Monsterlijke microben
ill
tie
Do
an sv
an nV
tra
us
aa
sti ba
t me
Se
nin
ck
Professor Marc Van Ranst en Geert Bouckaert
Monsterlijke microben
Alles over nuttige bacteriĂŤn en gemene virussen
Wat zijn microben en wat doen ze?
INHOUD
6
1 Zijn microben hetzelfde als bacteriën?
2 Waar komen microben voor?
8
10
3 Waar komen microben vandaan?
12
4 Hoe zien microben eruit?
14
5 Welke microben zijn het nuttigst voor de mens?
Hoe verspreiden de monstertjes zich? En hoe ga ik ze te lijf? 18
1 Zijn er mannelijke en vrouwelijke bacteriën?
20
2 Kunnen bacteriën overleven op de Noordpool?
22
3 Waarom moet ik mijn handen wassen voor het eten?
24
4 Wat zijn antibiotica?
26
5 Wat gebeurt er als ik een prik krijg?
Waarom blijft het griepvirus de kop opsteken? 30
1 Hoeveel soorten griepvirussen zijn er?
32
2 Hoe krijg ik griep?
34
3 Wat is buikgriep?
36
4 Is een verkoudheid ook een griep?
38
5 Kan de mens besmet worden met vogelgriep?
Welke microben zijn echte moordenaars? 42
1 Welk virus veroorzaakt aids?
44
2 Wat is de pest?
46
3 Hoe krijg je malaria?
48
4 Wat zijn de gemeenste virussen?
52
5 Welke virussen heeft de mens overwonnen?
Word zelf microbioloog 58
Proef 1: kweek je eigen bacteriën!
60
Proef 2: wat gebeurt er als je je handen wast?
61
Proef 3: het nut van de schil
62
Proef 4: de truc met de aardappel
64
Proef 5: zelf levende yoghurt maken
WAT ZIJN MICROBEN EN WAT DOEN ZE?
1
Zijn microben hetzelfde als bacteriën? Alle bacteriën zijn microben, maar niet alle microben zijn bacteriën. ‘Microbe’ is een verzamelnaam voor verschillende micro-organismen. Dat zijn levensvormen die zo klein zijn dat je ze met het blote oog niet kunt zien. Daarvoor heb je een microscoop nodig. Er zijn vier soorten microben. De eerste drie soorten zijn de bacteriën, virussen en parasieten. De vierde soort zijn de schimmels. Bij deze laatste soort horen ook de gisten. KLEINE MONSTERTJES? Over bacteriën en virussen heb je vast al gehoord,
maar waarschijnlijk niet veel goeds. Bacteriën en virussen staan vooral bekend als kleine monstertjes die ziektes veroorzaken. Het is waar dat bacteriën je keelpijn of een oorontsteking kunnen bezorgen. En van virussen kun je de griep krijgen. Of erger nog: pokken of kinderverlamming. Maar de meeste bacteriën en virussen doen geen kwaad. Heel wat bacteriën zijn zelfs nuttig. Sommige helpen je bijvoorbeeld om je voedsel te verteren. Er bestaat zelfs een bacterie die aangespoelde olie op het strand opruimt. BACTERIE OF VIRUS? Bacteriën en virussen worden weleens met elkaar
verward. Toch verschillen ze net zoveel van elkaar als een mug van een olifant. Virussen zijn bijvoorbeeld veel kleiner dan bacteriën. Het grootste virus is slechts zo groot als de kleinste bacterie. PIRATEN Het grootste verschil tussen bacteriën en virussen zit in de
manier waarop ze zich voortplanten. Bacteriën doen het in hun eentje. Virussen kunnen zich pas voortplanten als ze binnendringen in
6
Wat zijn microben en wat doen ze?
een ander levend wezen. Dat levend wezen noemen wetenschappers de gastheer. Virussen zijn een beetje als piraten die een schip veroveren. Zolang ze op hun eigen schip zitten, houden ze zich rustig, maar als ze eenmaal een ander schip geënterd hebben, gaan ze vreselijk tekeer. ONAANGEKONDIGDE GASTEN Parasieten zijn microben die zich voeden ten
koste van een ander levend wezen. Zij nestelen zich in een gastheer en eten vrolijk met hem mee. Je kunt ze vergelijken met mensen die onaangekondigd je huis binnen komen vallen en mee aan tafel schuiven. Om bij een gastheer binnen te komen, maken parasieten soms gebruik van andere dieren. Zo komt de parasiet die malaria veroorzaakt via een mug in ons bloed terecht. BLUBBER Heb je dit ook weleens meegemaakt? Je pakt een stuk kaas
uit de koelkast en het zit onder een laag witte of groene blubber. Dat wit of dat groen, dat zijn schimmels. Nu kun je deze microben wel met het blote oog zien, maar alleen omdat ze met miljoenen zijn. Van sommige kun je ontstekingen oplopen. In het zwembad kun je bijvoorbeeld voetschimmel krijgen. Maar de meeste schimmels doen goed werk. De nuttigste van alle schimmels zijn de gisten. Gisten zetten suikers om in alcohol. Zo maken we bier en wijn. In brood- en pizzadeeg zit ook gist. Dat zorgt ervoor dat het deeg rijst.
Wat zijn microben en wat doen ze?
7
2
Waar komen microben voor? Waar komen microben niet voor? Raap in de tuin maar eens wat aarde op. Je hebt nu duizenden verschillende soorten microben in je hand. In een koffielepeltje aarde zitten meer dan een miljard bacteriën en bijna 120.000 schimmels. Microben zijn overal. En dat is maar goed ook. Zonder microben zou het leven op aarde onmogelijk zijn. Zonder microben zouden planten niet groeien. Wij zouden niet kunnen ademen en geen voedsel kunnen verteren. Veel voedsel dat we graag eten, zou zelfs niet bestaan zonder microben. Zonder bacteriën kun je bijvoorbeeld geen yoghurt maken. Microben zitten in de lucht die we inademen, in de grond waar we op lopen en in het water waar we in zwemmen. Ook in planten en dieren, in rotsen en stenen, in het voedsel dat we eten, ja, zelfs in ons lichaam zitten miljarden microben! WANDELENDE ZAK MICROBEN Lik je weleens met je tong over je tanden?
Denk er dan aan dat je op dat moment duizenden microben oplikt die op je gebit leven. Ook op je tong wonen miljoenen micro-organismen. In je darmen huizen vijfhonderd verschillende soorten bacteriën. En op je huid alleen al zitten meer microben dan er mensen zijn op de hele planeet. Zo heeft elke mens bijvoorbeeld wrattenvirussen op zijn huid. De letseltjes die ze veroorzaken zijn zo klein dat je ze niet kunt zien. Ze kunnen ook geen kwaad. Bacteriën, virussen en schimmels maken een groot deel van je lichaam uit. Stel dat er buitenaardse wezens zouden bestaan. En stel dat ze een mens zouden onderzoeken in hun laboratorium. Wat zouden ze ontdekken? Een grote wandelende zak microben!
8
OVERLEVERS Microben zijn echte overlevers. Ze kunnen zich bijzon-
der goed aanpassen aan hun omgeving. Sommige leven op plaatsen waarvan we vroeger dachten dat niets er kon overleven. Zo hebben wetenschappers al microben ontdekt in gloeiend hete warmwaterbronnen. Ook in spleten op de bodem van de oceaan, waar bijna geen licht is en het water giftig is, wonen microben, bijvoorbeeld in de buurt van de Galapagoseilanden. Zelfs in muren van oude kerken zijn al microben gevonden. LEVEN OP MARS Duizenden jaren geleden stortte er een steen op aarde.
De steen kwam van Mars. Wetenschappers onderzochten hem zorgvuldig met de microscoop. Ze ontdekten in de steen fossielen van onooglijk kleine levende wezentjes. De wetenschappers denken dat het misschien weleens bacteriën geweest kunnen zijn. Dus ook op Mars hebben er misschien ooit bacteriën geleefd.
Wat zijn microben en wat doen ze?
9
3
Waar komen microben vandaan? Microben zijn er altijd al geweest. Ze zijn de oudste levensvorm op aarde. Ouder dan dinosaurussen, planten of mensen. Wetenschappers hebben fossielen van microben ontdekt die 3,5 miljard jaar oud zijn. Daarmee vergeleken zijn wij mensen nog maar baby’s. Wij bestaan nog maar twee miljoen jaar. Stel je voor dat al de tijd dat de aarde bestaat een dag is. Dan zijn microben ontstaan om 5 uur ’s ochtends, verschenen de dinosaurussen om 10 uur ’s avonds en de mensen pas iets voor middernacht. BOUWSTENEN VAN HET LEVEN Microben ontstonden toen de aarde nog jong
was. Toen ze nog bestond uit stomende lava, kokend water en gaswolken. Uit die elementen ontwikkelden zich eiwitten, de bouw stenen van het leven. Verschillende eiwitten samen vormden bacteriën. Bacteriën zijn de oudste vorm van leven op aarde. Het waren de eerste levende wezens die zich konden voortplanten en die DNA bevatten. DNA is het recept voor alle leven. Bijna elke cel in je lichaam bevat DNA. Dat is alle informatie die nodig is om je te maken tot wie je bent. Hoe je eruitziet, welke kleur ogen en haar je hebt, maar ook of je met je rechter- of je linkerhand schrijft: het ligt allemaal vast in je DNA. DNA ziet eruit als een lange ladder in de vorm van een spiraal. We zitten er vol mee. Als je alle DNA in een van je cellen achter elkaar zou leggen, dan zou je een sliert van bijna twee meter krijgen. In je
10
Wat zijn microben en wat doen ze?
lichaam zitten ongeveer vijf miljard cellen. De totale lengte van alle DNA in je lijf zou dertig keer de afstand zijn van de aarde tot de zon en weer terug! ZUURSTOF De allereerste bacteriën speelden een belangrijke rol in de
ontwikkeling van onze planeet. Uit bacteriën ontstonden andere levensvormen, zoals algen. Bacteriën die drie miljard jaar geleden in het water leefden, maakten de zuurstof die wij inademen. Zo veranderden ze beetje bij beetje de omstandigheden op aarde en maakten het mogelijk voor grotere soorten om er te leven. Microben zijn onmisbaar voor het leven op onze planeet. NOG TE ONTDEKKEN Microben passen zich voortdurend aan. Daardoor
leven ze vandaag de dag nog altijd op onze planeet en zijn ze overal. Als we alle microben die op onze planeet leven bij elkaar zouden zetten, zouden ze meer plaats innemen dan alle andere dieren. En dan moet je weten dat er waarschijnlijk nog heel veel bacteriën zijn die we nog niet eens kennen. Wetenschappers gaan ervan uit dat er nog heel wat microben te ontdekken zijn.
Wat zijn microben en wat doen ze?
11