, wetenschapsﬁlosoof

Uitgeverij Academia Press Coupure Rechts 88 9000 Gent België www.academiapress.be Uitgeverij Academia Press maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv. ISBN 978 94 014 7328 6 D/2021/45/10 NUR 123 © Jean Pollefliet Elektronische vermogencontrole. Volume 1: Schakelaars en convertoren Gent, Academia Press, 2021, 570 blz. Eerste druk Eerste druk – 2de oplage Tweede druk Derde druk Vierde druk Vijfde druk Zesde druk Zesde druk – 2de oplage Zevende druk Zevende druk – 2de oplage Achtste druk Negende druk Tiende druk

1986 1987 1989 1992 1995 2000 2004 2009 2011 2014 2015 2018 2021

Vormgeving cover: Jean Pollefliet (uitvoering: Keppie & Keppie) Vormgeving binnenwerk: Nevelland Graphics en Keppie & Keppie Cover foto’s © Siemens: afwikkelinstallatie p.19.45 © ELIA: stopcontact op zee p.15.24 © foto IBA: scanner Proteus ® PLUS met HEIDENHAIN encoders p.18.26 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever en de auteur.

Aan mijn vrouw Gilberte

WOORD VOORAF Dit boek verscheen voor het eerst in 1986 om na 35 jaar een tiende editie te bereiken. Elke editie was een continu updaten, herschikken en toevoegen van items en hoofdstukken. De eerste druk bevatte 250 bladzijden terwijl de tiende editie meer dan 900 bladzijden telt. In deze tiende druk bekijken we ook meer van nabij de componenten gefabriceerd op basis van siliciumcarbide (SiC) en galliumnitride (GaN). Deze materialen krijgen stilaan een plaats naast het klassieke silicium als basismateriaal voor halfgeleiders. Verder wordt het boek op heel wat plaatsen aangevuld en up-to-date gemaakt. De viertalige woordenlijst (meer dan 600 technische termen) uit de negende druk wordt uiteraard behouden in deze tiende editie. Het systeem van de witte en groene bladzijden blijft eveneens behouden. De groene bladzijden bevatten de wiskundige afleidingen die in een eerste benadering niet nodig zijn om de elektronische technieken te bestuderen. Met stijgend niveau en specialisatie heeft de lezer de mogelijkheid een aantal van de groene bladzijden in te schakelen en dit zonder de continuïteit van de studie te verstoren. Om nog wat cijfermateriaal te geven, er zijn meer dan zevenhonderd figuren, een honderdtal foto’s en meer dan vijftig opgeloste cijfervoorbeelden te vinden in het ganse boek. De evaluatievragen na een hoofdstuk (met oplossing achteraan in het boek) kunnen tevens als feedback dienen voor de student. In deel 1 bestuderen we schakelaars en omvormers gebruikt in de vermogenelektronica terwijl deel 2 focust op aandrijftechnieken en positioneersystemen. De belangrijkste bron van informatie waren mijn studenten, vooral dan de honderden waarbij ik de mentor was voor hun thesis. Ik ben hen blijvend dankbaar. Het grootste deel van de inhoud van dit boek bestaat trouwens uit de neerslag van lessen, lezingen en projecten over een periode van meer dan veertig jaar. We danken Lies Poignie van Academia Press voor de fijne samenwerking. We danken eveneens dr.ir. P.J. van Duijsen voor de quote op de achterflap van het boek. En, last but not least, wensen we de gebruikers van het boek een vruchtbare studie toe. Oostende, januari 2021 Jean Pollefliet e-mail: jean.pollefliet@telenet.be

INHOUDSTAFEL DEEL 1 - HALFGELEIDERSCHAKELAARS 1. FILOSOFIE VAN DE VERMOGENCONTROLE 1. Controle van de elektrische energie met behulp van schakelaars 2. Schakelmatrix 3. Bestuurbare halfgeleiderschakelaars 4. Eigenschappen van schakelaars 5. Commutatie 6. Energie-omzetters 7. Vermogen-frequentiedomein 8. Evaluatie

1.2 1.3 1.4 1.4 1.5 1.6 1.7 1.8

2. VERMOGENDIODEN 1. Halfgeleiders 2. I-U karakteristiek van een junctiediode 3. Vermogendioden 4. Gegevens van een vermogendiode 5. Uittreksels uit databoeken 6. Evaluatie

2.1 2.2 2.3 2.7 2.10 2.14

3. TRANSISTOREN ALS SCHAKELAAR 1. Bipolaire junctietransistor (BJT) 2. Vermogenmosfet 3. IGBT 4. Evaluatie

3.2 3.13 3.36 3.59

4. THYRISTOREN 1. Shockleydiode 2. Eénrichtingsthyristor (SCR) 3. Diac 4. Tweerichtingsthyristor (triac) 5. Uitschakelbare thyristor (GTO) 6. Mos Controlled Thyristor (MCT) 7. Integrated gate commutated thyristor (IGCT) 8. Evaluatie

4.2 4.5 4.26 4.26 4.36 4.43 4.44 4.49

5. NOTITIES 1. Notities uit elektriciteit en wiskunde 2. Opto-elektronica 3. Hall-effect opnemers 4. Warmte-afvoer van halfgeleiders 5. Kleurencode voor weerstanden

5.1 5.18 5.22 5.24 5.29

6. Normalisatie van weerstands- en capaciteitswaarden 7. Kleurencode voor condensatoren 8. Type-aanduiding van halfgeleiders en IC’s 9. Het skineffect 10. EMC – EMI 11. Si-oppervlakte van vermogenschakelaars 12. Afmetingen wikkeldraad (AWG) 13. Telecommunicatie 14. Transmissielijnen 15. Optische transmissie via glasvezel 16. Licht – golflengte – kleur 17. Onderdelen en veelvouden van eenheden

6. COMPUTERSIMULATIES

1. Inleiding 2. Historiek: analoge simulaties 3. Simulaties met blokdiagrammen: SIMULINK 4. Simulaties van een elektrisch netwerk: SPICE 5. Multilevel model en simulatie: CASPOC

5.29 5.30 5.30 5.34 5.38 5.43 5.44 5.45 5.46 5.64 5.70 5.73 6.1 6.4 6.8 6.10 6.11

DEEL 2 ELEKTRONISCHE VERMOGENOMVORMERS 7. INDUCTIEF BELASTE GELIJKRICHTERS 1. Stroomverloop bij inductieve keten op sinusoïdaal net 2. Stroom- en spanningsverloop bij inductief belaste éénfase gelijkrichter 3. Benaderingen bij de studie van de gelijkrichters 4. Enkelzijdige driefasengelijkrichter 5. Driefasen-brugschakeling 6. Tabel 7-3 : Eénfase gelijkrichters 7. Tabel 7-4: Driefasengelijkrichters 8. Evaluatie

8. GESTUURDE GELIJKRICHTERS (MUTATOREN) 1. Enkelzijdige éénfase-schakeling. Ohms belast 2. Enkelzijdige éénfase-schakeling. Ohms-inductief belast 3. Tabel 8-1: Eénfase vermogencontrole 4. Harmonischen in geval van een fase-aangesneden sinusoïde 5. Distorsievermogen 6. Volgestuurde B2 - mutator. Ohms-inductief belast 7. Volgestuurde B6-mutator. Ohms belast 8. Volgestuurde B6-mutator. Ohms-inductief belast 9. Volgestuurde B6-mutator: dode tijd, harmonischen 10. Twaalfpulsige mutatoren 11. Evaluatie

7.2 7.6 7.11 7.11 7.14 7.21 7.22 7.23 8.2 8.6 8.10 8.11 8.13 8.18 8.22 8.31 8.45 8.56 8.57

VII

9. WISSELSTROOMINSTELLERS (AC-Controllers) 1. AC-controller met fase-aansnijding 2. AC-controller met periodesturing 3. Turn-off snubber voor thyristoren 4. Solid state relays (SSR) 5. Ontstoring van thyristoren 6. Evaluatie

10. CYCLOCONVERTOREN 1. Continue cycloconvertor 2. Trapezium-cycloconvertoren

11. CONTROLE VAN THYRISTORSCHAKELINGEN 1. Ontsteekimpulsen 2. Impulstransformatoren 3. Stuur-IC voor SCR en triac 4. Triacsturing met diac 5. Evaluatie

12. HAKKERS

1. Werkingsprincipe 2. Soorten sturingen 3. Ohms en ohms-inductief belaste chopper 4. Gechopte weerstand 5. Stuur-IC voor hakkers 6. Evaluatie

13. GESCHAKELDE VOEDINGEN 1. Basisprincipe geschakelde regelaar 2. Principe-opstellingen van convertoren 3. Geïsoleerde geschakelde voeding 4. Flyback convertor 5. Forward convertor 6. Controlestrategieën convertor 7. Twee transistoren SMPS 8. Forward met meerdere uitgangen 9. Volle brug van het buck-type 10. Synchrone SMPS 11. Gebruikte componenten bij een SMPS 12. Overzicht gebruikte SMPS tot 2500W 13. Niet-ideale golfvorm 14. Digitaal SMPS-controlesysteem 15. Evaluatie 16. Design switched mode power supplies

9.2 9.12 9.15 9.15 9.17 9.18 10.1 10.4 11.2 11.4 11.7 11.13 11.14 12.2 12.3 12.4 12.10 12.12 12.14 13.2 13.2 13.14 13.14 13.22 13.24 13.27 13.28 13.28 13.28 13.30 13.31 13.32 13.33 13.34 13.35/13bis.1

VIII

14. INVERTOREN A. DRIEFASENINVERTOREN

1. Spanning- en stroombroninvertor 2. Schakelmatrix van een spanningsbroninvertor 3. 180°-type invertor 4. Pulsfrequentie-omvormer met vaste DC-spanning 5. Pulsbreedtemodulatie (PBM) 6. PBM-strategieën 7. Harmonischen in een PBM-golf 8. 120°-type invertor 9. Gebruikte schakelaars bij driefaseninvertoren 10. Stuurketen voor een driefasen-invertorbrug van het 180°-type 11. Three-level invertoren

B. EENFASE INVERTOR

12. Principe-opstelling van een volle brug invertor 13. Unipolaire en bipolaire PBM 14. Volle brug met unipolaire PBM 15. Harmonischen bij unipolaire PBM 16. Evaluatie

14.2 14.2 14.3 14.7 14.10 14.16 14.19 14.25 14.26 14.28 14.30 14.36 14.36 14.38 14.40 14.41

15. TOEPASSINGEN VAN DE VERMOGENELEKTRONICA 1. Onderbrekingsvrije stroomvoorziening (UPS) 2. Hoogfrequent inductieve verwarming 3. Verbeteren arbeidsfactor (PFC) 4. Verlichting 5. Hernieuwbare energie A. Windturbines B. Fotovoltaïsche zonnepanelen 6. Elektronische motorcontrole 7. Elektrische positioneersystemen 8. Hoogfrequente inductiekookplaat

EVALUATIE: ANTWOORDEN VIERTALIGE WOORDENLIJST TREFWOORDENREGISTER Volume 2: Elektronische motorcontrole 16. 17. 18. 19. 20. 21.

ELEKTRISCHE MACHINES AANDRIJFSYSTEMEN STROOM-, HOEKSTAND- EN TOERENTALOPNEMERS SNELHEIDS- EN (OF) KOPPELREGELING VAN EEN DC-MOTOR SNELHEIDS- EN (OF) KOPPELREGELING VAN EEN DRIEFASEN ASYNCHRONE MOTOR ELEKTRONISCHE CONTROLE VAN HUISHOUDELIJKE MOTOREN, GESCHAKELDE RELUCTANTIEMOTOR, SYNCHRONE DRAAISTROOMMOTOR 22. ELEKTRISCHE POSITIESYSTEMEN 23. e-MOBILITY

15.2 15.10 15.14 15.17 15.23 15.23 15.31 15.37 15.40 15.42 EV.1

VO.1

GEBRUIKTE SYMBOLEN a

stroomversterking transistor

ontsteekvertraging thyristor (rad)

geleidingshoek thyristor (rad)

magnetische inductie (T = Wb/m2)

wisselstroom

gelijkstroom

werkverhouding (%)

ogenblikkelijke of momentele emk (V)

effectieve waarde elektromotorische kracht (emk) (V)

elektrische veldsterkte (V/m)

frequentie (Hz)

flux per pool bij DC- machine / draaiveldflux in luchtspleet asynchrone motor (Wb)

U S1

flux van één statorwinding bij een asynchrone motor (Wb)

gfs

transconductantie (Siemens / mho)

transconductantie coefficient (Siemens / mho)

magnetische veldsterkte (A/m)

hFE

stroomversterking gemeenschappelijke emitterschakeling

ogenblikkelijke of momentele stroomsterkte (A)

amplitude sinusoïdale stroom (A)

iµ

magnetiseringsstroom (A)

îµ

amplitude magnetiseringsstroom (A)

effectieve waarde stroomsterkte (A) / gelijkstroom (A)

traagheidsmoment (kgm2)

magnetiseringsinductantie (transformator / inductiemotor) (H)

Laplace-transformatie

moment van het werkkoppel (Nm)

Mem

elektromechanisch koppel (Nm)

Mmax

maximaal koppel (kipkoppel) inductiemotor (Nm)

totaal belastingskoppel (mechanische belasting + wrijvingskoppels) (Nm)

µ0

permeabiliteit luchtledige (4.π.10–7 H/m)

µr

relatieve permeabiliteit

reluctantie (A/Wb)

magnetomotorische kracht (mmk) (Aw)

NSe

equivalente sinusoïdale wikkeling inductiemotor (Aw)

snelheid motor (tr/min of rad/s)

X nS

synchrone snelheid draaiveld inductiemotor (tr/min)

snelheid rotordraaiveld inductiemotor (tr/min)

rendement (%)

vermogen bij DC (W) / gemiddeld vermogen (W)

wervelstroomverliezen (W/m3)

hysteresisverliezen (W/m3)

aantal poolparen DC-machine

aantal poolparen statorwikkeling inductiemotor

v R.L0

lekinductantie rotor inductiemotor

v S.L0

lekinductantie stator inductiemotor

Laplace operator

periode (s)

temperatuur (°C ; K)

ton

inschakeltijd schakelaar (transistor, thyristor) (µs; ns)

toff

uitschakeltijd schakelaar (transistor, thyristor) (µs ; ns)

tON

tijd dat de schakelaar geleidend is (ON-state) (µs ; ms)

tOFF

tijd dat de schakelaar gesperd staat (OFF-state) (µs ; ms)

vertragingstijd aanschakelen transistor (µs ; ns)

afvaltijd bij afschakelen transistor (µs ; ns)

stijgtijd bij aanschakelen transistor (µs ; ns)

opslagtijd (µs ; ns)

tijdconstante (s)

ogenblikkelijke of momentele spanning (V)

amplitude sinusoïdale spanning (V)

gelijkspanning (V) / gemiddelde spanning (V)

Ueff

= URMS = effectieve waarde van de spanning (V)

Ugia

gemiddelde uitgangsspanning ideale gelijkrichter met ontsteekvertraging a (V)

snelheid (m/s)

energie (J)

hoeksnelheid (rad/s)

Deel 1 HALFGELEIDERSCHAKELAARS 1. FILOSOFIE VAN DE VERMOGENCONTROLE

2. VERMOGENDIODEN 3. TRANSISTOREN ALS SCHAKELAAR 4. THYRISTOREN 5. NOTITIES 6. COMPUTERSIMULATIES

FILOSOFIE VAN DE VERMOGENCONTROLE

1.1

FILOSOFIE VAN DE VERMOGENCONTROLE INHOUD 1. Controle van de elektrische energie met behulp van schakelaars 2. Schakelmatrix 3. Bestuurbare halfgeleiderschakelaars 4. Eigenschappen van schakelaars 5. Commutatie 6. Energie-omzetters 7. Vermogen-frequentiedomein 8. Evaluatie

Elektronica was, in de eerste helft van de twintigste eeuw, synoniem voor telecommunicatie. Dit omvatte toen telefonie, radio- en TV-techniek. Tijdens de tweede wereldoorlog (W.O.II) kwam de radartechniek tot ontplooiing en werden de eerste elektrische servosystemen gebouwd. Het zijn deze servosystemem welke bijna onmiddellijk na W.O. II aanleiding gaven tot de industriële automatisering. Een nieuw deelgebied was gestart: de industriële of vermogenelektronica. Hierbij wordt, via elektronische technieken, het elektrisch vermogen gecontroleerd. Voorbeelden zijn: snelheids- en koppelregeling van motoren, temperatuurregeling van ovens en gebouwen, lichtsterkteregeling van lampen. In zekere zin is elektronische vermogencontrole het huwelijk tussen typisch elektronische technieken en toepassingen die tot het vermogengebied behoren. Het is een moeilijke echtverbintenis omdat enerzijds sterkstromers zich niet gemakkelijk aanpassen aan elektronische componenten en µs-tijdschalen en anderzijds hebben elektronici geen benul van motoren en megawattvermogens. Er is daarom een behoefte aan ingenieurs en technici welke deze twee vakgebieden beheersen. Het controleren van elektrische vermogens is uiterst belangrijk geworden, o.a. om volgende redenen: 1. milieuvriendelijkheid: om reden van milieubehoud komt (schone) elektrische energie meer en meer aan bod. 2. de toepassingen vereisen meer en meer snelheid, nauwkeurigheid en betrouwbaarheid van de vermogentechniek. 3. energiebesparend: het rendement wordt zeer belangrijk en de nauwkeurige controle van elektrische vermogens wordt een prioriteit. Enkel de elektronica kan deze controle verwezenlijken.

1.2

FILOSOFIE VAN DE VERMOGENCONTROLE

1. CONTROLE VAN DE ELEKTRISCHE ENERGIE MET BEHULP VAN SCHAKELAARS Om in de vermogenelektronica het elektrisch vermogen met maximaal rendement te controleren maken we altijd gebruik van schakelaars. We gaan dit even verduidelijken. Veronderstel een weerstandsoven met een Rv = 5Ω aangesloten op een spanning van 500 V (fig. 1-1). Om het elektrisch vermogen in de oven te controleren is een regelbare weerstand R1 geschakeld tussen bron en belasting Rv. We berekenen voor enkele waarden van R1 het vermogen geleverd door de bron en het vermogen P opgenomen door de oven. Tevens bepalen we het rendement van deze schakeling: h = oven . Pbron De resultaten van deze berekening zijn weergegeven in tabel 1-1. Het rendement in functie van R1 wordt voorgesteld in fig 1-2. η (%) R1

100 75 R v= 5Ω

U=500V

50 25

OVEN

0 15

Fig. 1-1: Sturing oven via weerstand

5/3

R 1 (Ω)

Fig. 1-2: Rendement van de opstelling in fig. 1-1

Tabel 1-1 R1 (Ω)

Pbron (kW)

Poven (kW)

η (%)

0 5/3 5 15 ∞

50 37,5 25 12,5 0

50 28,125 12,5 3,125 0

100 75 50 25

We bekijken nu de schakeling in fig. 1-3 waarbij de serieweerstand vervangen is door een schakelaar S. Deze schakelaar wordt periodiek geopend en gesloten. We noemen tON de tijd dat S sluit en tOFF de tijd dat S open staat. De tijden nodig voor het openen en sluiten van S worden verwaarloosd.

We bepalen als werkverhouding (duty ratio) van de schakeling: d =

tON t = ON tON + tOFF T

(1-1)

Hierbij noemen we T de periodetijd. Vermenigvuldigen met 100 geeft d in %. Tabel 1-2 geeft de berekende waarden van Pbron , Poven en rendement h voor enkele waarden van d . Het rendement in functie van de werkverhouding is in fig. 1-4 weergegeven. η

η (%)

100

U=500V

R v= 5Ω

75 50 25

OVEN

Fig. 1-3: Sturing oven via schakelaar

100

δ (%)

Fig 1-4: Rendement van de opstelling in fig. 1-3

FILOSOFIE VAN DE VERMOGENCONTROLE

1.3

Tabel 1-2

δ (%)

Pbron (kW)

Poven (kW)

η (%)

0 25 50 75 100

0 12,5 25 37,5 50

100 100 100 100

Vergelijking van de ingevulde grafieken van fig. 1-2 met fig. 1-4 toont dat we om reden van rendement bij vermogencontrole nooit continu veranderlijke elementen gebruiken maar altijd schakelaars. Als de vermogenflux door deze schakelaars gevoerd wordt en deze schakelaars zijn daarenboven vermogenhalfgeleiders, dan spreken we van vermogenelektronica.

2. SCHAKELMATRIX In feite is elke energie-omzetter te herleiden tot een schakelmatrix (fig. 1-5). De spanning tussen de b uitgangslijnen wordt gevormd door gekozen verbindingen met de a ingangslijnen gedurende een bepaald gedeelte van de werkingscyclus. Via gepaste controlesignalen worden de onderscheiden schakelaars bediend. De uitgangsspanning kan enkel bestaan uit segmenten van de ingangsspanning. SCHAKELAARS

uitgangsfilter

ingangsfilter

a ingangslijnen

UIT

b uitgangslijnen

Fig. 1-5: Algemene schakelmatrix

Om a lijnen met b lijnen te verbinden zijn er a x b schakelaars nodig (fig. 1-5). In de opstelling van fig. 1-6 is er echter één lijn gemeenschappelijk tussen in- en uitgang zodat er op deze lijn geen schakelaar nodig is. Hier wordt b = 1 en a = 1 en volstaat (a x b) 1 schakelaar. Op uitzondering van de triac zijn halfgeleiderschakelaars unidirectioneel, m.a.w. ze geleiden slechts in één zin. Om de schakeling bidirectioneel te maken, dit is met de uitgang en ingang omwisselbaar van functie, zijn er maximaal 2 x a x b schakelaars nodig. Voorbeeld: een gelijkstroommachine met (b=) 2 lijnen bidirectioneel verbinden met de (a =) 3 lijnen van een draaistroomnet vereist 12 schakelaars. ui a=1 b=1 10 S 5 t (s) uu ui R 0 1 2 3 4 56 78 9 -5 -10 Fig. 1-6: Eenvoudige schakelmatrix

1.4

FILOSOFIE VAN DE VERMOGENCONTROLE Filters Door het schakelen ontstaan ongewenste frequenties in de voedingsleiding waardoor een ingangsfilter nodig kan zijn (fig. 1-5). Anderzijds zal het schakelen aan de uitgang vaak voor een golfvorm zorgen die slechts een benadering is van de gewenste golfvorm. Een uitgangsfilter helpt de ideale golfvorm te benaderen door ongewenste rimpelspanningen of -stromen te verwijderen uit de belasting. Filters dragen sterk bij tot kostprijs, gewicht en afmetingen van de installatie. Er moet bepaald worden of deze filters wel nodig zijn in het beschouwd geval en zo ja in welke mate er moet gefilterd worden.

3. BESTUURBARE HALFGELEIDERSCHAKELAARS Wat de bestuurbaarheid betreft, onderscheiden we drie types van halfgeleiderschakelaars: TYPE 1 = NIET-BESTUURBARE SCHAKELAAR = DIODE: wordt vanzelf geleidend als de anode positief is t.o.v. de kathode en spert juist vóór de nuldoorgang van de anodestroom. TYPE 2 = AAN-BESTUURBARE SCHAKELAAR = THYRISTOR: wordt geleidend via een controlesignaal en spert vanzelf vóór de nuldoorgang van de anodestroom. TYPE 3 = AAN/UIT-BESTUURBARE SCHAKELAAR = TRANSISTOREN, GTO, MCT, IGCT: via controlesignalen worden deze schakelaars geleidend of gesperd. Merk op dat met een stijgend typenummer meer mogelijkheden overeenkomen. Zo kan een type-2 schakelaar in de plaats komen van een type-1, maar niet omgekeerd.

4. EIGENSCHAPPEN VAN SCHAKELAARS Een schakelaar is o.a. gekenmerkt door de spanning (Unominaal) welke hij continu kan weerstaan in open toestand en de stroomsterkte (Inominaal) welke hij kan geleiden in gesloten toestand. Deze statische eigenschappen zijn te zien in fig. 1-7, waarbij het verschil tussen een ideale en een werkelijke schakelaar is aangegeven.

I +

U –

I +

Ideaal: I = 0; Ubo = ∞ Praktisch: Ilek; Ubo>Unominaal BO = break over (= doorslagspanning)

{

Fig. 1-7: Statische eigenschappen van ideale en werkelijke schakelaar.

U –

Ideaal: Us = 0; I = ∞ Praktisch: Us klein; I = Inominaal

{

1.5

FILOSOFIE VAN DE VERMOGENCONTROLE

Een schakelaar is ook nog gekenmerkt door zijn dynamische eigenschappen, met name de tijden om te sluiten (ton) en te openen (toff). Dit wordt in fig. 1-8 duidelijk gemaakt. Hierbij is terug het onderscheid te zien tussen ideale en werkelijke schakelaar. U

U i

U R openen S

sluiten S

{

Ideaal: ton = 0 Praktisch: ton > 0

{

toff

ton

0 Ideaal: toff = 0 Praktisch: toff > 0

Fig. 1-8: Dynamische eigenschappen van een schakelaar.

We kunnen nu ook nog in fig. 1-9 de instelpunten A en B bepalen voor een schakelaar in een I-U assenkruis. We doen dit zowel voor de ideale als voor de werkelijke schakelaar uit fig. 1-7. I

I I nom

U/ R

A R

B 0

U (ideale schakelaar)

I lek 0

US U Unom (werkelijke schakelaar)

Fig. 1-9: Instelpunten schakelaar in I-U assenkruis.

5. COMMUTATIE Commutatie is het proces waarbij de stroom door de schakelaar onderbroken wordt. Is de voeding een wisselspanning dan kennen we de natuurlijke of net-commutatie (line commutation) omdat: 1. ofwel de stroom door de schakelaar nul wordt als gevolg van de nuldoorgangen van het net, of: 2. omdat de stroomketen overgeschakeld wordt via een andere schakelaar naar een hogere potentiaal. Bij een type-3 schakelaar kan de commutatie “kunstmatig” gebeuren op willekeurig gekozen tijdstippen. Meestal spreekt men van gedwongen commutatie (forced commutation) maar in wezen is elke commutatie gedwongen zodat we liever de term kunstmatige commutatie gebruiken. Anderzijds kan de belasting een zodanige karakteristiek hebben die de schakelaar tot commutatie dwingt, dit is dan belastingscommutatie (load commutation).

1.6

FILOSOFIE VAN DE VERMOGENCONTROLE

6. ENERGIE-OMZETTERS (POWER CONVERTERS) Elektrische energie is in onze industriële wereld onder twee vormen ter beschikking: 1. als wisselstroomenergie via het distributienet (AC = alternating current = wisselstroom) 2. als gelijkstroomenergie via een accubatterij of via een bovenleiding en rail bij elektrische tractie (DC = direct current = gelijkstroom) Behalve de twee distributievormen (DC en AC) van elektrische energie, onderscheiden we volgens de stroomvorm ook twee soorten van verbruikers: 1. gelijkstroomverbruikers 2. wisselstroomverbruikers. Om de energiestroom te regelen tussen stroombron (DC of AC) en verbruiker (DC of AC) worden vier types van elektronische energie-omzetters (fig. 1-10) gebruikt: 1. mutator of gestuurde gelijkrichter (DC-controller): hierbij wordt de wisselspanning van het net omgezet in een regelbare gelijkspanning; 2. wisselspanningsinsteller (AC-controller): waarbij de wisselspanning van het net wordt omgezet in een regelbare wisselspanning met dezelfde frequentie; 3. hakker (chopper): een constante gelijkspanning wordt omgezet naar een andere, constante of regelbare gelijkspanningswaarde; 4. invertor (inverter): hierbij wordt een gelijkspanning omgevormd tot een al dan niet regelbare wisselspanning.

DC - CONTROLLER (wisselrichter) BELASTING

BRON

C O N T R O L L E R

(omzetting met frequentiewijziging)

CYCLOCONVERTER

AC-

ENERGIE OMZETTERS

C H O P P E R

NET INVERTER BELASTING

BRON

Fig. 1-10: Energie-omzetters

DC- en AC-controllers zijn natuurlijke commutatieschakelingen omdat de voeding een wisselspanning is. Als schakelaar komt de type-2 schakelaar in aanmerking. In een bepaalde situatie kan de DC-controller in de inverse zin werken als wisselrichter. Hakker en invertor zijn kunstmatige commutatieschakelingen: zij gebruiken een type-3 schakelaar. Een bijzonder geval zijn de frequentie-omzetters. We onderscheiden hierbij ééntraps- en tweetrapsomzetters. Met een zogenaamde cycloconvertor gebeurt de frequentiewijziging in één stap. Bij de tweetrapsomzetter wordt de AC-voeding gelijkgericht en deze gelijkspanning wordt via een invertor terug naar AC omgezet. Uitgangsamplitude en (of) -frequentie zijn veelal regelbaar.

FILOSOFIE VAN DE VERMOGENCONTROLE

1.7

7. VERMOGEN-FREQUENTIEDOMEIN Totnogtoe waren vermogenhalfgeleiders opgebouwd uit silicium, een materiaal met een energiekloof van 1,1eV. De energiekloof is de ruimte gevormd aan de junctie van materialen waar geen vrije elektronen bestaan. We bepalen de energiekloof (bandgap) als de afstand tussen top valentieband en bodem geleidingsband. Dit wordt uitgedrukt in elektronvolt (eV). Tegenwoordig is er een ontwikkeling aan de gang om materialen te gebruiken met een grotere bandgap, met name siliciumcarbide (SiC: 2,86 eV) en galliumnitride (GaN: 3,4 eV). Deze halfgeleiders worden vaak aangeduid als WGBs (Wide Band Gap). In tegenstelling tot Si heeft SiC geen gesmolten toestand en de fabrikanten moeten met hoge druk en temperaturen werken en tegelijkertijd met gas en gecontroleerde temperatuurgradiënten. Dit maakt het productieproces zeer moeilijk. Fig. 1-11 geeft enkele eigenschappen van Si-vermogenschakelaars. State-of-the-art zijn Si-wafels van 150 en 300 mm met een dikte van 70 µm. stroomsterkte

(kA)

SCR IGCT GTO

IGBT module

4 kA spanning

3 kA

100 Hz 2 kA

1 kHz 10 kHz

MOSFET

1 kA

100 kHz 1 MHz

2 kV

frequentie (Hz)

4 kV

6 kV

Fig. 1-11: Eigenschappen van Si-vermogenschakelaars

8 kV

10 MHz

(kV)

1.8

FILOSOFIE VAN DE VERMOGENCONTROLE In tabel 1-3 geven we een overzicht van enkele eigenschappen van type-3 schakelaars. De hier gepubliceerde maximale waarden van blokkeerspanning en stroomsterkte zullen echter niet tegelijkertijd optreden bij éénzelfde schakelaar. Zo vinden we b.v. mosfets voor 1000V-6A of voor 100V-225A. Tabel 1-3 type-3 schakelaar

GTO (IGCT)

bipolar

transistoren Si-MOSFET

IG(B)T

GRENSWAARDEN maximale blokkeerspanning

5000 (10000)

1200

3300

maximale stroomsterkte (A)

4000 (2000)

500

225

3600

aanschakeltijd (μs)

0,1

0,2

afschakeltijd (μs)

25 (7)

0,5

maximale schakelfrequentie (kHz)

1 MHz

200

poortvermogen

groot

middelmatig

zeer klein

Si-oppervlakte van de schakelaar

klein

groot

zeer groot

In tabel 1-4 vergelijken we enkele fysische eigenschappen van Si-, SiC- en GaN- vermogenmaterialen, terwijl fig. 1-12 eventueel het toekomstige domein van verschillende vermogenhalfgeleiders illustreert. Vermoedelijk vinden GaN-transistoren meer toepassing tot 600V in consumer-, telecom- en computertoepassingen en SiC in industriële toepassingen (1200 V en hoger). Waarschijnlijk zal de soort toepassing een rol spelen in de keuze tussen de klassieke Si-halfgeleiders en de WGBs. Een ander WGB-materiaal zou aluminiumnitriet kunnen zijn. Met een bandgap van 6,2eV, een kritische elektrische veldsterkte welke zes maal hoger is dan van SiC, een ON-weerstand die lager is en geringere afmetingen is dit misschien wel een halfgeleider met perspectief. Tabel 1-4 Fysische eigenschappen

SiC

GaN

Energiekloof (eV)

1,1

2,86

3,4

Elektrische doorslag (MV/cm)

0,3

2,8

3,3

Smeltpunt (°C)

1414

2730

>2500

Verzadigingssnelheid (cm/s)

2 . 10

Beweeglijkheid elektronen (cm²/Vs)

1400

950

1500

Thermische geleidbaarheid (W/cmK)

1,5

3,3 tot 4,9 1,3

FILOSOFIE VAN DE VERMOGENCONTROLE power (W) application

1G 100M

ultra high power

SCR

10M high power

IGBT

100k

SiC

10k 1k 100 10 10

mid power

MOSFET

BJT 100

10k 100k

GaN 1M

low power

frequency application (Hz)

10M 100M

Fig. 1-12: Een toekomstig scenario voor vermogenschakelaars (dr. Peter Friedrichs en Marc Buschkühle, Infineon Technologies AG)

Het toepassingsgebied van de verschillende technologiën in gebruik bij Infineon kunnen we als volgt samenvatten: Cool MOS • beste prijs/prestatie verhouding • meest gebruikt • mature technologie • grootste keuze aan componenten (= portfolio) • 25V tot 1700V Cool SiC • beste prestaties • hoge betrouwbaarheid zeker bij hoge temperaturen en bij ruwe omstandigheden • geringere afmetingen dan bij Si • frequentiegebied tussen Si en GaN • gemiddelde tot hoge schakelsnelheid • 650V tot 3300V Cool GaN • snel schakelen met geringe verliezen • kleinste afmetingen, laat systeemintegratie toe • beste rendement bij hoogste frequenties • middelmatig vermogen bij de hoogste schakelsnelheden • 80V tot 650V Deze eigenschappen worden nog eens grafisch voorgesteld in fig.1-13 (p.1.10).

1.9