EHEALTH JURIDISCH BEKEKEN STEFAAN CALLENS
RED.
RECHTEN EN PLICHTEN VOOR PATIËNTEN, ZORGVERLENERS EN ZORGAANBIEDERS
D/2020/45/345 – ISBN 978 94 014 7053 7 – NUR 820, 860
Vormgeving omslag: Gert Degrande | De Witlofcompagnie Vormgeving binnenwerk: Crius Group
© Stefaan Callens & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2020.
Uitgeverij LannooCampus maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv.
Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag verveelvoudigd worden en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm, of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Uitgeverij LannooCampus Vaartkom 41 bus 01.02
Postbus 23202
3000 Leuven
1100 DS Amsterdam
België Nederland www.lannoocampus.be www.lannoocampus.nl
INHOUD
Af kortingen 11 Voorwoord 13 Hoofdstuk 1. EHealth, wat is dat eigenlijk en is dat wel nodig? 1.1 EHealth, een ruim begrip met tal van toepassingen 1.2 Hebben we eHealth eigenlijk wel nodig?
17 17 19
Hoofdstuk 2. De overheid promoot eHealth: enkele initiatieven 2.1 Actieplannen eGezondheid op verschillende niveaus 2.2 Het gezondheidsportaal Mijngezondheid voor jou als patiënt 2.2.1 Naar een snellere en betere zorg via gegevensdeling 2.2.2 Alleen gegevensdeling als er sprake is van een therapeutische relatie, tenzij je dat als patiënt niet wilt 2.3 Het eHealth-platform, een noodzaak voor zorgverleners 2.3.1 Oprichting van het eHealth-platform in 2008 2.3.2 Het belang van het verwijzingsrepertorium (hubs en metahubs) 2.3.3 Over hubs en metahubs 2.3.4 Toestemming van de patiënt 2.3.5 Welke andere basisdiensten vind je op het eHealth-platform?
23 23 27 30 30 31 31 32 32 35 35
Hoofdstuk 3. Vervanging van het papieren patiëntendossier door het digitale patiëntendossier 39 3.1 Het patiëntendossier 39 3.1.1 Alle gezondheidszorgbeoefenaars: patiëntendossier 39 3.1.2 Het ziekenhuis: medisch dossier 40 3.1.3 Bij de huisarts: algemeen medisch dossier 42 3.2 Het elektronisch patiëntendossier (EPD) heeft tal van voordelen 43 3.3 Welke gegevens moet mijn zorgverlener opnemen in mijn patiëntendossier? 44
6
EHealth juridisch bekeken
3.4 Bewaring van het patiëntendossier 3.4.1 Bewaartermijn 3.4.2 Bewaring in of buiten de praktijk 3.4.3 Beëindiging van de praktijk 3.4.4 Overlijden van de beroepsbeoefenaar 3.5 Toegang tot mijn elektronisch patiëntendossier 3.5.1 Het bestaan van een therapeutische relatie 3.6 Heb ik (altijd) toegang tot het patiëntendossier van mijn minderjarig kind? 3.7 Incentives voor zorgverleners om te digitaliseren 3.7.1 Aanmaken en beheren van het Globaal Medisch Dossier 3.7.2 Telematicapremie voor bepaalde beroepsbeoefenaars
46 46 47 47 48 48 50 52 53 53 55
Hoofdstuk 4. Het klassieke medisch beroepsgeheim en de recente wetgeving voor het digitaal verwerken van gezondheidsgegevens 57 4.1 Het principe van het medisch beroepsgeheim 57 4.2 Nuanceringen met betrekking tot geheimhouding 58 4.2.1 Noodtoestand en verstrekken van gegevens 58 4.2.2 Verstrekken van gegevens op grond van een toestemming? 58 4.2.3 Gedeeld beroepsgeheim 59 4.3 Beperkingen van het beroepsgeheim bij het omgaan met gezondheidsgegevens 61 4.4 Recente wetgeving voor het digitaal verwerken van gezondheidsgegevens 62 4.4.1 EHealth-platform-wet203 62 4.4.2 Algemene Verordening Gegevensbescherming 62 4.4.3 Decreet gegevensdeling 62 4.4.4 Wet Patiëntenrechten 63 4.4.5 Kwaliteitswet 64 4.4.6 NIS-wet 65 Hoofdstuk 5. EHealth en privacy 5.1 Over eHealth en privacy 5.2 Wat is het wettelijk kader inzake eHealth en privacy? 5.2.1 Van het oude regime onder de Europese Richtlijn 95/46/EG van 1995 … 5.2.2 … naar een modern en ‘tijdloos’ instrument met de AVG? 5.2.3 Wisselwerking tussen de Wet Patiëntenrechten en privacy: geef privacy voorrang! 5.3 Wie is wie onder de AVG? Over verwerkingsverantwoordelijken, gegevensverwerkers en gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijken 5.3.1 Het belang van terminologie 5.3.2 De verwerkingsverantwoordelijke
67 67 68 68 69 71 71 71 72
Inhoud 7
5.4
5.5
5.6
5.7
5.3.3 Gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijken 75 5.3.4 Datatransfer van de ene verwerkingsverantwoordelijke naar een andere 76 5.3.5 Verwerkers 77 5.3.6 Verwerkingen onder het gezag van de verwerkingsverantwoordelijke of de gegevensverwerker, de ‘bewerker’ 79 5.3.7 Beoordeling per geval 80 Plichten onder de AVG 85 5.4.1 Respecteren van de basisbeginselen inzake verwerking van persoonsgegevens 85 5.4.2 Rechtmatigheid van de verwerking van persoonsgegevens en de uitzonderingen op het verbod van de verwerking van gezondheidsgegevens 86 5.4.3 Passende technische en organisatorische maatregelen bij de verwerking van gezondheidsgegevens en de beveiliging van gegevens 88 5.4.4 Register van de verwerkingsactiviteiten 89 5.4.5 Functionaris voor de gegevensbescherming 89 5.4.6 Privacy by design en privacy by default 91 5.4.7 Gegevensbeschermingseffectbeoordeling of Data Protection Impact Assessment (DPIA) 91 5.4.8 Datatransfer naar derde landen 92 5.4.9 Melden van een datalek 95 5.4.10 Toestemming voor het gebruik van cookies 97 Rechten met betrekking tot privacy 97 5.5.1 Recht op informatie 98 5.5.2 Recht op inzage en op kopie (afschrift) 99 5.5.3 Recht op rectificatie 104 5.5.4 Recht op gegevenswissing (recht op vergetelheid) 105 5.5.5 Recht op beperking van de verwerking 106 5.5.6 Recht op overdraagbaarheid van gegevens 106 5.5.7 Recht van bezwaar 106 5.5.8 Recht om niet het voorwerp van geautomatiseerde individuele besluitvorming te zijn 107 5.5.9 Grenzen aan de rechten 107 Help! (mijn) privacy is geschonden! Waar kan ik terecht? 108 5.6.1 Het cascadesysteem 108 5.6.2 Waarheen als zorgverlener? 110 5.6.3 De belangrijkste functiehouders bij de bescherming van (jouw) privacy 111 Sanctiemogelijkheden van de GBA 114
8
EHealth juridisch bekeken
Hoofdstuk 6. Deontologie en eHealth 117 6.1 Deontologische codes en adviezen 117 6.1.1 Orde der artsen 117 6.1.2 Orde der apothekers 120 6.1.3 Psychologencommissie 120 6.2 Deontologisch toezicht alleen voor artsen, apothekers en klinisch psychologen 121 6.2.1 Inschrijving op een lijst 121 6.2.2 Sancties 122 6.2.3 Rol van de patiënt als klager 122 6.2.4 Bindend karakter van codes en adviezen? 122 Hoofdstuk 7. Aansprakelijkheid en eHealth 7.1 De AVG en aansprakelijkheid 7.1.1 Een procedure voor de GBA of de rechtbank bij inbreuk op de AVG 7.1.2 Recht op schadevergoeding en AVG 7.1.3 Administratieve geldboete onder de AVG 7.2 EHealth-toepassingen leiden tot nieuwe aansprakelijkheidsvragen 7.2.1 Onduidelijkheden voor zorgverleners 7.2.2 Onduidelijkheden voor de wetgever 7.3 EHealth maakt controle in het kader van administratiefrechtelijke aansprakelijkheid gemakkelijker en kan de bewijslast vereenvoudigen 7.3.1 Administratiefrechtelijke aansprakelijkheid 7.3.2 EHealth-toepassingen kunnen patiënten helpen bij de bewijslast
123 123 123 123 124 126 126 126 127 127 127
Hoofdstuk 8. Het belang van beveiliging en van veiligheid van digitale gezondheidstoepassingen 133 8.1 Beveiliging van netwerken en informatiesystemen van ziekenhuizen 133 8.2 Beveiligingsmaatregelen voor de verwerkingsverantwoordelijke en de verwerker onder de AVG 134 8.3 Veiligheid van digitale eHealth-toepassingen 134 8.3.1 Toepassingsgebied MDR 134 8.3.2 Toepassingsgebieden UDI en EUDAMED 135 8.3.3 Klinisch onderzoek, ethische commissie en ethische beginselen 135 8.3.4 In ziekenhuizen vervaardigde hulpmiddelen 135 8.3.5 Post-market surveillance 136
Inhoud 9
Hoofdstuk 9. Aanbod van digitale zorg via internet 137 9.1 Aanbieden van gezondheidsapps en genetische tests via internet 137 9.1.1 Een groeiend aanbod van apps voor zelftests en commerciële genetische tests 137 9.1.2 Voor- en nadelen van zelftests en genetische tests voor consumenten 138 9.1.3 Apps als medische hulpmiddelen 138 9.1.4 Omkadering voor apps? 139 9.1.5 Digitale gezondheidstechnologie, evaluatie en terugbetaling 139 9.1.6 Naar een specifiek Belgisch wettelijk kader voor commerciële genetische tests 140 9.2 Praktijkinformatie van zorgverleners en internet 141 9.2.1 Geen absoluut verbod op reclame meer mogelijk 141 9.2.2 Reclame en de Code medische deontologie 142 9.2.3 Reclame en kosteloze geneeskundige verstrekkingen 142 9.2.4 Esthetiek, reclame en praktijkinformatie 143 9.2.5 Geen reclame voor implantaten 143 Hoofdstuk 10. Terugbetaling van digitale gezondheidstechnologie 145 10.1 Initiatieven tot integratie van telegeneeskunde en mHealth in de gezondheidszorg 145 10.2 Noodmaatregelen naar aanleiding van COVID-19 en de boost voor telegeneeskunde 148 10.3 Teleconsultatie als waardig alternatief? 150 Hoofdstuk 11. Gebruik van digitale data voor wetenschappelijk onderzoek 11.1 De AVG en het gebruik van gegevens voor onderzoek 11.2 Onderzoek op basis van artikel 89, lid 1 AVG 11.2.1 Geen onverenigbaar doel 11.2.2 Uitdrukkelijke toestemming van de patiënt is niet noodzakelijk 11.2.3 Informatieverstrekking tenzij dat onmogelijk is of onevenredig veel inspanning kost 11.2.4 Geen toepassing van het recht op gegevenswissing 11.2.5 Pseudonimisering en respecteren van bepaalde rechten 11.3 Onderzoek op basis van artikel 89, lid 2 AVG en conform titel IV van de wet van 30 juli 2018 11.4 Naar een dynamische toestemming bij gebruik van data voor onderzoek 11.4.1 Toestemming als vertrekpunt 11.4.2 Algemene of specifieke toestemming? 11.4.3 Naar een dynamische toestemming 11.4.4 Europese harmonisatie vereist
153 153 154 154 154 155 155 155 155 156 156 157 157 158
10
EHealth juridisch bekeken
Hoofdstuk 12. EHealth en grensoverschrijdende zorg 12.1 Informatieverstrekking door de zorgaanbieder 12.2 Nationale contactpunten 12.3 Regels voor terugbetaling van grensoverschrijdende zorg 12.4 Europese referentienetwerken 12.4.1 Telegeneeskunde en 24 Europese referentienetwerken 12.4.2 ERN en Covid-19 12.5 Ehealth-netwerk van nationale eHealth-platformen
159 159 160 160 161 161 162 163
Hoofdstuk 13. Artificiële intelligentie in de zorg: onmisbaar voor goede zorg, ook bij COVID-19 165 13.1 Inleiding 165 13.2 AI, algoritmes, machine learning, deep learning. Wat betekenen ze eigenlijk? 166 13.3 Het belang van AI voor gezondheid en welzijn 167 13.4 AI en COVID-19 168 13.5 Voordelen en uitdagingen met betrekking tot AI 169 13.6 De impact van COVID-19 op de gezondheidszorg, op AI en op social tracing apps 171 13.7 Conclusie 176 Trefwoordenregister 177 Noten 185
AFKORTINGEN
AI Artificiële intelligentie APB Algemene Pharmaceutische Bond ARH Antwerpse Regionale Hub AVG Algemene Verordening Gegevensbescherming (zie ook GDPR) BS Belgisch Staatsblad CE Conformité Européenne CMSS Clinical Management Support System CoZo Collaboratief Zorgplatform CTR Centraal Traceringsregister DPIA Data Protection Impact Assessment DPO Data Protection Officer EHRA European Heart Rhythm Association EPD Elektronisch patiëntendossier ERN Europese referentienetwerken ESC European Society of Cardiology EUDAMED European Database on Medical Devices FAGG Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten FOD Federale overheidsdienst GBA Gegevensbeschermingsautoriteit GDPR General Data Protection Regulation GFD Gedeeld Farmaceutisch Dossier GMD Globaal Medisch Dossier GVU Geneeskundige verzorging en uitkeringen ICT Informatie- en communicatietechnologie IMA Intermutualistisch agentschap IMC VG Interministeriële Conferentie Volksgezondheid IVR In-vitro Device Regulation KB Koninklijk Besluit KCE Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg KI Kunstmatige intelligentie
12
KNMG MDR NIC NICE NIS NSA RIZIV RSB RSW SUMEHR UDI VZN
EHealth juridisch bekeken
Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst Medical Device Regulation Nationaal Intermutualistisch College National Institute for Health and Care Excellence Network and Information Security National Security Agency Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering Réseau Santé Bruxellois Réseau Santé Wallon Summarized Electronic Health Record Unique Device Identifier Vlaams Ziekenhuisnetwerk
VOORWOORD
In 2003 bracht ik een eerste boek uit over eHealth en het recht.1 EHealth was toen nog een onderwerp dat onder juristen weinig aandacht kreeg. Ook vanuit andere disciplines werd eHealth soms als een soort rariteit bekeken. Vandaag de dag vormt eHealth een onmisbaar onderdeel van de gezondheidszorg. Toch is het niet altijd duidelijk wat eHealth nu op het vlak van rechten en plichten inhoudt. Dit is dan ook meteen de reden waarom ik een nieuw boek over eHealth wilde schrijven. Dit boek richt zich tot zowel zorgverleners en zorgaanbieders als consumenten en patiënten. Het boek wil hen een houvast op juridisch vlak bieden. Dit is niet zo eenvoudig omdat zowel het recht omtrent digitale gezondheidszorgtoepassingen als de technologische kant van eHealth voortdurend en snel evolueert. Op wetgevend vlak is de laatste jaren veel veranderd. De Europese wetgever heeft via een verordening (de zogenaamde Algemene Verordening Gegevensbescherming) het omgaan met persoonsgegevens geregeld. Niet-naleving van bepaalde plichten uit de Verordening kan trouwens aanleiding geven tot zware geldboetes. Bovendien is er op Europees vlak sinds 2011 wetgeving voor grensoverschrijdende zorg die ook voor telegeneeskunde van belang is. Vervolgens is er voor ziekenhuizen specifieke Europese wetgeving uitgewerkt voor de beveiliging van netwerk- en informatiesystemen. Tot slot treedt in 2021 de Verordening Medische Hulpmiddelen in werking die voor gezondheidsapps belangrijke gevolgen heeft. Ook in België zijn tal van nieuwe regels uitgewerkt: er is sinds 2008 een wet voor het eHealth-platform; in 2018 is de Gegevensbeschermingsautoriteit opgericht; er is een nieuwe wetgeving voor kwaliteitsvolle praktijkvoering waarin aandacht is besteed aan het (digitaal) patiëntendossier en de toegang tot dit dossier. Op technologisch vlak vonden de laatste jaren eveneens belangrijke ontwikkelingen plaats. Denken we maar aan big data en de enorme toename aan data die digitaal wordt verwerkt in de gezondheidszorg, de toepassing van AI bij het stellen van diagnoses, de toenemende mogelijkheid om via het internet zelftesten te bestellen en te
14
EHealth juridisch bekeken
laten uitvoeren en het veralgemeend gebruik van cloudplatformen alsook de komst van nieuwe actoren, inclusief de grote databedrijven zoals Google, Apple, Amazon, Microsoft of Facebook die stappen zetten op het domein van de gezondheidszorg. Die technologische ontwikkelingen zorgen er tevens voor dat zorgverleners en zorgaanbieders hun rol en takenpakket voortdurend moeten aanpassen, wat dan weer een niet onbelangrijke impact heeft op de organisatie van de gezondheidszorg. Het is duidelijk dat eHealth lang geen randfenomeen meer is, maar essentieel is voor een efficiënte organisatie van de gezondheidszorg en voor kwaliteitsvolle zorgverlening. We kunnen er niet om heen dat – zeer recent dan – de COVID-19-pandemie op korte tijd een belangrijke impact heeft op eHealth en op onze gezondheidszorg in het algemeen. De pandemie maakte duidelijk dat bepaalde ontwikkelingen inzake eHealth zeer belangrijk zijn, zoals het gebruik van AI bij het ontwikkelen van een vaccin maar ook het voorspellen van de verspreiding van het coronavirus. Ehealth speelt ook een cruciale rol bij het efficiënt toepassen van contacttracing of social tracing en het opvolgen van cliënten en patiënten via telegeneeskunde. Het hoeft dan ook geen verwondering dat de COVID-19-pandemie het schrijven van dit boek heeft beïnvloed en het afwerken ervan heeft versneld. De klassieke juridische aspecten van eHealth zoals beroepsgeheim, privacy, gegevensbescherming en aansprakelijkheid komen in dit boek aan bod. Ook meer specifieke aspecten zoals terugbetaling van digitale gezondheidstoepassingen, grensoverschrijdende zorg en telegeneeskunde, promotie van eHealthdiensten en -producten via het internet krijgen de nodige aandacht. Dit boek biedt slechts een eerste houvast voor de lezer. Voor elk hoofdstuk van dit boek kan gemakkelijk een apart boek geschreven worden. Toch hoop ik dat patiënten, zorgverleners en zorgaanbieders dankzij dit boek in staat zijn om een goede kennis te hebben van hun rechten en plichten bij eHealth. Het schrijven van dit boek was niet mogelijk zonder de hulp van een aantal personen die ik via dit voorwoord graag wil danken. Met mijn medeauteurs van het rapport Helping people live the healthiest lives possible (Lieven Annemans, Wouter De Ploey, Raf De Rycke, Erwin Devriendt, Niko Dierickx, Marc Noppen, Roel Van Giel, Luc Van Gorp, Pieter Van Herck, Piet Vanthemsche en Lieven Zwaenepoel) hielden we veel boeiende discussies over de organisatie van de gezondheidszorg en over het belang van eHealth. Die gesprekken werkten inspirerend voor het schrijven. Graag dank ik ook Artsenkrant die me toeliet om in de rubriek Artsenpraktijk thema’s te behandelen die me hebben verplicht om de praktische impact van eHealthwetgeving te analyseren. Een woord van dank gaat tevens uit naar de KU Leuven die me toeliet onderzoek te verrichten. Dit onderzoek komt in een aantal hoofdstukken aan bod. De studenten van mijn vakken ‘Organisatie van de gezondheidszorg’ en ‘Wetgeving van de gezondheidszorg’ dank
Voorwoord 15
ik voor hun interesse in de aspecten die hierin aan bod komen. Via de vragen die ze mij stelden, hebben ze mij verplicht om problemen of stellingen nog duidelijker uit te werken. Mijn confraters Paulien Beelen en Pomelien Vancaudenberg dank ik voor hun bereidheid om voor dit boek een aantal belangrijke en overzichtelijke bijdragen te schrijven. Tevens hielpen ze mij bij de continuïteit van dienstverlening op mijn advocatenkantoor wanneer, vooral dan tijdens de corona-lockdown, het schrijven van dit boek mijn topprioriteit kreeg. Tot slot en vooral dank ik mijn vrouw Hilde en mijn kinderen. Als zorgactor en zorggeïnteresseerden boden ze interessante ideeën aan voor thema’s die in dit boek aan bod komen. Het spijt me oprecht dat ik niet kon deelnemen aan de spannende Machiavelli-spelavonden of aan het gezellig Netflix-bingewatchen binnen onze coronabubbel en dat ik ook tijdens de zomervakantie aan het schrijven van dit boek voorrang gaf. Maar ik maak er een punt van om mijn familie de volle aandacht te geven die ze verdient. Stefaan Callens
HOOFDSTUK 1
EHEALTH, WAT IS DAT EIGENLIJK EN IS DAT WEL NODIG? Stefaan Callens
1.1
EHEALTH, EEN RUIM BEGRIP MET TAL VAN TOEPASSINGEN
EHealth is een zeer ruime term, een soort van containerbegrip2 dat gewoonlijk verwijst naar de toepassing van informatie- en communicatietechnologieën in de gezondheidszorg.3 EHealth omvat tal van toepassingen waaronder gezondheidsinformatiesystemen, mobile health, cloudplatformen, maar bijvoorbeeld ook telegeneeskunde met inbegrip van telemonitoring en artificiële intelligentie in de zorg. Telemonitoring kan worden omschreven als het dagelijks, van op een afstand, draadloos en ambulant monitoren van verscheidene medische en technische data via sensoren en camera’s en/of apparatuur die geïmplanteerd wordt in de patiënt of geplaatst wordt op het lichaam of in de kleding van de patiënt en die verschillende parameters monitoren, zoals bloeddruk, gewicht, hartslag en lichaamstemperatuur.4 Telemonitoring kan vooral de levenskwaliteit van patiënten met een chronische ziekte verbeteren. Deze patiënten krijgen de mogelijkheid om (zo lang als mogelijk) thuis gemonitord te worden, waardoor ziekenhuiskosten en onnodige bezoeken aan de eerste hulp vermeden kunnen worden.5 De term eHealth is dus zeer ruim. Wat onder eHealth valt, wijzigt zich bovendien voortdurend onder invloed van technologische ontwikkelingen. EHealth omvat bijvoorbeeld ook het gebruik van digitale gezondheidstechnologieën die bij mobile health (mHealth) worden gebruikt. MHealth verwijst naar het gebruik van mobiele communicatie en toestellen voor het verlenen van zorg of voor het opslaan van gezondheidsresultaten,6 bijvoorbeeld via het gebruik van een ‘app’ op je smartphone.7 Veel apps die nu op de markt zijn, situeren zich op het domein van puur welzijn, maar een toenemend aantal apps stelt ons bovendien in staat om al dan niet met sensoren in het lichaam (de zogenoemde digitale pillen bijvoorbeeld), op het lichaam (in de vorm van een pleister) of aan het lichaam (bijvoorbeeld in de kleding) een diagnose te stellen of om de hartslag te meten, bloed te analyseren, een EKG te interpreteren, een behandeling te starten enzovoort.8
18
EHealth juridisch bekeken
De snel toenemende ontwikkeling van eHealth draagt bij aan de hervorming van de gezondheidszorg en de verbetering van de kwaliteit en efficiëntie van de diagnose en behandeling van de patiënt. De toenemende verspreiding van smartphones, 4G- en vooral 5G-netwerken stimuleert het gebruik van mobiele apps die medische diensten verlenen. De beschikbaarheid van satellietnavigatietechnologieën in mobiele apparaten zorgt voor meer veiligheid en autonomie van patiënten. Aan de hand van sensoren en mobiele apps is het mogelijk om belangrijke gegevens van de patiënt te verzamelen, terwijl de patiënt op elk ogenblik en overal toegang heeft tot deze informatie.9 De groei van mobile health wordt ongetwijfeld bevorderd door de ontwikkeling van artificiële intelligentiesystemen die op hun beurt mogelijk zijn zodra er veel (goede, kwaliteitsvolle) data snel (big data) beschikbaar zijn. Een ander sterk groeiende toepassing van eHealth zijn de zogenoemde grote en snel toegankelijke cloudplatformen die zorgverleners en andere actoren die interesse hebben in gezondheidsgegevens steeds vaker gebruiken. De term cloudplatformen verwijst naar een verzameling technologieën en dienstleveringsmodellen die gericht zijn op het gebruik en de verstrekking van IT-applicaties, verwerkingscapaciteiten, opslag en geheugenruimte via internet. Cloudcomputing in de zorgsector is de komende jaren sterk toegenomen en het is dan ook niet verwonderlijk dat de wetgever niet langer ziekenhuizen verplicht om medische en verpleegkundige dossiers ‘in’ het ziekenhuis te bewaren. Het volstaat nu dat patiëntendossiers ‘door’ het ziekenhuis worden bewaard, wat dus betekent dat ziekenhuizen dossiers in een cloudomgeving kunnen bewaren.10 EHealth-toepassingen
Te gebruiken voor
Preventie
Zelfhulp
Informatiesystemen in de zorg
Welzijn
Elektronisch patiëntendossier
Diagnose
EHealth-platform
Behandeling
Telegeneeskunde
Monitoring
Telemonitoring
Audit
Zorg op afstand
Facturatie
Digitale gezondheidstechnologie
Beheer
Mobile health-toepassingen
Beleid
Big data en artificiële intelligentie
Onderwijs
Sensoren op/in/bij het lichaam
Wetenschappelijk onderzoek
…
Statistiek Productontwikkeling Communicatie …
Figuur 1.1 EHealth, een containerbegrip
EHealth, wat is dat eigenlijk en is dat wel nodig? 19
1.2
HEBBEN WE EHEALTH EIGENLIJK WEL NODIG?
De laatste tijd zien we een duidelijke roep om van zorgdigitalisering een prioritaire investeringsfocus te maken. Dit houdt in dat elke burger één elektronisch gezondheidsdossier heeft, dat digitalisering van de zorg in de financiering is verankerd en dat het gebruik van digitale diensten en veilige elektronische gegevensdeling wordt verplicht.11 Reeds in 2014 wees Lieven Annemans erop dat ‘de toepassing in de telegeneeskunde, de betere communicatie, de betere opslag van data en de mogelijkheden om te analyseren wat we allemaal doen, een uitgebreid palet mogelijkheden bieden dat we maximaal moeten benutten’.12 Het gebruik van eHealth in de zorg stelt ons in staat om veel gegevens te verzamelen en te monitoren waardoor zorgverleners sneller tot een juiste diagnose kunnen komen. EHealth maakt het ook mogelijk om efficiënter en meer in te zetten op preventie. Tegelijkertijd kunnen data ook sneller en beter gebruikt worden voor wetenschappelijke en statistische doeleinden. Data kunnen ook via bepaalde digitale gezondheidstoepassingen13 aangewend worden voor zelfhulp en preventie. EHealth maakt het ook mogelijk om meer gepersonaliseerde geneeskunde aan de patiënt aan te bieden die dan ook doelgerichter, doelmatiger en efficiënter kan zijn.14 Zoals we al opmerkten, zal de patiënt zich ook meer betrokken voelen bij zijn gezondheidssituatie en behandeling via bijvoorbeeld telemonitoring. Dit kan dan wel tot gevolg hebben dat de patiënt – of beter: de consument – zichzelf beschouwt als een soort van ‘eigen’ dokter die steeds vaker zijn eigen conditie, gezondheid inclusief hartslag, bloeddruk, temperatuur of gewicht in de gaten houdt via allerlei applicaties, maar zonder dat dit de hulpverlener overbodig maakt, integendeel. Via digitale health-technologie kunnen patiënten dus meer ‘empowered’ worden door hun zelfredzaamheid in de eigen (thuis)omgeving te ondersteunen.15 Indien de juiste informatie goed en tijdig via eHealth is verzameld, bijgehouden en geïnterpreteerd, kan dit ook overconsumptie (dubbele of nodeloze onderzoeken) vermijden en uiteindelijk ook efficiëntiewinst creëren. Artificiële intelligentie in de zorg, een specifieke toepassing van eHealth, kan artsen helpen bij hun dagelijkse taken, zoals het stellen van een diagnose of het interpreteren van gegevens. Geïntegreerd in robots kan AI ervoor zorgen dat ouderen thuis of in een woonzorgcentrum beter worden ondersteund. Ondanks de voordelen van internet en eHealth in de maatschappij, moeten we ons steeds bewust zijn van de nadelen die gepaard kunnen gaan met eHealth en digitale gezondheidstechnologieën. De gebruikte informatie zou bijvoorbeeld niet betrouwbaar kunnen zijn of niet goed beveiligd, zodat ze in handen kan komen van hackers. Informatie zou ook makkelijk gebruikt kunnen worden voor andere doeleinden dan waarvoor ze was verzameld en aanleiding geven tot een inbreuk op het recht op privacy
20
EHealth juridisch bekeken
van de consument. Het is ook mogelijk dat de digitale gezondheidstoepassingen problemen bieden aangaande kwaliteit, effectiviteit en veiligheid, vooral omdat specifieke wetgeving daaromtrent vaak niet altijd aanwezig is16 of niet correct wordt toegepast. Er moet ook bij eHealth vermeden worden dat burgers gediscrimineerd worden. Niet iedereen heeft de middelen en/of de kennis om gebruik te maken van eHealth-toepassingen. Als maatschappij moeten we ook zorgen voor patiënten en consumenten die niet actief zijn op internet. Het is eveneens belangrijk oog te hebben voor de verschillende belangen die in het geding zijn bij het digitaal verwerken van gezondheidsgegevens. Verschillende personen en/of instanties zijn daar immers bij betrokken, zoals patiënten, zorgverleners (artsen, verpleegkundigen, klinisch psychologen enzovoort) en anderen (zorgaanbieders, onderzoekers, de overheid, cloudproviders enzovoort). Al deze partijen behartigen andere belangen. De betrokkene, dit is degene op wie de gegevens betrekking hebben, verwacht dat de geheimen die hij aan de behandelend arts toevertrouwt of via de app bijhoudt, niet aan derden worden bekendgemaakt. Hij heeft een individueel belang tot geheimhouding. Een zorgverlener, zoals een behandelend arts, heeft de gegevens dan weer nodig voor de behandeling van de patiënt. Weer anderen hebben ten slotte soms ook een goede reden om over gezondheidsgegevens te beschikken. De onderzoeker bijvoorbeeld die gegevens verzamelt bij de behandelend arts voor een onderzoeksproject, zal aangeven dat hij een algemeen belang behartigt. Al die verschillende belangen kunnen met elkaar in conflict komen. Het is de taak van de wetgever om bij het uitwerken van wetgeving over het omgaan met persoonsgegevens in de gezondheidszorg die verschillende belangen goed af te wegen.17 Dit is een niet onbelangrijke uitdaging voor de wetgever die met eHealth te maken heeft. Indien bij eHealth-toepassingen gebruik wordt gemaakt van big data mogen we ook niet blind zijn voor de risico’s en beperkingen.18 Big data maakt het wel mogelijk om patronen te zien, maar daarom is er nog niet noodzakelijk sprake van causaliteit of oorzakelijke verbanden.19 Dus omdat er sprake is van correlatie is er nog geen sprake van causaliteit. Bij geautomatiseerde besluitvorming en profilering op basis van gevoelige persoonsgegevens zal men zeer transparant moeten zijn over het algoritme of de essentiële elementen van de big data analyses.20 Tot slot moet ook wanneer grote spelers actief zijn op cloudplatformen, op big data en/ of artificiële intelligentie vermeden worden dat er centralisatie is van medische kennis in private handen.21 Het is belangrijk dat er geen sprake is van misbruik van dominante posities en dus van een beperking van de mededinging, hetgeen uiteindelijk de patiënt of consument niet ten goede komt.
EHealth, wat is dat eigenlijk en is dat wel nodig?
21
Preventie
Investeringen vereist
Zelf hulp
Privacy in gevaar
Snellere diagnose
Gebrek aan transparantie
Kwaliteitsvolle behandeling
Discriminatie mogelijk
Gepersonaliseerde geneeskunde
Conflicterende belangen
Patiënt empowerment
Correlatie is nog geen causaliteit
Kostenefficiëntie (op langere termijn)
Misbruik mogelijk bij centralisatie van data
Minder overconsumptie
…
Ondersteuning zorgverlener Uitwisseling gegevens Gebruik van gegevens voor beheer en beleid Gebruik van gegevens voor onderzoek Gebruik van gegevens voor statistiek Gebruik van gegevens voor onderwijs Gebruik van gegevens voor productontwikkeling Ondersteuning zelfredzaamheid patiënt in (thuis)omgeving …
Figuur 1.2 Voordelen en uitdagingen voor eHealth Het mag duidelijk zijn: we hebben voor een kwaliteitsvolle, efficiënte, effectieve, betaalbare gezondheidszorg in elk geval eHealth nodig. Maar er moeten wel duidelijke spelregels zijn zodat patiënt en zorgverlener, zorgaanbieder en allen die bij eHealth zijn betrokken, hun rechten en plichten kennen. Met dit boek willen we de patiënt, consument, zorgverlener (dus de beroepsbeoefenaars in de gezondheidszorg die een ‘gereglementeerd beroep’ uitoefenen), de zorgaanbieder (degene die gezondheidszorg verstrekt)22 en iedereen die optreedt in de zorg- en welzijnssector hiervoor enig houvast bieden. EHealth zit in de lift en krijgt de volle aandacht van de overheid (hoofdstuk 2). Daarna richten we ons op het digitaal dossier (hoofdstuk 3) en gaan we na wat het juridisch kader is voor het digitaal omgaan met gezondheidsgegevens. Het is meteen duidelijk dat het medisch beroepsgeheim (nog slechts) een deel van dat juridisch kader vormt (hoofdstuk 4) en dat belangrijke nieuwere spelregels voor eHealth gelden, zoals onder
22
EHealth juridisch bekeken
andere de wetgeving omtrent privacy (hoofdstuk 5). Rechten en plichten uit de privacywetgeving, maar ook wat je als patiënt of zorgverlener kunt doen indien je privacy is geschonden, komen hier aan bod. Niet alleen de wetgever, maar ook degene die toeziet op de deontologie besteedt de nodige aandacht aan principes die van belang zijn bij eHealth, zoals de Orde der artsen, de Orde der apothekers en de tuchtraad van de Psychologencommissie (hoofdstuk 6). EHealth biedt zowel voor- en nadelen in het kader van aansprakelijkheidsclaims en maakt het uitoefenen van bepaalde rechten of het naleven van bepaalde plichten soms makkelijker, maar soms ook moeilijker (hoofdstuk 7). Recent heeft de wetgever aandacht besteed aan de beveiliging van belangrijke eHealthsystemen en aan de veiligheid van bepaalde digitale gezondheidstoepassingen (hoofdstuk 8). Internet maakt het mogelijk om digitale gezondheidstechnologie op grote schaal te promoten. Bovendien kan via internet snel en aan een grote groep burgers informatie over zorgverleners die eHealth toepassen worden verstrekt en daar gelden bepaalde spelregels voor (hoofdstuk 9). Ook stelt zich de vraag of bepaalde vormen van eHealth worden terugbetaald (hoofdstuk 10). Indien digitale gezondheidsgegevens voor onderzoek worden gebruikt, gelden eveneens rechten en plichten (hoofdstuk 11). EHealth speelt ook een rol bij grensoverschrijdende zorg (hoofdstuk 12). Tot slot bespreken we de impact van artificiële intelligentie in de gezondheidszorg. De COVID-19-pandemie heeft de aandacht voor AI alleen maar doen toenemen en het leek ons dan ook belangrijk om daar extra aandacht aan te wijden (hoofdstuk 13).