WENDY PEERLINGS
Psychomotorische ontwikkeling en remediĂŤrend leren EFFECTIEF LEREN DOOR TE DOEN
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 3
18/08/2020 11:06
eCampusLearn
Surf naar www.ecampuslearn.com.
Geef de volgende unieke code in: Veel succes!
Tiende, volledig herziene druk van Remedial teaching en psychomotoriek. D/2020/45/272 – ISBN 978 94 014 6968 5 – NUR 847, 854 Vormgeving omslag: Keppie & Keppie Vormgeving binnenwerk: Wendy De Haes Foto’s: Chepté Cormani ©
Wendy Peerlings & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2020.
Uitgeverij LannooCampus maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv. Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag verveelvoudigd worden en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm, of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Uitgeverij LannooCampus Vaartkom 41 bus 01.02 Postbus 23202 3000 Leuven 1100 DS Amsterdam België Nederland www.lannoocampus.be www.lannoocampus.nl
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_H1-6.indd 4
18/08/2020 13:25
inhoud
voorwoord van de auteur
17
hoofdstuk 1 inleiding
21
1.1
Psychomotorische ontwikkeling, begeleiding en therapie voor iedereen die met kinderen werkt Indeling en gebruik van het boek en het online platform Wat is psychomotorische ontwikkeling en therapie?
21 22 27
hoofdstuk 2 (neuro)motorische invalshoek
30
1.2 1.3
2.1 2.2 2.3 2.4
Van reflex tot intentioneel bewegen De basismotorische mijlpalen Een evolutionair-neurobiologische kijk op menselijk gedrag en bewegen Brein, bewegen en de ruimte om je heen
hoofdstuk 3 cognitief-motorische invalshoek 3.1 3.2 3.3
3.4 3.5
Sensomotoriek en perceptuomotoriek ‘Embodied cognition’, de wetenschappelijke visie op cognitief-motorisch leren Ontwikkelingsgericht inzetten van het sensomotorisch leren 3.3.1 Motorische fase, tot drie maanden (babyfase) 3.3.2 Motorisch-zintuiglijke fase (de hele baby-peuterfase) 3.3.3 Perceptueel-motorische fase (ongeveer van 2,5 jaar tot 4 jaar, de peuters en de jonge kleuters) 3.3.4 Perceptuele fase (ongeveer van 4 tot 6 jaar, de kleuterleeftijd, groep 1 en 2) 3.3.5 Perceptueel-conceptuele fase (vanaf 6-7 jaar) 3.3.6 Conceptuele fase vanaf 7 jaar (vanaf het tweede leerjaar of groep 4) Zonder motoriek kan een kind niet slagen op school! Visie op de raakvlakken tussen de (psycho)motorische ontwikkeling, het leren op school en leer- en ontwikkelingsproblemen
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 5
30 32 33 36
38 38 39 43 44 44 45 46 46 48 49 50
18/08/2020 11:06
psychomotorische ontwikkeling en remediërend leren
hoofdstuk 4 sociaal-emotionele invalshoek van psychomotorische therapie 4.1 4.2
4.3
Psychomotorische bewegingstherapie Spel als middel voor sociaal-emotionele remediëring 4.2.1 Lichamelijk spel 4.2.2 Spel met voorwerpen en constructiespel 4.2.3 Symbolisch spel 4.2.4 Doen-alsof-spel (rollenspel) 4.2.5 Spelen met (spel)regels Spel als middel tot doelgerichte stimulatie van ontwikkeling
55 55 56 57 58 59 59 60 61
hoofdstuk 5 stressmechanisme bij kinderen
62
5.1 5.2 5.3
62 65
5.4
5.5 5.6
Stress? Hebben kinderen daar ook al last van? Leerpotentieel en leervermogen De Stressed State of Mind (SSM) en de Relaxed State of Mind (RSM) Signalen van de stressreactie bij kinderen 5.4.1 Kenmerken van een schrikreactie (freeze) 5.4.2 De vecht- of vluchtreactie Stress en de evolutionaire kijk op hersenen En wat doen we daar nu mee?
hoofdstuk 6 het cssa-model als basis voor doelgericht handelend leren 6.1 6.2
6.3 6.4
Het CSA-model De uitbreiding tot het psychomotorisch CSSA-model 6.2.1 De C van de Concrete (aanleer)fase 6.2.2 De eerste S van Schematisch-manipuleerbare fase voor opbouw van inzicht 6.2.3 De tweede S van Schematisch-afgebeeld, voor het uitbreiden van je toepassingsmogelijkheden 6.2.4 De A van de Abstracte fase met letters, cijfers en symbolen Handen en handelen zijn belangrijk in het leren Handelend leren versus bewegend leren
hoofdstuk 7 onderwijs en ondersteuning verenigen 7.1 7.2 7.3
66 67 67 69 70 75
79 79 80 81 81 83 84 85 86
88
Ontwikkelingsleeftijd, kalenderleeftijd, onderwijsleeftijd, didactische leeftijd 88 Leerplannen, leerdoelen en leerlijnen 89 Ontwikkelen en leren is richting en tegenrichting, alterneren en integreren 92
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 6
18/08/2020 11:06
inhoud
7.4
7.5
7.6
‘Wat heeft dit kind nodig om tot leren te komen?’ 7.4.1 Inzicht opbouwen om zelf tot leren te komen door handelen en verwoorden 7.4.2 Leren doe je vanuit een aanleerfase naar een vlotte automatisatiefase en omgekeerd Het automatisatieproces in het leren 7.5.1 Aanleerfase 7.5.2 Leren op weg naar automatisatie, door te verruimen 7.5.3 Integreren 7.5.4 Automatiseren is niet het drillen van splintervaardigheden 7.5.5 En wat als de gekozen aanleermethode niet tot inzichtelijk begrijpen en automatiseren leidt? Leren om het altijd en overal te kunnen: transfer 7.6.1 Transfer van ‘hier, nu en hetzelfde’ naar daar, dan en anders’ 7.6.2 Transfer van therapie naar thuis en school
96 96 103 105 105 106 108 108 110 111 111 113
hoofdstuk 8 psychomotorische screening, observatie, testing en diagnostiek
117
8.1 8.2 8.3 8.4
117 120 122 123
Alles begint met kijken naar het kind Gestandaardiseerd en genormeerd onderzoek Screening en observatie op een gestandaardiseerde manier Dynamisch screenen van leerbaarheid
hoofdstuk 9 de mediërende stijl van de begeleider maakt het verschil 125 9.1 9.2
9.3
Cognitieve modificeerbaarheid en visie op leren van Reuven Feuerstein Kinderen tot leren laten komen 9.2.1 Zone van Naaste Ontwikkeling (ZvNO) 9.2.2 Zone van Zelfstandige Ontwikkeling (ZvZO) Mediërend leren (ML) is leren van elkaar en met elkaar 9.3.1 Mediatie van intentionaliteit en wederkerigheid 9.3.2 Mediatie van zingeving 9.3.3 Mediatie van transcendentie (uitbreiding) 9.3.4 Mediatie van gevoelens van bekwaamheid 9.3.5 Mediatie van gedragsregulering 9.3.6 Mediatie van openheid voor uitdaging 9.3.7 Mediatie van bewustzijn van veranderbaarheid 9.3.8 Praktische uitwerking in de klas of begeleiding via het Activerend Direct Instructiemodel (ADI)
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 7
125 126 127 128 130 132 134 135 136 139 140 141 142
18/08/2020 11:06
psychomotorische ontwikkeling en remediërend leren
hoofdstuk 10 van reflex tot vlotte motorische coördinatie in motorische vaardigheden 10.1
10.2
10.3
10.4
10.5
10.6
10.7
Van reflex tot vlotte motorische coördinatie in vaardigheden 10.1.1 Herken je dit? 10.1.2 Leerlijn 10.1.3 Psychomotorische observatie 10.1.4 Spelend leren ontwikkelen Oprichting en vrij (roterend) bewegen 10.2.1 Herken je dit? 10.2.2 Leerlijn 10.2.3 Psychomotorische observatie 10.2.4 Spelend leren ontwikkelen Gekruiste bewegingen en leren verruimen van je bewegingsmogelijkheden 10.3.1 Herken je dit? 10.3.2 Leerlijn 10.3.3 Psychomotorische observatie 10.3.4 Spelend leren ontwikkelen Bilaterale coördinatie: gecoördineerd bewegen in sprongen 10.4.1 Herken je dit? 10.4.2 Leerlijn 10.4.3 Psychomotorische observatie 10.4.4 Spelend leren ontwikkelen 10.4.5 Psychomotorisch-therapeutische aanvulling Evenwicht 10.5.1 Herken je dit? 10.5.2 Leerlijn 10.5.3 Psychomotorische observatie 10.5.4 Spelend leren ontwikkelen Voortbewegingsvaardigheden 10.6.1 Herken je dit? 10.6.2 Leerlijn 10.6.3 Psychomotorische observatie 10.6.4 Spelend leren ontwikkelen Vangen en werpen 10.7.1 Herken je dit? 10.7.2 Leerlijn 10.7.3 Psychomotorische observatie 10.7.4 Spelend leren ontwikkelen
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 8
146 147 147 149 153 154 157 158 159 165 169 170 170 172 175 176 177 177 179 184 185 186 186 186 189 191 192 195 195 196 200 201 202 202 203 205 207
18/08/2020 11:06
inhoud
hoofdstuk 11  lateralisatieontwikkeling 209 11.1 11.2
Van reflexbewegingen tot ervaren van tweekantigheid Intermanuele lateralisatie: voorkeurshand en steunhand 11.2.1 Herken je dit? 11.2.2 Leerlijn 11.2.3 Psychomotorische observatie 11.2.4 Spelend leren ontwikkelen 11.3 Intramanuele lateralisatie: sturende en steunende vingers 11.3.1 Herken je dit? 11.3.2 Leerlijn 11.3.3 Psychomotorische observatie 11.3.4 Spelend leren ontwikkelen 11.4 Lateralisatieontwikkeling in relatie tot richtingen in het werkveld 11.4.1 Herken je dit? 11.4.2 Leerlijn 11.4.3 Psychomotorische observatie 11.4.4 Spelend leren ontwikkelen 11.5 Ontwikkeling van het kruisen van de lichaamsmiddenlijn 11.5.1 Herken je dit? 11.5.2 Leerlijn 11.5.3 Psychomotorische observatie 11.5.4 Spelend leren ontwikkelen 11.6 Richtingsontwikkeling in rekenen, lezen en schrijven volgens de Westerse Culturele Werkrichting (WCW) 11.6.1 Herken je dit? 11.6.2 Leerlijn 11.6.3 Psychomotorische observatie 11.6.4 Spelend leren ontwikkelen 11.7 Stressgevoeligheid en lateralisatie 11.7.1 Herken je dit? 11.7.2 Het dominantieprofiel 11.7.3 Psychomotorische observatie 11.7.4 Spelend leren ontwikkelen 11.8 Overzicht van de ontwikkelaspecten in de lateralisatieontwikkeling
hoofdstuk 12  fijnmotorische ontwikkeling 12.1 Fijnmotorische-differentiatieontwikkeling 12.1.1 Herken je dit? 12.1.2 Leerlijn 12.1.3 Psychomotorische observatie 12.1.4 Spelend leren ontwikkelen
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 9
214 216 216 218 221 223 224 224 225 227 228 230 230 231 243 244 246 246 248 257 258 259 259 261 269 270 273 273 275 277 279 280
282 283 283 285 288 289
18/08/2020 11:06
psychomotorische ontwikkeling en remediërend leren
12.2 Ontwikkeling van het eenhandig grijpen, de duimfunctie en de pincetgreep 290 12.2.1 Herken je dit? 291 12.2.2 Leerlijn 292 12.2.3 Psychomotorische observatie 296 12.2.4 Spelend leren ontwikkelen 297 12.3 Steunfunctie in de hand 299 12.3.1 Herken je dit? 299 12.3.2 Leerlijn 300 12.3.3 Psychomotorische observatie 301 12.3.4 Spelend leren ontwikkelen 301 12.4 Ontwikkeling van manipulatie en handigheid 302 12.4.1 Herken je dit? 302 12.4.2 Leerlijn 304 12.4.3 Psychomotorische observatie 305 12.4.4 Spelend leren ontwikkelen 306 12.5 Fijnemotoriekdoosjes in de klas en therapie 307
hoofdstuk 13 visuele ontwikkeling
311
13.1 Visus 13.1.1 Herken je dit? 13.1.2 Een ‘blik’ op de werking van het oog en het scherp zien 13.1.3 Psychomotorische observatie 13.2 Visuele efficiëntie 13.2.1 Herken je dit? 13.2.2 Leerlijn 13.2.3 Psychomotorische observatie 13.2.4 Spelend leren ontwikkelen 13.3 Visuele-informatieverwerking 13.3.1 Herken je dit? 13.3.2 Leerlijn 13.3.3 Psychomotorische observatie 13.3.4 Spelend leren ontwikkelen 13.4 Ondersteuning van de efficiëntie van leesremediëring vanuit psychomotorische invalshoek 13.4.1 Het driecomponentenmodel van Scheiman 13.4.2 Wat leert onderzoek ons over de relatie tussen ontwikkelingsdyslexie en visuele-informatieverwerking? 13.4.3 De relatie tussen psychomotorische ontwikkelingsfactoren en lezen 13.4.4 Conclusie en advies
312 312 314 319 320 320 324 328 330 334 334 340 347 349
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 10
351 351 352 355 357
18/08/2020 11:06
inhoud
hoofdstuk 14 visuomotorische-integratieontwikkeling 358 14.1
De perceptueel-motorische koppeling in de oog-handcoördinatie 14.1.1 Herken je dit? 14.1.2 Leerlijn 14.1.3 Psychomotorische observatie 14.1.4 Spelend leren ontwikkelen 14.2 Visuomotorische integratie in het tekenen van geometrische figuren 14.2.1 Herken je dit? 14.2.2 Leerlijn 14.2.3 Psychomotorische observatie 14.2.4 Spelend leren ontwikkelen 14.3 Meetkunde en vormleer schematisch-manipuleerbaar doen, doen, doen 14.3.1 Herken je dit? 14.3.2 Leerlijn 14.3.3 Psychomotorische observatie 14.3.4 Spelend leren ontwikkelen
hoofdstuk 15 grofmotorische ontwikkeling 15.1 Pengreepontwikkeling 15.1.1 Herken je dit? 15.1.2 Leerlijn 15.1.3 Psychomotorische observatie 15.1.4 Spelend leren ontwikkelen 15.2 Handschriftontwikkeling: schrijfhouding 15.2.1 Herken je dit? 15.2.2 Leerlijn 15.2.3 Psychomotorische observatie 15.2.4 Spelend leren ontwikkelen 15.3 Handschriftontwikkeling: schrijfbewegingen 15.3.1 Herken je dit? 15.3.2 Leerlijn 15.3.3 Psychomotorische observatie 15.3.4 Spelend leren ontwikkelen 15.4 Handschriftontwikkeling: schrijfproduct en de impact van dysgrafie op het lerende kind 15.4.1 Herken je dit? 15.4.2 Leerlijn 15.4.3 Psychomotorische observatie 15.4.4 Spelend leren ontwikkelen
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 11
359 359 360 363 364 368 368 369 375 376 377 377 378 381 381
383 385 385 387 397 398 400 400 401 403 405 407 407 408 415 417 419 419 422 425 427
18/08/2020 11:06
psychomotorische ontwikkeling en remediërend leren
hoofdstuk 16 ruimtelijke oriëntatie, ruimtelijk inzicht en ruimtelijke vaardigheden 16.1
Ruimtelijke-oriëntatieontwikkeling bij jonge kinderen 16.1.1 Herken je dit? 16.1.2 Leerlijn 16.1.3 Psychomotorische observatie 16.1.4 Spelend leren ontwikkelen 16.2 Ruimtelijke oriëntatie in links en rechts 16.2.1 Herken je dit? 16.2.2 Leerlijn 16.2.3 Psychomotorische observatie 16.2.4 Spelend leren ontwikkelen 16.3 Ruimtelijke oriëntatie en ruimtelijke relaties in perspectiefneming 16.3.1 Herken je dit? 16.3.2 Leerlijn 16.3.3 Psychomotorische observatie 16.3.4 Spelend leren ontwikkelen 16.4 Ruimtelijke relaties, rotaties en transformaties 16.4.1 Herken je dit? 16.4.2 Leerlijn 16.4.3 Psychomotorische observatie 16.4.4 Spelend leren ontwikkelen
hoofdstuk 17 cognitieve ontwikkeling 17.1
17.2 17.3
17.4
Cattell-Horn-Carroll-visie op intelligentie 17.1.1 De G-factor van General Human Abilities, of algemene menselijke mogelijkheden 17.1.2 De Broad Abilities of brede mogelijkheden 17.1.3 De Narrow Abilities of (onderliggende) smalle mogelijkheden 17.1.4 Intelligentie of ‘menselijke mogelijkheden’ meten Cognitieve functies: bouwstenen van het denken volgens Feuerstein Aanvullende psychomotorische factoren in intelligentie 17.3.1 Psychomotorische ontwikkeling en de Gp- en Gps-factoren in het CHC-model 17.3.2 Visueel ruimtelijke Gv-factor 17.3.3 Geheugen, informatieverwerkingsvaardigheden en executieve functies Meervoudige Intelligentievisie (MI) van Howard Gardner 17.4.1 Meervoudige intelligenties verkennen als leerkanaal 17.4.2 Meervoudige Intelligenties observeren 17.4.3 Meervoudige Intelligenties stimuleren
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 12
430 432 432 434 438 438 440 440 441 442 443 444 444 446 449 451 454 454 456 459 460
462 462 463 463 466 466 470 475 475 477 480 480 482 485 486
18/08/2020 11:06
inhoud
17.5 17.6
Dynamisch screenen van cognitieve modificatiemogelijkheden Een psychomotorisch-cognitieve, gemedieerde aanpak met smartgames
hoofdstuk 18 logisch en vloeiend redeneren in relatie tot schools leren 18.1
18.2
18.3
18.4 18.5
18.6
18.7
18.8 18.9
De cognitieve kaart en het CSSA-model, om het juiste niveau te bepalen 18.1.1 De cognitieve kaart: cognitieve factoren in spelLen en levels in kaart brengen 18.1.2 Het CSSA-model in je achterhoofd Denken en redeneren in patronen 18.2.1 Patronen ontdekken, periode herkennen en patroon voortzetten 18.2.2 Probleemoplossend leren denken met lineaire patronen 18.2.3 Tweedimensionale patronen leren oplossen Denken en redeneren met logische operatoren en ‘als …, dan …’-relaties 18.3.1 Leren redeneren met ‘als …, dan …’ begint met leren waarnemen van kenmerken 18.3.2 Voorbeelden van speelse ‘als …, dan ... (anders …)’-opdrachten Leren redeneren met analogieën op schematisch-manipuleerbaar en -afgebeeld niveau Spelen en redeneren met logische operatoren ‘en-’, ‘of-’ en ‘niet-’ 18.5.1 De en-, of- en niet-relaties 18.5.2 Logiblokken en logisch redeneren met en-, of- en niet- 18.5.3 Redeneren met logische operatoren en smartgames Denken en redeneren met kwantitatieve relaties 18.6.1 Spelen en redeneren met kwantoren en transitieve relaties 18.6.2 Aanzet naar inzicht in algebra op de basisschool Het Instrumenteel Verrijkings-Programma van Feuerstein 18.7.1 Het programma 18.7.2 De instrumenten Probleemoplossend denken in wiskunde Begrijpend lezen 18.9.1 Begrijpen lezen en Feuersteins cognitieve functies 18.9.2 Lezen en herlezen, maar dan wel efficiënt maatwerk graag 18.9.3 Een aanpak die werkt
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 13
487 490
494 495 495 495 496 496 498 502 506 507 508 509 511 511 512 516 519 519 520 523 523 524 530 535 536 537 538
18/08/2020 11:06
psychomotorische ontwikkeling en remediërend leren
hoofdstuk 19 geheugen en executieve functies
542
19.1 Geheugen 19.1.1 Herken je dit? 19.1.2 Leerlijn 19.1.3 Psychomotorische observatie 19.1.4 Spelend leren ontwikkelen 19.2 Executieve -of uitvoeringsfuncties 19.2.1 Herken je dit? 19.2.2 Leerlijn 19.2.3 Psychomotorische observatie 19.2.4 Spelend leren ontwikkelen
542 542 543 545 547 548 548 549 556 557
hoofdstuk 20 telvaardigheden, richtingen en aanzet tot rekenen
561
20.1 Telvaardigheden en handen 20.1.1 Herken je dit? 20.1.2 Leerlijn 20.1.3 Meten is weten (gestandaardiseerd observeren) 20.1.4 Spelend leren ontwikkelen 20.2 Inzicht krijgen in rekenen betekent handelen met je handen 20.2.1 Herken je dit? 20.2.2 Handelen + verwoorden = inzicht in rekenen
561 561 565 585 587 593 594 594
hoofdstuk 21 van kloof naar brug: vijf- tot zevenjarigen een sterke basis voor later meegeven 21.1 Ontwikkelingsaspecten die extra aandacht vragen tussen vijf en zeven jaar 21.2 Een kijk op de ontwikkeling tussen vijf en zeven jaar 21.3 Gemiddelde ontwikkeling per leeftijdsgroep in de overgang kleuter-basisonderwijs 21.3.1 Psychomotorische ontwikkeling rond 5;06 jaar 21.3.2 Psychomotorische ontwikkeling rond 6;00 jaar 21.3.3 Psychomotorische ontwikkeling rond 6;06 jaar 21.4 Opbouwvakken versus onderwerpvakken 21.5 Wat als we zes weken ontwikkelingsstimulatie zouden geven aan het begin van het eerste leerjaar/groep 3? 21.5.1 Laten we eens out of the box denken en kinderen kansen geven 21.5.2 In de eerste zes weken van het eerste leerjaar …
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 14
602 602 606 607 608 609 609 610 611 611 612
18/08/2020 11:06
inhoud
hoofdstuk 22 toptips voor ontwikkeling en remediëring 22.1 Het schuimrubberen blok onder de voeten 22.2 Bandje-lint-kraal-ding 22.3 Pen-in-het-bedje-didactiek 22.4 De kleiboloefening voor duimontwikkeling 22.5 Het vingervlugje voor de inscriptiebeweging 22.6 Blokken onder de voorste tafelpoten 22.7 De bladligging aanleren vanuit de schrijfhandhoek 22.8 De fijnmotorische doosjes 22.9 De visuomotorische doosjes 22.10 De Harmon-afstand ogen-werkvlak en andere zorgende maatregelen voor je ogen 22.11 Perspectiefneming met ‘de neus op de tafel’ 22.12 Grafomotoriekdoosjes
hoofdstuk 23 basismateriaal voor de psychomotorische praktijk 23.1 Enkele onmisbare attributen 23.2 Screenings- en testmateriaal 23.2.1 Basisset 23.2.2 Aanvullend testmateriaal B-level (occupational therapy and educational level)
614 614 615 616 617 617 618 618 619 620 621 621 622
623 623 624 624 624
hoofdstuk 24 aanvullende cursussen psychomotorische ontwikkeling en remediërend leren 626 24.1 Jaaropleiding psychomotorische ontwikkeling en remediërend leren 24.2 2Hands4kids-opleidingen 24.2.1 2Hands4Kids Hands-On® Rekenen 24.2.2 2Hands4KIds Typen® (AZERtyp en QWERtyp) 24.2.3 2Hands4Kids Move2Write® 24.2.4 2Hands4Kids Logic4Life® 24.3 Overige bijscholingen
626 627 627 628 628 628 629
hoofdstuk 25 bibliografie 631
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 15
18/08/2020 11:06
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 16
18/08/2020 11:06
17
voorwoord van de auteur
Een kind is in ontwikkeling en vanuit die ontwikkeling wordt het in staat gesteld om van alles te leren. Als het een breed basisarsenaal aan ontwikkelingsfactoren beheerst, kan het ook op een meer schoolse manier, meer academisch gaan leren: niet leren vanuit ervaring en zelf ontdekken, maar leren van anderen, leren van wat zij mij zeggen en dit aannemen, zonder dat ik dat zelf als pionier allemaal moet ontdekken. Onder die capaciteit om zo te leren ligt de ruime psychomotorische ontwikkeling. Die draagt bij aan het gemak waarmee iemand later schoolse dingen kan leren, maar is geen directe oorzaak ervan. Het is noch de zuivere oorzaak van falen op school, noch van het vlot leren op school. Maar onderliggend ontwikkelt de psychomotorische ontwikkeling wel mee met het leren op school, en dat heeft zo zijn voordeel. Akkoord, bij rekenproblemen moet je oefenen in rekenen. Maar als er onderliggend problemen zijn, is het ook zinvol om die mee of zelfs eerst aan te pakken. Het is geen goed idee om honderden keren te oefenen op een brug over het tiental, als een kind motorisch niet eens synchroon kan aanwijzen en tellen, hoeveelheden niet in één oogopslag in zijn visueel veld kan waarnemen of alleen nog maar kan lezen, werken en schrijven van rechts naar links. En omdat juist dat inzicht voor iedereen die met kinderen werkt zo belangrijk is, hebben we het uitgebreider en gestructureerd verwerkt in deze uitgave, met telkens extra aandacht voor spelend ontwikkelen. Er is niet altijd een aantoonbaar verband tussen leervaardigheden en de psychomotorische ontwikkeling in de meest ruime zin. Toch kun je leerlijnen in die psychomotorische ontwikkeling onderscheiden die gerelateerd zijn aan het gemak waarmee schoolse vaardigheden aangeleerd kunnen worden. Wanneer je die leerlijnen in de ruime psychomotorische ontwikkeling kent, ontdek je verbanden tussen bepaalde stappen in de vooruitgang van schoolse vaardigheden en de vlotte psychomotorische ontwikkeling. Vaak is dat op het niveau van de onderliggende aspecten van de leerlijnen in de psychomotorische ontwikkeling, de stappen in de leerlijn. Daarom zie je in het veld vaak vooruitgang, ook al is er gewerkt met oefeningen en oefenprogramma’s die klinische wetenschappers al snel als ‘niet-bewezen’ afschuiven of, beter gezegd, ‘(nog) niet onderzocht’. In de ontwikkeling spelen zoveel factoren tegelijk een rol, dat het ook niet altijd makkelijk is om een rechtstreeks
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 17
18/08/2020 11:06
18
psychomotorische ontwikkeling en remediërend leren
verband aan te tonen tussen opdrachten die je het kind laat doen en vooruitgang op het schoolse vlak. De invalshoeken en de meetmethoden zijn anders. Net omdat we ouders, leerkrachten, pedagogen, psychologen, logopedisten, ergo-, kinesi- en (kinder)fysiotherapeuten deelgenoot willen maken van onze inzichten, hebben we in deze herziene uitgave extra aandacht besteed aan het (zelf ) opstellen van leerlijnen. Juist die leerlijnen maken dit boek uniek. De ervaringsdeskundigen die effectief met kinderen werken, in scholen, in praktijken en in thuispraktijken, die werken niet aan de onderzoeksinstituten of universiteiten, maar wel in het concrete werkveld, in de dagelijkse onderwijs-, therapie- en remediëringspraktijk voor kinderen. In een andere wereld dus: niet de academische, maar wel die van het praktische van alledag. Het ontwikkelende kind is echter een duidelijke verbindende factor. Vanuit mijn eigen wetenschappelijke en academische achtergrond als psychomotorisch kinesitherapeut en researcher én de ervaring als leerkracht lager onderwijs en praktijkmens werd het boek Remedial teaching en psychomotoriek uit 2012 (LannooCampus) inhoudelijk en structureel herzien. We hopen dat het evenwicht dat we zochten tussen evidencebased, best practices en gewoon gezond boerenverstand en observaties uit onze jarenlange ervaring, in de smaak zal vallen van wetenschappelijk én professioneel geschoolde therapeuten. We besteden daarbij structureel meer aandacht aan wat je allemaal kunt doen om het kind in zijn ontwikkeling te helpen, met meer oefeningen, en dat telkens vanuit één duidelijk uitgangspunt:
Wat heeft dit kind nodig om tot leren en ontwikkelen te komen?
Bij elke les hoort een leerkracht, bij elke therapie een therapeut en ja, die leerkracht of therapeut in persoon doet ertoe! Daarom is in deze herziening ook meer aandacht voor de stijl van de begeleider, het hoe van de aanpak en het laten sneuvelen van inefficiënte muren tussen theoretisch gescheiden disciplines. Aan iedereen die met kinderen werkt, doe wat de auteur van dit boek ook heeft gedaan: na een wetenschappelijke universitaire opleiding toch de stap zetten naar de onderwijspraktijk van de basisschool. Ga kijken in scholen, draai er eens (vrijwillig) een hele tijd mee. Kijk over de muren van je discipline heen, ontdek de overeenkomsten met andere disciplines en de samenwerkingsmogelijkheden, en begrijp elkaars werkdomein, met alle mogelijkheden
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 18
18/08/2020 11:06
voorwoord van de auteur
19
en beperkingen die eraan verbonden zijn. Zo leer je van binnenuit waarom zoveel kinderen vastlopen en hoe we ze kunnen helpen. Door zelf na te denken wat stappen vooruitzetten voor een kind kan betekenen binnen een leerlijn, selecteerde de auteur voor dit boek, lekker ongedwongen en soms tegen de stroom in, uit alles wat zij ooit geleerd heeft in de 25 jaar werken met kinderen met leer- en ontwikkelingsproblemen, datgene waarvan we uit ervaring weten dat het werkt of kinderen vooruit kan helpen.
Teach-the-teacher in psychomotorische ontwikkeling is een doel op zich geworden. Vandaar dit boek. Ongeacht je opleidingsniveau en professionele achtergrond. Iedereen is welkom in dit mooie, speelse, stimulerende vakgebied.
Ten slotte ook nog even dit: Als auteur heb je vaak honderden mensen die je wilt bedanken, omdat ze hun bijdrage geleverd hebben, direct of indirect, aan het tot stand komen van een boek. Ik – nu schrijf ik even bewust vanuit de ik-vorm – heb in de loop der jaren honderden mensen ontmoet die ik heb mogen inspireren tijdens de vormingen die ik geef, maar die ook ieder op hun beurt mij hebben geïnspireerd om steeds weer opnieuw te zoeken naar hoe iets ontwikkelt en hoe ik dat zo helder mogelijk kon overbrengen in lezingen, bijscholingen, hoorcolleges en cursussen. Toch zijn er enkele mensen die ik heel speciaal wil vermelden, omdat zij mij gesteund hebben om te blijven zoeken naar antwoorden en me steeds weer motiveren om die antwoorden te delen in mijn boeken. Martine Decuypere, mijn docent psychomotoriek aan de hogeschool. Wat was u een inspirerende vrouw! De legendarische dikte van uw cursussen heeft mij nooit afgeschrikt en ze staan nog in mijn boekenkast. Van u leerde ik dat dit het vakdomein was dat me helemaal op het lijf geschreven is. Emeritus prof. dr. Johan Simons, mijn mentor en opleidingshoofd, toen ik zelf nog op de collegebanken zat van de GGS- (nu vergelijkbaar met master-na-master-)opleiding psychomotorische therapie aan de KULeuven. U daagde mij destijds uit en inspireerde me om mijn eigen vakkennis te blijven ontwikkelen, tot ver voorbij de opleiding zelf. Saskia Loenders en Els Buggenhout, psychomotorisch therapeuten, die net als ikzelf al ruim 25 jaar in de praktijk werken. Met ons drieën hebben we eigenlijk al best veel voor de praktijk in dit werkveld betekend. Jullie stonden mee aan de wieg van de opleiding PORL, Psychomotorische Ontwikkeling en
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 19
18/08/2020 11:06
20
psychomotorische ontwikkeling en remediërend leren
Remediërend Leren (Thomas More Hogeschool Vorselaar, Donchecentrum). Dames, bedankt voor alle leerrijke onderlinge intervisies. Bert mag ik zeker niet vergeten. Hij heeft jarenlang alles achter de schermen in goede banen geleid, zodat ik mezelf als persoon én als vakmens kon ontwikkelen. Zonder jouw steun, Bert, was dat onmogelijk geweest. En ook mijn kinderen hebben hun steentje bijgedragen, want zij zijn het die me hebben laten zien dat ontwikkeling echt iets van vallen en opstaan is. Katya, Emily en Nay en hun ouders, bedankt dat we jullie als model mochten gebruiken voor de foto’s in dit boek. Uitgeverij Lannoo en LannooCampus, oprecht bedankt voor het grote en al jarenlange vertrouwen in mij en voor jullie vormelijke en technische hulp bij het tot stand komen van dit boek en al mijn andere boeken. En tot slot, dankjewel aan mijn ouders, die me altijd gesteund hebben en die hun dochter altijd aangemoedigd hebben om levenslang te leren. Al ben ik er ook zeker van dat ze het, met de glimlach op het gezicht, opgegeven hebben om aan anderen in één zin te willen uitleggen wat hun dochter nu eigenlijk precies voor werk doet. Wel, je gaat het vanaf hier allemaal kunnen lezen. Veel lees- en leerplezier, Wendy J.R. Peerlings
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 20
18/08/2020 11:06
21
hoofdstuk 1
inleiding
1.1 PSYCHOMOTORISCHE ONTWIKKELING, BEGELEIDING EN THERAPIE VOOR IEDEREEN DIE MET KINDEREN WERKT Dit boek over onderzoek naar, en observatie en begeleiding van kinderen op psychomotorisch vlak kun je voor vele doeleinden gebruiken. Het biedt een overzicht van het brede domein van het psychomotorisch onderzoek en de psychomotorische begeleiding van kinderen, en is dus een basisboek voor iedereen die met kinderen werkt: • In de eerste plaats voor erkende psychomotorisch therapeuten, die via dit boek een update krijgen van wat er in hun ruime werkveld leeft, alsook een samenvatting van klassieke inzichten en theorieën. Daarbij ook voor kinesitherapeuten, fysiotherapeuten en ergotherapeuten, die motorisch al erg goed zijn opgeleid en vaak psychomotoriek als onderdeel in hun opleiding hebben. Voor hen is dit boek een goed overzicht, op weg naar nog meer vakkennis en een betere praktische toepassing. • Voor leerkrachten, zorgleerkrachten en interne schoolbegeleiders, om inzicht te krijgen in hoe motoriek een belangrijke pijler van het leren is en in hoe je al doende het leren kunt versterken, verbeteren of remediëren. • Voor studenten in opleiding die te maken hebben met kinderen in ontwikkeling. Logopedisten, pedagogen en orthopedagogen, psychologen, leraren, kleuteronderwijzers in wording of al ervaren in het werkveld, en andere die dit boek als een stevige basis kunnen gebruiken voor hun inzicht in het kind in ontwikkeling. Je kunt er zeker de eerste stappen in het psychomotorisch remediëren mee zetten. Voordat we ingaan op de diverse aspecten van de psychomotorische ontwikkeling en begeleiding van kinderen willen we de lezer toch even het werkveld van de psychomotorisch therapeut schetsen. Je vindt psychomotorisch therapeuten in verschillende werkvelden. Deze invalshoek op de ontwikkeling van kinderen is namelijk voor iedereen toegankelijk. Het begrijpen van de psychomotorische ontwikkeling (de leerlijnen), de invloedfactoren (onderliggende factoren), mogelijke problemen
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 21
18/08/2020 11:06
22
psychomotorische ontwikkeling en remediërend leren
(observaties) en het bevorderen van de ontwikkeling (stimuleren, begeleiden, therapie) kan voor elke beroepsgroep die met kinderen werkt, een verrijking zijn: • motorische deskundigen zoals kinesi-, ergo- en fysiotherapeuten; • pediaters, kinderpsychiaters, huisartsen; • opvoedingsdeskundigen, zoals pedagogen en begeleiders; • psychologisch deskundigen, zoals psychologen en (kinder)psychiaters; • opleidings- en onderwijsdeskundigen inclusief leerkrachten, remedial teachers en zorgcoördinatoren; • leerkrachten en paramedici in het basisonderwijs en het speciaal (buitengewoon) basisonderwijs; • ouders van kinderen met psychomotorische moeilijkheden; • studenten van kindgerelateerde opleidingen; • kortom, iedereen die met kinderen in ontwikkeling begaan is. Daarom wordt in dit boek de hele psychomotorische ontwikkeling in telkens dezelfde structuur (ontwikkeling, observatie, aanpak) geschetst. Ben je geen universitair opgeleide psychomotorisch therapeut, maar heb je toch interesse in dit domein? Treur dan niet. Er zijn diverse bijscholingen, cursussen en opleidingen waarbij je ook zonder masterdiploma in de (psychomotorische) kinesitherapie terechtkunt om meer te leren over dit vakdomein en om het in te passen in jouw eigen expertise en achtergrond. Kijk voor meer info over die opleidingen op www.2Hands4Kids.org of www.donche.be (Thomas More Hogeschool Vlaanderen).
1.2 INDELING EN GEBRUIK VAN HET BOEK EN HET ONLINE PLATFORM Je kunt dit boek op verschillende manieren lezen of ter hand nemen: • Wil je jezelf bijscholen of alles stap voor stap te weten komen? Lees het boek dan van begin tot einde. • Wil je het boek als naslagwerk gebruiken? Dan raden we aan om toch eerst deel 1, dat zijn de hoofdstukken 1 tot en met 9, na elkaar te lezen. Zo blijven we op dezelfde golflengte en zullen de begrippen die we gebruiken duidelijk zijn. • Deel 2, hoofdstuk 10 tot en met 22, kun je losstaand lezen. De volgorde ervan is handig, maar niet noodzakelijk te volgen. Je zult zien dat we in die hoofdstukken heen en weer verwijzen voor aanvullingen, dat we verband leggen met andere hoofdstukken en dat we inzichten over de hoofdstukken
Psychomotorische ontwikkeling en remedie rend leren_BW_drukwerk.indb 22
18/08/2020 11:06