grammatica-afrikaans.2013.book Page 1 Friday, June 3, 2016 9:46 AM
Grammatica van het Afrikaans
grammatica-afrikaans.2013.book Page 3 Friday, June 3, 2016 9:46 AM
Grammatica van het Afrikaans Dr. Annelies VERDOOLAEGE Prof. Dr. Jacques VAN KEYMEULEN
met medewerking van Prof. Dr. Wannie Carstens (Noordwes-Universiteit, Potchefstroomkampus) Prof. Dr. Alf Jenkinson (†) (Universiteit van die Vrystaat, Bloemfontein)
Universiteit Gent 2013
grammatica-afrikaans.2013.book Page 4 Friday, June 3, 2016 9:46 AM
© Academia Press P. Van Duyseplein 8 9000 Gent Tel. 09/233 80 88 info@academiapress.be www.academiapress.be Uitgeverij Academia Press maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv.
Dr. Annelies Verdoolaege & Prof. Dr. Jacques Van Keymeulen Grammatica van het Afrikaans Tweede, herziene uitgave Gent, Academia Press, 2013, v + 162 pp.
Cover: Twin Media
ISBN: 978 90 382 2227 1 D/2013/4804/220 NUR 624
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of vermenigvuldigd door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
grammatica-afrikaans.2013.book Page 5 Friday, June 3, 2016 9:46 AM
South Africa will never be a normal country. It is far too interesting, far too rich, in its people, if not in its wealth, for that*.
*
Robert Ross (2003:201)
grammatica-afrikaans.2013.book Page i Friday, June 3, 2016 9:46 AM
I N HO U DS O P GA V E
Inhoudsopgave WOORD VOORAF . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
v
1.
INLEIDING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1
1.1.
Maatschappelijke context . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.1. Het Nederlands als ‘kleinste wereldtaal’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1.2. Enkele cijfers over land en taalgebruik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1 1 2
1.2.
Korte geschiedenis van Zuid-Afrika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.1. Het begin van de kolonisatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.2. De Britse dominantie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.3. Unificatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.4. De instelling van apartheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2.5. Het einde van apartheid. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
8 8 11 14 15 16
1.3.
De ontwikkeling van het Afrikaans tot cultuurtaal . . . . . . . . . . . . 1.3.1. De taaltoestand aan de Kaap in de 17de en 18de eeuw . . . . . . . . . 1.3.2. Visies op het ontstaan van het Afrikaans . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3.3. De positie van het Afrikaans in de 19de en 20ste eeuw. . . . . . . . . 1.3.3.1. Britse bezetting en angliseringsbeleid in de Kaapkolonie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3.3.2. De taalbewegingen voor het Afrikaans . . . . . . . . . . . . . . 1.3.4. Afrikaans na apartheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
19 19 20 22
1.4.
De variëteiten van het Afrikaans . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4.1. Oostgrensafrikaans . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4.2. Kaaps Afrikaans. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4.3. Oranjerivierafrikaans / Namakwalands Afrikaans . . . . . . . . . . . 1.4.4. Flaaitaal / Tsotsitaal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
29 29 30 31 33
1.5.
De kenmerken van het Afrikaans . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.5.1. Orthografie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.5.2. Fonetica / Fonologie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.5.3. Morfologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.5.4. Syntaxis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.5.5. Lexicon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
33 34 34 37 40 41
2.
UITSPRAAK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
47
2.1.
Korte klinkers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
47
2.2.
Lange klinkers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
48
2.3.
Lange genasaleerde klinkers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
48
2.4.
Tweeklanken. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
49
22 23 27
i
grammatica-afrikaans.2013.book Page ii Friday, June 3, 2016 9:46 AM
G R AM M A T I C A VA N H E T A FR I K A AN S
2.5.
Medeklinkers en glijders. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
50
2.6.
Klemtoon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
51
2.7.
Enkele opvallende kenmerken van de Afrikaanse uitspraak . . . .
52
3.
SPELLING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
54
4.
LIDWOORDEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
57
5.
SUBSTANTIEVEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
59
5.1.
Meervouden van substantieven. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
59
5.2.
Verkleinwoorden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
62
5.3.
Vrouwelijke uitgangen van substantieven. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
63
5.4.
Woordvorming bij substantieven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
64
6.
VOORNAAMWOORDEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
66
6.1.
Persoonlijke voornaamwoorden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
66
6.2.
Bezittelijke voornaamwoorden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
68
6.3.
Aanwijzende voornaamwoorden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
69
6.4.
Betrekkelijke voornaamwoorden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
70
6.5.
Onbepaalde voornaamwoorden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
71
7.
WERKWOORDEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
74
7.1.
Tegenwoordige tijd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
74
7.2.
Verleden tijd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
74
7.3.
Gebiedende wijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
76
7.4.
Toekomst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
77
7.5.
Vragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
77
7.6.
Wees en Hê; Ek is en Ek het . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
77
7.7.
Passieve vorm. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
79
7.8.
Voltooid verleden tijd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
79
7.9.
Tegenwoordige deelwoorden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
80
7.10. Wederkerende werkwoorden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
80
7.11. Duratieve constructies. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
82
7.12. Voorwaardelijke wijs. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
83
7.13. Onregelmatige werkwoorden/vormen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
83
7.14. Bijzondere constructies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
84
ii
grammatica-afrikaans.2013.book Page iii Friday, June 3, 2016 9:46 AM
I N HO U DS O P GA V E
8.
ADJECTIEVEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
88
8.1.
Verbuiging van de adjectieven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
88
8.2.
Trappen van vergelijking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
91
9.
VOEGWOORDEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
93
9.1.
Nevenschikkende voegwoorden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
93
9.2.
Onderschikkende voegwoorden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
93
9.3.
Voegwoorden van vergelijking . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
95
10.
VRAAGWOORDEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
96
11.
BIJWOORDEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
98
11.1. Bijwoorden van graad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
98
11.2. Bijwoorden van tijd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
98
11.3. Bijwoorden van plaats. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
99
11.4. Bijwoorden van richting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
99
11.5. Voorzetselbijwoorden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
99
11.6. Voegwoordelijke bijwoorden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
100
11.7. Opmerkelijke gevallen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
100
12.
VOORZETSELS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
103
13.
SYNTACTISCHE CONSTRUCTIES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
105
13.1. De dubbele ontkenning. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
105
13.2. Het voorzetsel vir. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
110
13.3. De reduplicatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
110
13.4. Er – daar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
111
13.5. De volgorde in de werkwoordelijke eindgroep . . . . . . . . . . . . . . .
112
14.
WOORDENSCHAT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
113
14.1. Kennismaken en groeten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
113
14.2. Afscheid nemen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
113
14.3. Beleefdheid en feliciteren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
114
14.4. Verzoeken en bedanken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
114
14.5. Tijdsaanduidingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
115
14.6. Uitroepen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
115
iii
grammatica-afrikaans.2013.book Page iv Friday, June 3, 2016 9:46 AM
G R AM M A T I C A VA N H E T A FR I K A AN S
14.7. Telwoorden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
116
14.8. Dagen van de week en maanden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
117
14.9. Klokkijken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
118
14.10. Maten, gewichten en munteenheden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
119
14.11. Kleuren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
120
15.
WOORDENLIJST AFRIKAANS-NEDERLANDS . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
122
16.
WOORDENLIJST NEDERLANDS-AFRIKAANS . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
141
17.
REFERENTIES EN AANBEVOLEN WERKEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
159
iv
grammatica-afrikaans.2013.book Page v Friday, June 3, 2016 9:46 AM
W O O RD VOO R AF
Wo o r d Vo o r a f In het academiejaar 2007-2008 werd aan de Universiteit Gent gestart met het vak ‘Afrikaans: Taal- en Letterkunde’. Sedert de eerste democratische verkiezingen in Zuid-Afrika in 1994 is de belangstelling voor het land en het Afrikaans sterk toegenomen, zowel op Vlaams niveau als aan de Universiteit Gent. Dat vertaalt zich in een aantal samenwerkingsverbanden en uitwisselingsprojecten met Zuid-Afrikaanse universiteiten; het vak Afrikaans kan dan ook rekenen op heel wat belangstelling. Deze grammatica van het Afrikaans is allereerst bedoeld voor de studenten van ‘Afrikaans: Taal- en Letterkunde’. Het boek bestaat uit twee delen. In een eerste gedeelte wordt de maatschappelijke en taalhistorische context geschetst van het Afrikaans; het tweede gedeelte bevat dan de eigenlijke grammatica. Die grammatica is contrastief opgevat: hij is dus bedoeld voor Nederlandstaligen die Afrikaans willen leren. De klemtoon ligt op die zaken die van het Standaardnederlands afwijken. Grammaticale verschijnselen in het Afrikaans die met het Nederlands overeenstemmen worden niet of maar summier behandeld. Tot het grammaticale gedeelte behoort ook een uitgebreide woordenlijst Afrikaans-Nederlands en Nederlands-Afrikaans. Met behulp van die grammatica en woordenlijst is het mogelijk het Afrikaans op een basisniveau te beheersen. Voor de grammatica hebben we ons voordeel kunnen doen met Donaldson 1993 en met Carstens 20115 (bevat een zeer rijke bibliografie!). Voor het eerste gedeelte tekent vooral Jacques Van Keymeulen, voor het tweede gedeelte Annelies Verdoolaege. We zijn zeer blij te hebben kunnen rekenen op de medewerking van twee eminente Zuid-Afrikaanse taalgeleerden, prof. Alfred Jenkinson (†) van de Universiteit van die Vrystaat (Bloemfontein) en prof. Wannie Carstens van de Noordwes-Universiteit (Potchefstroomkampus), die het gedeelte over de grammatica hebben nagelezen. Hun commentaar is de kwaliteit van het boek zeer ten goede gekomen. Prof. dr. Jacques Van Keymeulen (Afdeling Nederlands, UGent) Dr. Annelies Verdoolaege (Afdeling Afrikaanse Talen en Culturen, UGent) Gent, oktober 2013.
v
grammatica-afrikaans.2013.book Page 1 Friday, June 3, 2016 9:46 AM
INLEIDING
1.
INLEIDING
1.1.
Maatschappelijke context
1.1.1.
Het Nederlands als ‘kleinste wereldtaal’
Het Nederlands had, dank zij het handelsimperium van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in de 17de eeuw, de kans om tot een wereldtaal uit te groeien, net zoals Engels, Frans, Spaans of Portugees. De Nederlanders waren immers sterk ingeplant in het Caraïbische gebied, in zuidelijk Afrika en in de Indonesische archipel. Dat is echter niet gebeurd. Enkel in Suriname en op enkele Caraïbische eilanden (de Benedenwindse eilanden Aruba, Bonaire, Curaçao en de Bovenwindse eilanden Saba, Sint Eustatius en het zuiden van Sint Maarten) is het Nederlands tot vandaag aanwezig als cultuurtaal of officiële taal. Een op het Nederlands gebaseerde creooltaal, het zgn. Negerhollands, dat gesproken werd op de Deense Antillen (nu de Amerikaanse Virgin Islands) is wel blijven bestaan tot in de 20ste eeuw. In enkele landen is het Nederlands enkel nog een herinnering (o.a. in Sri Lanka); in Indonesië wordt het (soms) nog begrepen door de oudste generatie van de hogere klasse. Het feit dat het Nederlands geen wereldtaal is geworden, moet gezocht worden in de taalattitude van de Nederlandse kooplieden en handelscompagnieën en in de officiële taalpolitiek. Cultuurpolitiek in het algemeen was in de koloniën afwezig en men zag niet in dat taal ook een machtsmiddel kon zijn. Onderwijs in het Nederlands werd verwaarloosd, zeker als het de inlandse bevolking betrof. Het Nederlandse handelsimperium was vooral bezig met commerciële winst. Er is één belangrijke uitzondering. In zuidelijk Afrika is uit het Nederlands een dochtertaal ontstaan, het Afrikaans, dat gesproken wordt in Zuid-Afrika en Namibië, en dat tot een zelfstandige cultuurtaal is uitgegroeid. In Zuid-Afrika is het de huistaal van ongeveer 13,5% van de bevolking (Engels is huistaal van ongeveer 10%). Sommige Afrika-
1
grammatica-afrikaans.2013.book Page 2 Friday, June 3, 2016 9:46 AM
G R AM M A T I C A VA N H E T A FR I K A AN S
ners1 stellen overigens prijs op de term ‘zustertaal’ (van het Nederlands) voor hun taal, met het 17de-eeuwse Hollands als gemeenschappelijke moeder.
1.1.2.
Enkele cijfers over land en taalgebruik
Zuid-Afrika Oppervlakte: 1.221.000 km² Het land grenst aan Namibië, Botswana en Zimbabwe in het noorden, en aan Mozambique en Swaziland in het oosten. Lesotho is een kleine onafhankelijke staat, die helemaal door Zuid-Afrikaans grondgebied omgeven is. Er zijn drie hoofdsteden: Pretoria (deel van de grootstedelijke gemeente Tshwane; voormalige hoofdstad van Transvaal) is de bestuurlijke hoofdstad; in Kaapstad bevindt zich de zetel van het parlement; Bloemfontein (deel van de grootstedelijke gemeente Mangaung, voormalige hoofdstad van de Oranje-Vrijstaat) is de gerechtelijke hoofdstad. Andere belangrijke steden zijn: Johannesburg (Jo’burg), Soweto, Durban, Port Elizabeth (PE), Oos-Londen ...
1
2
Met de term Afrikaner / Boer worden in heel de tekst de Nederlandstalige kolonisten of hun blanke Afrikaanstalige afstammelingen bedoeld.
grammatica-afrikaans.2013.book Page 3 Friday, June 3, 2016 9:46 AM
INLEIDING
Harare ZIMBABWE
NAMIBIË BOTSWANA
Windhoek
Lim
po
MOSAMBIEK
po
LIMPOPO Polokwane
Gaborone
Mafikeng
GAUTENG Pretoria
Johannesburg r ivie NOORDWES aalr V
Kimberley Oranjerivier
NOORD-KAAP
Nelspruit
Mbabane Maputo MPUMASWAZILANGA LAND KWAZULUNATAL
VRYSTAAT Maseru Bloemfontein LESOTHO
Pietermaritzburg
Oranjerivier oo Gr
OOS-KAAP
ATLANTIESE OSEAAN
WES-KAAP
Groot-Visrivier
ei t-K
Bisho
INDIESE OSEAAN
Kaapstad
Kaart 1: Staatkundige kaart van Zuid-Afrika na 1994
3
grammatica-afrikaans.2013.book Page 4 Friday, June 3, 2016 9:46 AM
G R AM M A T I C A VA N H E T A FR I K A AN S
De provincies van Zuid-Afrika zijn: 1. Wes-Kaap 2. Noord-Kaap 3. Oos-Kaap 4. Kwazulu-Natal 5. Vrystaat 6. Noordwes 7. Gauteng 8. Mpumalanga 9. Limpopo Bevolking in 2011: 51,7 miljoen Verhoudingen (afgerond): zwart: blank: gekleurd: Indisch/Aziatisch:
79% 9% 9% 3%
De aidsepidemie heeft een zware negatieve demografische invloed. De laatste jaren heeft Zuid-Afrika wel honderduizenden immigranten en vluchtelingen ontvangen, vooral uit de rest van (zuidelijk) Afrika. Klimaat: aan de Kaap en de zuidelijke rand: mediterraan. Het land telt verschillende klimaatzones en wordt o.a. verdeeld in zomerregen- (o.a. noordoosten) en winterregengebieden (o.a. Weskaap). De rijkdom aan fauna en flora is heel groot. Officiële talen: 11 – 9 Bantoetalen2: isiZulu, isiXhosa, Sepedi, Setswana, Sesotho, Xitsonga, Siswati, Tshivenda, isiNdebele; – 1 koloniale taal: Engels; – 1 inheemse taal van Europese oorsprong: Afrikaans.
2
4
Het woord Bantoe is in Zuid-Afrika wegens de ‘Bantoepolitiek’ tijdens de apartheidsperiode politiek niet correct, en dient in het Afrikaans dus vermeden te worden.
grammatica-afrikaans.2013.book Page 5 Friday, June 3, 2016 9:46 AM
INLEIDING
Huistaal
1996
2001
2011
Zoeloe (isiZulu)
22,9%
23,8%
22,7%
Xhosa (isiXhosa)
17,9%
17,6%
16,0%
14,4% 5.811.547
13,3% 5.983.426
13,5% 6.813.491
Noord-Sotho (Sepedi / SeSotho sa Leboa)
9,2%
9,4%
9,1%
Engels
8,6%
8,2%
9,9%
Tswana (Setswana)
8,2%
8,2%
8,0%
Zuid-Sotho (Sesotho)
7,7%
7,9%
7,6%
Tsonga (Xitsonga)
4,4%
4,4%
4,5%
Swati (Siswati)
2,5%
2,7%
2,5%
Venda (Tshivenda)
2,2%
2,3%
2,4%
Ndebele (isiNdebele)
1,5%
1,6%
2,1%
Andere (Aziatisch, Europees enz.)
0,6%
0,5%
1,7%
100% 40.583.573
100% 44.819.778
100% 51,770,560
Afrikaans
Totaal
Overzicht van het relatieve aandeel van de ‘huistalen’ volgens de volkstellingen van 1996, 2001 en 2011. De vergelijking tussen de cijfers voor 1996, 2001 en 2011 toont aan dat het Afrikaans - niettegenstaande de perceptie terzake - als taal zeer goed standhoudt; het aantal sprekers is tussen 2001 en 2011 zelfs toegenomen, zowel in absolute als in relatieve cijfers. De ‘lingua franca’ in het hele land is echter het Engels, momenteel pas de 4de huistaal, maar de enige taal waarmee Zuid-Afrika zich in het buitenland presenteert. zwarten
kleurlingena Indiërs/Aziaten
blanken
totaal
Afrikaans 2001
253.282
3.173.972
19.266
2.536.906
5.983.426
Afrikaans 2011
602.166
3.442.164
58.700
2.710.461
6.813.491
Engels 2001
183.631
756.067
1.045.845
1.687.661
3.673.204
Engels 2011
1.167.913
945.847
1.094.317
1.603.575
4.811.652
5
grammatica-afrikaans.2013.book Page 6 Friday, June 3, 2016 9:46 AM
G R AM M A T I C A VA N H E T A FR I K A AN S
zwarten
kleurlingena Indiërs/Aziaten
blanken
totaal
Afrikaans 2001
0,7%
79,5%
1,7%
59,1%
13,3%
Afrikaans 2011
1,5%
75,8%
4,6%
60,7%
13,5%
Engels 2001
0,5%
18,9%
93,8%
39,3%
8,2%
Engels 2011
2,9%
20,8%
86%
36%
9,9%
a.
De term kleurlingen is in Zuid-Afrika wegens het apartheidsverleden politiek niet correct. Kleurlingen verkiezen de term bruinmense.
Overzicht van het relatieve aandeel ‘huistaalsprekers’ van Afrikaans en Engels, uitgesplitst naar bevolkingsgroep. De cijfers voor de ‘huistaalsprekers’ van Afrikaans en Engels, uitgesplitst naar bevolkingsgroep, zijn leerzaam zowel op zichzelf als voor de vergelijking van de situatie in 2001 met die in 20113. Zowel in 2001 als in 2011 blijkt dat het Afrikaans meer door kleurlingen dan door blanken wordt gesproken – zowel in absolute als in relatieve cijfers – maar dat de meerderheid van de blanke bevolking wel Afrikaanstalig is (met zelfs een lichte stijging in 2011). Engels is de belangrijkste huistaal bij de Indiërs/Aziaten. Opmerkelijk is de toename van het Afrikaans bij de zwarte bevolking (meer dan een verdubbeling in absolute cijfers), wat verklaard kan worden door de betere scholing van de zwarten, die niet enkel met het Engels (stijging van 0,5% naar 2,9%!), maar ook met het Afrikaans hun positie op de arbeidsmarkt willen verbeteren – en zelfs bereid zijn hun eigen talen als huistaal op te geven. Iets gelijkaardigs kan ook de procentuele stijging voor Afrikaans bij de Indiërs/Aziaten verklaren. De perceptie dat het vooral de kleurlingen zijn die in de huiskring het Afrikaans voor het Engels inruilen, wordt door de cijfers bevestigd, maar de verschuiving is (vooralsnog?) zeker niet dramatisch te noemen. Opmerkelijk is ook dat het procentuele aandeel van het Engels als huistaal bij blanken en Indiërs tussen 2001 en 2011 is afgenomen, terwijl het aandeel van het Afrikaans bij die groepen (licht) stijgt. 3
6
De 274.111 mensen die zich tot geen enkele raciale groep wilden bekennen, werden in de berekeningen per taal niet meegenomen.
grammatica-afrikaans.2013.book Page 7 Friday, June 3, 2016 9:46 AM
INLEIDING
Alle officiële talen worden over het hele land gesproken, maar er zijn wel geografische zwaartepunten. Ongeveer 40% van de Afrikaanstaligen woont in de Westkaap, ongeveer 20% in Gauteng; Afrikaans is de belangrijkste taal van de (dunbevolkte) Noordkaap. Er worden in Zuid-Afrika nog heel wat andere talen gesproken, zowel inheemse (Khoisantalen) als uitheemse (Europese / Aziatische), maar die hebben geen statuut als officiële taal. De talen van de Khoisangroep worden maar door zeer weinig mensen meer gesproken; enkel voor het Nama (officiële naam Khoekhoegowab) zijn er in Zuid-Afrika nog een paar sprekers. Ze komen wel nog in Namibië voor. Het Afrikaans is de enige taal die sedert het verdwijnen van de apartheid statusverlies heeft geleden; ze heeft haar positie als één van de maar twee officiële talen prijs moeten geven. Hoewel het Afrikaans strikt genomen niet enkel de taal is van de ‘blanke onderdrukker’, maar ook van de slachtoffers van het apartheidsregime, werd (en wordt) de taal toch met de apartheid geassocieerd en kwam daardoor bij een groot deel van de (zwarte en gekleurde) bevolking in een kwaad daglicht te staan. Dat historische stigma en de toenemende druk van het Engels maken dat de Afrikaanstaligen, zowel blanken als kleurlingen, zich zorgen maken over het voortbestaan van de taal. Bovenstaande cijfers gaan over de officiële talen als huistaal; in een veeltalig land als Zuid-Afrika beheersen echter zeer veel mensen meer dan één taal. Naast de moedertaalsprekers van het Afrikaans, zijn er nog evenveel tweede- of derdetaalgebruikers. Meer dan 13 miljoen mensen kunnen dus Afrikaans praten en begrijpen. Namibië Oppervlakte: 824.295 km² Hoofdstad: Windhoek Bevolking: 2,1 miljoen (volkstelling 2011), verdeeld over 11 verschillende etnische groepen. Namibië is na Mongolië de dunst bevolkte staat ter wereld.
7
grammatica-afrikaans.2013.book Page 8 Friday, June 3, 2016 9:46 AM
G R AM M A T I C A VA N H E T A FR I K A AN S
Verhoudingen (afgerond): zwart: 87,5% blank: 6% gekleurd: 6,5% Namibië was van 1884 tot 1919 een Duitse kolonie (Duits ZuidwestAfrika). De Duitse kolonisator richtte in 1904 een genocide aan tegen de Nama- en Hererovolkeren (eerste genocide van de 20ste eeuw, als dusdanig erkend door de Verenigde Naties in 1985). Tussen 1919 en 1991 werd het land bestuurd door Zuid-Afrika. Het verzet tegen de apartheid werd geleid door het SWAPO (= South West Africa People’s Organisation) o.l.v. Sam Nujoma, die na de onafhankelijkheid (21 maart 1990) driemaal president werd. In 2015 werd Hage Geingob staatshoofd. Het Afrikaans is in Namibië de lingua franca tussen de verschillende bevolkingsgroepen; 85% van de ongeveer 2 miljoen inwoners beheerst Afrikaans (meestal naast een eigen, inheemse taal). Namibië schafte echter in 1991 het Afrikaans af als officiële taal, als teken van verzet tegen de apartheid, en koos Engels als enige officiële taal – hoewel die taal maar door 2% van de bevolking als moedertaal gesproken wordt. Ook de koloniale taal Duits is in Namibië nog aanwezig.
1.2.
Korte geschiedenis van Zuid-Afrika
1.2.1.
Het begin van de kolonisatie
In de loop van het eerste millennium waren er in het latere Zuid-Afrika drie bevolkingsgroepen4 aanwezig: 1. de San (ook Bosjesmannen of Boesmans genoemd) waren jagersverzamelaars. San-volkeren leefden / leven in Zuid-Afrika, Namibië, Botswana en Angola. 2. de Khoi (ook Khoikhoi of Hottentotten genoemd) waren herders. Ze leefden aan de westkust van Zuid-Afrika. De nu Afrikaans-
4
8
De verschillende bevolkingsgroepen in deze inleiding worden aangeduid met de namen waarmee ze in Europa bekend staan. In Zuid-Afrika echter hebben sommige namen negatieve connotaties. Bosjesman en vooral Hottentot / Hotnot worden als scheldwoorden beschouwd. Sommigen beschouwen echter San als een negatief woord (het is oorspronkelijk een negatief geladen Khoi-woord), en prefereren Boesman ‘Bosjesman’. Ook de woorden native of naturelle ‘inboorling’ klinken kwetsend.