Issuu

Binnenvaart

Binnenvaart Theorie en praktijk

Christa Sys & Frank Hellebosch

Uitgeverij Academia Press Coupure Rechts 88 9000 Gent België www.academiapress.be Uitgeverij Academia Press maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv. ISBN 9789401470667 D/2021/45/402 NUR 977 Christa Sys & Frank Hellebosch Binnenvaart. Theorie en praktijk Gent, Academia Press, 2021, 660 p. Vormgeving cover: Studio Lannoo Vormgeving binnenwerk: Jeroen Bergen © Christa Sys, Frank Hellebosch & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

VOORWOORD

De binnenvaart neemt een belangrijk aandeel van het Europese goederenvervoer voor zijn rekening. De binnenvaart creëert meerwaarde door het verplaatsen van goederen en blijft een essentieel onderdeel van het Europees industrieel model. Zonder binnenvaart geen industrieel Europa. Binnenvaart is het professionele vervoer over de binnenwateren van talrijke ladingsoorten: droge bulk en breakbulk, liquide goederen en gecontaineriseerde ladingen. Dagelijks varen binnenschepen uit Belgische havens af naar alle uithoeken van Europa. De binnenvaart staat traditioneel bekend voor het vervoer van bulkladingen over lange afstanden. De afgelopen decennia heeft de binnenvaart met succes nieuwe markten aangeboord waarvan de belangrijkste het hinterlandvervoer van maritieme containers is. De expansie van de binnenvaart naar algemene vracht, vervoer over korte afstand, palletvervoer, afvaltransport enzovoort brengt nieuwe distributieoplossingen binnen bereik die beter voldoen aan de moderne logistieke behoeften. De Green Deal van de Europese Commissie (2019) zet in op verduurzaming en stimuleert de markt om meer te vervoeren langs de binnenwateren. Om dit proces haalbaar te maken, is het noodzakelijk dat de verschillende stakeholders diepgaande kennis van de binnenvaartsector verwerven. Dit handboek licht de binnenvaarsector in al zijn facetten toe. Het boek staat stil bij de problemen en uitdagingen in deze sector zoals het optimaliseren van het hinterlandtransport, het uitbouwen van de infrastructuur, het integreren van de binnenvaart in bredere logistieke concepten en het verbeteren van innovatie, instroom en rendement. Het boek bestaat uit acht hoofdstukken. Het eerste hoofdstuk toont het belang aan van de binnenscheepvaart in ons industrieel en maatschappelijk weefsel aan de hand van cijfers. Daarnaast behandelt dit hoofdstuk de omgevingskenmerken en de verschillende goederencategorieën van de binnenscheepvaart. Hoofdstuk twee staat stil bij het binnenvaartbeleid, zowel op Europees als op

binnenvaart

nationaal en regionaal niveau. Het derde hoofdstuk bestudeert het waterwegennetwerk in detail. Na de definiëring van het binnenschip en de bespreking van het zakelijke statuut van het binnenschip, geeft hoofdstuk vier een overzicht van de verschillende types binnenschepen. Enkele ontwikkelingen gerelateerd aan het schip worden onderbouwd met cijfergegevens. Het hoofdstuk sluit af met een aantal inzichten in het ondernemingsplan. In hoofdstuk vijf komen de marktstructuur en de marktpartijen ruim aan bod. Daarna gaat de aandacht naar het wetgevend kader. Dit staat centraal in het zesde hoofdstuk. Hoofdstuk zeven maakt de lezer vertrouwd met de documentenstroom van de offerte tot het binnenvaartcognossement en andere documenten. Ten slotte biedt hoofdstuk acht inzicht in de binnenvaartlogistiek. Dit boek is in de eerste plaats een handboek voor studenten Logistiek Management. De invalshoek van het handboek is industrieel-economisch. Verder raakt dit handboek een beperkt aantal juridische aspecten aan, het ambieert echter geen juridisch referentiewerk te zijn. De combinatie van theorie en praktijk doorspekt met talrijke oefeningen en praktijkvoorbeelden maakt de student snel vertrouwd met de sector. Deze aanpak is ook interessant voor (beginnende) binnenvaartondernemers, voor de logistieke partijen die gebruik willen maken van deze transportmodus, voor de hogere beleidsniveaus, voor financiële instellingen en voor andere geïnteresseerden. Bovendien is het interessant voor jonge onderzoekers om zich vertrouwd te maken met de meest voorkomende problemen in de sector en de oplossingen om die problemen aan te pakken. Tot slot willen we iedereen bedanken die heeft bijgedragen tot het ontstaan van dit boek. Dit handboek zou niet tot stand gekomen zijn zonder de bereidwillige medewerking van velen. Dank voor de inspirerende gesprekken vol passie voor deze sector. We staan erop deze personen persoonlijk te danken. Daarnaast willen we Marie-Anne Baert bedanken voor de taalsuggesties alsook de medewerkers van Academia Press, in het bijzonder Lies Poignie en Freya Maenhout, voor hun geduld en hun gewaardeerde hulp. Eventuele fouten of tekortkomingen in dit boek zijn uitsluitend de verantwoordelijkheid van de auteurs. Ondanks alle zorg die eraan werd besteed, vinden sommige lezers bepaalde aspecten misschien onderbelicht of ten onrechte (on) besproken. Suggesties en constructieve opmerkingen zijn altijd welkom.

Als auteurs hopen we ten slotte dat het voorliggende boek een referentiewerk wordt voor de binnenvaartsector in de brede zin van het woord, voor studenten en andere mogelijke geïnteresseerden die ons enthousiasme voor de binnenvaart delen. De auteurs Christa Sys Frank Hellebosch Antwerpen, april 2021 Noot: de omvang van dit werk in volle pandemie tot een boek omvormen duurde langer waardoor de cijfers van 2020 niet meegenomen zijn.

Inhoud

VOORWOORD 5 Hoofdstuk 1 Inleiding: het belang van binnenscheepvaart

Inleiding

1.1

Het belang van de binnenscheepvaart op Europees niveau 1.1.1 Modal split – EU27 niveau 1.1.2 Het aandeel van de binnenvaart in België 1.1.3 Het aandeel van de binnenvaart in Wallonië, Vlaanderen en de zeehavens

20 20 30

1.2

Omgevingskenmerken van de binnenscheepvaart 1.2.1 Sterktes 1.2.2 Zwaktes 1.2.3 Opportuniteiten en bedreigingen

38 40 41 43

1.3

Goederencategorieën 1.3.1 NST 2007-classificatie op EU-niveau 1.3.2 Binnenvaartladingen en -lossingen op Belgische waterwegen 1.3.3 Binnenvaartladingen en -lossingen op regionaal niveau

46 47 50 54

Hoofdstuk 2 Binnenvaartbeleid 61 Inleiding

2.1 Europese binnenvaartpolitiek 2.1.1 Europese binnenvaartverklaring

63 64

2.1.2

2.1.3

2.1.4

binnenvaart

De Europese saneringsregeling 2.1.2.1 Sloopregeling 2.1.2.2 Oud-voor-nieuw 2.1.2.3 Begeleidingsmaatregelen Van sanering naar toekomstgerichte groeiscenario’s 2.1.3.1 Marco Polo I/ Marco Polo II 2.1.3.2 Naiadesplan 2.1.3.3 Europese Witboek 2011 2.1.3.4 Standaardisering en digitalisering 2.1.3.5 Green Deal Europese Commissie Toekomstige uitdagingen voor regelgeving

2.2

Schets van de ontwikkeling van het nationale binnenvaartbeleid 2.2.1 Weinig of geen nationaal binnenvaartbeleid 2.2.2 Van 1936 tot 1975: van wetgeving tot toerbeurtstelsel 2.2.3 1992-2000: van toerbeurtstelstel naar een geliberaliseerde markt

2.3

Regionale binnenvaartpolitiek 2.3.1 1993-2000 2.3.2 2000-2007 2.3.3 2007-2014 2.3.4 Beleidsnota 2014-2019 2.3.5 Beleidsnota 2019-2024

65 67 70 73 73 74 75 76 77 79 79 83 83 89 92 99 99 101 102 107 108

Hoofdstuk 3 Infrastructuur 113 Inleiding

114

3.1 Europese waterwegennetwerk 3.1.1 Het vervoersgebied 3.1.1.1 Rivieren 3.1.1.2 Kanalen 3.1.1.3 Waterstanden 3.1.2 Missing links 3.1.3 Classificatie van het Europese waterwegennet

114 115 115 119 122 128 132

3.2 Belgische waterwegennet en beheer 3.2.1 Plaats van het Belgische net in de Europese binnenvaart

135 135

INHOUD

3.2.2 3.2.3 3.2.4

Gestage modernisering van het Belgische net Vaartijden Beheer van de waterwegen in België

3.3 Kunstwerken

142 145 146 149

Hoofdstuk 4 Het binnenschip

153

Inleiding

154

4.1

154 154 155 156

Het binnenschip 4.1.1 Definitie 4.1.2 Teboekstelling 4.1.3 Het juridische statuut van het binnenschip

4.2 Binnenvaartvloot 4.2.1 Historisch overzicht 4.2.2 Scheepstypes 4.2.2.1 Indeling volgens technische karakteristieken 4.2.2.2 Indeling van de vloot naar de wijze van voortbeweging 4.2.2.3 Indeling volgens de aard van de vervoerde lading 4.2.2.4 Indeling volgens de afmetingen 4.2.2.5 Nieuwe vervoersstromen 4.2.3 Binnenvaartvloot in cijfers 4.2.3.1 Europese binnenvaartvloot 4.2.3.2 Belgische binnenvaartvloot

158 158 160 160 171 175 184 185 197 197 204

4.3

211 211 212 213 222 223 225 226 227 230

Terminologie van de scheepsstructuur 4.3.1 Algemeen voorkomende bestanddelen van een schip 4.3.2 Geometrische karakteristieken van een schip 4.3.3 Constructie van een schip 4.3.4 Voortstuwing 4.3.5 Classificatie van binnenschepen 4.3.6 Draag- en laadvermogen 4.3.6.1 Het draagvermogen 4.3.6.2 Het laadvermogen 4.3.7 Accommodatie voor de bemanning

binnenvaart

4.4 Binnenvaart en telematica 4.4.1 Van marifoon tot elektronisch vrachtuitwisselingssysteem voor de binnenvaart 4.4.2 River Information System 4.4.3 Automatic Identification System 4.4.4 Overige innovatieve initiatieven 4.4.4.1 Barge Traffic System (BTS) 4.4.4.2 Het meldplatform SWINg 4.4.4.3 Optimalisatie containervaart 4.4.4.4 Optimalisatie duwvaart 4.4.4.5 Optimalisatie bedrijfsprocessen

233 234 238 241 242 243 244 244 244 245

4.5 Verduurzaming in de binnenvaart

245

4.6. Ondernemingsplan investering binnenschip 253 4.6.1 Voorbeeld 253 4.6.2 Kostenelementen 255 4.6.2.1 Aanschafwaarde 255 4.6.2.2 Afschrijvingen 255 4.6.2.3 Rente op het geïnvesteerde kapitaal 255 4.6.2.4 Maandelijkse aflossing 256 4.6.2.5 Netto-omzet 256 4.6.2.6 Personeelskosten 256 4.6.2.7 Verzekering 256 4.6.2.8 Operationele kosten 257 4.6.2.9 Diverse kosten: telefoon, internet en AIS, olie en vetten, exploitatievergunning 257 4.6.2.10 Onderhoudskosten 258 4.6.2.11 Administratieve opvolgingskost en de boekhouding per jaar 258 4.6.2.12 Extrapoleren over een bepaalde periode 259

Hoofdstuk 5 Wetgeving en regelgeving voor de binnenvaartsector

261

Inleiding

262

5.1 Wettelijk kader voor de binnenvaartsector 262 5.1.1 Regels van toepassing op binnenvaartondernemers en bemanning 262 5.1.1.1 Binnenvaartondernemer 262

INHOUD

5.1.2

5.1.3

5.1.1.2 Bemanning Vergunningen en certificaten met betrekking tot het schip 5.1.2.1 Meetbrief 5.1.2.2 Communautair certificaat en certificaat van onderzoek 5.1.2.3 Uniek Europees scheepsidentificatienummer (ENI) 5.1.2.4 Certificaat van goedkeuring 5.1.2.5 Exploitatievergunning 5.1.2.6 Overige documenten Regels van toepassing voor het vervoer van goederen via de binnenvaart 5.1.3.1 CMNI-Verdrag 5.1.3.2 Wet op de rivierbevrachting 5.1.3.3 CDNI 5.1.3.4 FCA 5.1.3.5 ADN

5.2 Wetgevend kader voor de binnenvaartsector: van theorie naar praktijk 5.2.1 Belgische Wet 2011 5.2.1.1 Bepalingen voor laden, lossen en overliggen 5.2.1.2 Sectorcondities 5.2.1.3 Binnenvaartondernemers: voorwaarden 5.2.2 Laad- en lostijden en liggeld in Duitsland 5.2.2.1 Bepalingen betreffende laden, lossen en overliggen 5.2.3 Franse laad- en losreglementering 5.2.3.1 Bepalingen betreffende laden, lossen en overliggen 5.2.3.2 Praktijkvoorbeelden 5.2.4 Nederlandse Wet 5.2.4.1 Besluit laad- en lostijden en overliggeld in de binnenvaart 1991 5.2.4.2 Tijdelijk besluit laden en lossen in de binnenvaart 2011 5.2.5 Antwerpse Voorwaarden 1951: FOB51 5.2.5.1 Definiëring en doel van de Antwerpse voorwaarden 1951 5.2.5.2 Historische achtergrond 5.2.5.3 Scheidsrechterlijke commissie 5.2.5.4 Partijen 5.2.5.5 Verplichtingen 5.2.5.6 Goederensoorten die onder toepassing vallen van de Voorwaarden 1951 5.2.5.7 Werking 5.2.5.8 Liggeld

266 269 271 272 274 275 275 276 277 277 286 301 303 308 311 312 313 326 337 339 341 350 350 352 354 356 359 376 376 378 381 382 383 389 392 395

5.2.6

5.2.5.9 Overliggeld 5.2.5.10 Andere vergoedingen 5.2.5.11 Liggeldfonds 5.2.5.12 Voorbeelden Oefeningen Oefening 1 Oefening 2 Oefening 3 Oefening 4 – BW2011 Oefening 5 – BW2011 Oefening 6 – BW2011 Oefening 7 – FOB51 Oefening 8 – FOB51

binnenvaart

398 399 400 403 410 410 411 412 413 413 413 414 414

Hoofdstuk 6 Marktstructuur en -partijen van de binnenscheepvaart

417

Inleiding

418

6.1 Keuze tussen eigen vervoer en beroepsvervoer

418

6.2 Exploitatie van een schip

419

6.3 Marktstructuur 6.3.1 Marktstructuur in bulk en breakbulk 6.3.1.1 Verladers 6.3.1.2 Aanbieders van scheepsruimte 6.3.1.3 Transportorganisatoren of bevrachters 6.3.1.4 Overige 6.3.2 Marktstructuur containervaart 6.3.3 Marktstructuur van palletvervoer

420 422 423 423 426 430 431 434

6.4 Samenwerkingen

436

INHOUD

Hoofdstuk 7 Van offerte tot vervoerdocumenten

439

Inleiding

440

7.1

440 443 444 445 446 446 450 454 454 455 456 456 456 456 457 457 457 458 458

Elementen van de offerte 7.1.1 Vrachtprijs 7.1.2 Laad- en lostijden en (over)liggelden 7.1.3 Havenrechten 7.1.4 Kanaalrechten 7.1.5 Brandstoftoeslag 7.1.6 Laagwatertoeslag 7.1.7 Hoogwatertoeslag 7.1.8 IJstoeslag 7.1.9 Obstructietoeslag 7.1.10 Douaneformaliteiten 7.1.11 Transportverzekering 7.1.12 Btw 7.1.13 Betalingscondities 7.1.14 Préavis 7.1.15 Geldigheidstermijn 7.1.16 Aanvaardingstermijn van de offerte 7.1.17 Andere specificaties 7.1.18 Ingevulde offerte

7.2 De vervoersdocumenten 7.2.1 Het bevrachtingscontract (het charter) 7.2.1.1 De al dan niet verplichting tot het opstellen van een bevrachtingscontract 7.2.1.2 Aantal exemplaren en vermeldingen 7.2.2 Het binnenvaartcognossement 7.2.2.1 Binnenvaartcognossement: wat? 7.2.2.2 Binnenvaartcognossement: soorten 7.2.2.3 Juridische waarde van het cognossement 7.2.2.4 Binnenvaartcognossement: aantal exemplaren en vermeldingen 7.2.2.5 Onbekendheidbedingen in het cognossement 7.2.2.6 De rol van het cognossement 7.2.2.7 De voorlopige ontvangstbewijzen en de kwijting

460 460 461 461 464 464 464 465 466 470 471 472

binnenvaart

7.2.2.8 Betaling van de vracht 7.2.2.9 Het ontvangstbewijs of het voorlopig cognossement 7.2.2.10 Het Iaat-volgen 7.2.2.11 Garanties of borgbrieven voor een ontbrekend Iichter- cognossement 7.2.2.12 Het ligcognossement 7.2.3 De metersbrief (versus meetbrief ) 7.2.4. Het ijkcertificaat 7.2.5 Laad- en losnota 7.3 Oefeningen

473 474 474 475 475 477 478 480 481

Hoofdstuk 8 Binnenvaartlogistiek 489 Inleiding

490

8.1

491 492 493

Containervaart 8.1.1 Containerterminals 8.1.2 Overslagtechnieken 8.1.3 Optimalisatie van intraportuair verkeer en van en naar het hinterland

496

8.2 Palletten en klein stukgoed

497

8.3 Stadsdistributie via de binnenvaart

504

8.4 Afvalstromen

507

Referenties 511 Bijlagen 521 Biografie 659

Inhoud hoofdstuk 1 1.1

1.2

Omgevingskenmerken van de binnenvaartscheepvaart (BSV) 1.2.1 Sterktes 1.2.2 Zwaktes 1.2.3 Opportuniteiten en bedreigingen

1.3 Goederencategorieën 1.3.1 NST-2007 classificatie op EU-niveau 1.3.2 Binnenvaartladingen en -lossingen op Belgische waterwegen 1.3.3 Binnenvaartladingen en -lossingen op regionaal niveau

hoofdstuk 1: inleiding: het belang van binnenscheepvaart

HOOFDSTUK 1

Inleiding: het belang van binnenscheepvaart

Het eerste hoofdstuk toont het belang aan van de binnenscheepvaart in ons industrieel en maatschappelijk weefsel. Dat wordt onderbouwd met cijfers. Die geven beleidsmakers en alle actoren in de binnenvaart een beeld van de context waarin de binnenscheepvaart opereert en van de uitdagingen waarvoor de sector staat. Wat hoe dan ook duidelijk is: de binnenvaart kan instaan voor het vervoer van alle soorten goederen, van vloeibare stoffen tot droge bulk, van containers tot palletten. TERMINOLOGIE – Ton-kilometer – TEU-kilometer – Modal split – (Reverse) modal shift

binnenvaart

INLEIDING Binnenscheepvaart is het vervoer van goederen per vaartuig langs de binnenwateren. Het duidt op het professioneel vervoer van talrijke ladingsoorten over de Europese binnenwateren. Binnenscheepvaart is een excellente vervoersmodaliteit als alternatief voor of aanvulling op andere vormen van transport binnen het supply chain ecosysteem. Eerst wordt het belang van de binnenscheepvaart op het Europese, nationale en regionale niveau geschetst. Daarna volgt een sterkte-zwakteanalyse van de sector. Tot slot focust dit hoofdstuk op de vervoerde goederencategorieën.

1.1 HET BELANG VAN DE BINNENSCHEEPVAART OP EUROPEES NIVEAU Het belang van de binnenscheepvaart op het Europese niveau wordt geschetst met een set van indicatoren: de modal split, de vervoerde tonnage en de gepresteerde tonkilometers (tkm).1

1.1.1 Modal split – EU27 niveau De modal split geeft de verdeling over de vervoersmiddelen (wegvervoer, spoorvervoer en binnenvaart) weer. De evolutie van de modal split geeft een indicatie van het belang van de binnenscheepvaart of de relatieve slagkracht van de modus ten opzichte van het wegvervoer en het spoorvervoer (Wiegmans & Konings, 2016; Sys, Van de Voorde, Vanelslander, & van Hassel, 2017). Figuur 1 geeft een overzicht van de modal split over de periode 2009-2018.

De term tonkilometer duidt op de tonnage vermenigvuldigd met de afstand in kilometer (Sys, Van de Voorde, Vanelslander, & van Hassel, 2017).