NOG NIET ALLES WAT JE
WIST OVER TH
E WATER OF
LIFE
FERNAND DACQUIN
ALLES WAT J
E NOG NIE
THE WAT T WIST OVER
ER OF LIFE
F A R O O V W OORD LES D OO R C H A R
MA CLEAN
Nog een whiskyboek! Ik schrijf al bijna veertig jaar over whisky. Ik heb zeventien boeken over het onderwerp gepubliceerd, er talloze artikelen over neergepend en tientallen boeken over whisky gelezen – misschien wel honderden. Je zou je heel goed kunnen afvragen: wat valt er nu nog meer of anders over dit onderwerp te vertellen? How many ways are there to skin a cat? Maar dit boek is anders. Fernand, de auteur, vertelde me: ‘Ik maak een boek over mensen, dingen en gebeurtenissen waar een whiskygeurtje aan hangt... Over de minder bekende kant van de whiskywereld, dus. Geen gepraat over het aantal liters, geen wetenschappelijke uitleg, tenzij nodig om het verhaal te begrijpen, en vooral gegarandeerd geen proefnotities. Maar wel 111 artikelen die je wellicht niet in een boek over whisky verwacht...’
7
Ha! Waarom 111? 111 proof betekent hetzelfde als 63,5% Alcohol By Volume (ABV), en dat is een van de ‘magische getallen’ in whisky. Lang geleden werd ontdekt dat dit de optimale sterkte voor rijping is. New spirit wordt traditioneel tot dit niveau verdund, voordat het in het vat wordt gedaan. Deze subtiele, stille verwijzing naar whisky typeert Fernand. De onderwerpen die hij omarmt, zijn bovendien op zijn zachtst gezegd ongebruikelijk. Fernand en ik ontmoetten elkaar voor het eerst in 1998, op een whiskyfestival in Den Haag. Twee jaar geleden kwamen we elkaar opnieuw tegen, in Edinburgh en later Brussel, met Robrecht Willaert, hoofdredacteur van Travel Magazine en uitgever van de monumentale jaarlijkse A Journey: The Travel Industry Towards 2030. Robrecht Willaert had Fernand toen de opdracht gegeven om over mij te schrijven in de 2019-editie van A Journey. Fernand is een scherpe waarnemer en een elegante schrijver. Tijdens de verscheidene lange gesprekken die we voor zijn opdracht voerden (tijdens vele lunches of diners, we zijn er allebei enthousiast over) maakte hij zo goed als geen aantekeningen, maar toch was zijn artikel accuraat, grondig en vermakelijk. De artikelen in Het whisky boek boeien op diezelfde manier. Wat hij me onlangs pas vertelde: ‘Ik ben als leraar begonnen, maar kom uit een familie van schrijvers en drukkers. Mijn hoofdvak was wiskunde en dat heeft mijn benadering van schrijven beïnvloed. Elke zin moet het verhaal vooruithelpen, anders moet je die zin schrappen. Maar elke regel moet ook feitelijk juist zijn.’ Inderdaad. De onderwerpen waarover hij in dit boek heeft geschreven en die hij op zijn wereldwijde reizen verzamelde, zijn verbluffend eclectisch, onderhoudend, verrassend, informatief (ik heb veel geleerd) en eigenwijs (op een zachte manier) gebracht. Hoewel ik het boek nog niet helemaal heb kunnen lezen, wacht ik met spanning op de Engelstalige editie! Na wat ik wel heb gezien, aarzel ik niet om het iedereen aan te bevelen.
Charles MacLean Master of The Quaich Edinburgh, februari 2020
8
INHOUD
1
Whisky of whiskey? – Het is een zootje…
15
2
Lindores Abbey – Ons aller broeder John Cor
19
3
Muckle Flugga – De whisky die ‘niemand’ kent
25
4
Du Kang – De god van whisky, en van de rest
29
5
Thou Demon Drink – Poëzie versus alcohol
31
6 Drambuie – Bonnie Prince Charlie’s whisky
35
7
‘If by whiskey…’ – De beroemde whiskeyspeech
8 Borvo – Gallische god van de whisky 9
39 43
Martin Martin – De vader van de eerste ‘smaaknotities’ 9
49
10 De wet-Vandervelde – De Belgen drinken te veel. Punt.
53
11 Charles Doig – Het ‘dakje’ van de whiskywereld
57
12 Coburg 1830 – De ‘allereerste’ Belgische whisky
63
13 W. C. Fields – Drinken voor de grap
67
14 Biawa Makalunga – De ‘spirit’ van Rothes
71
15 Jessie Cowan – Schotse moeder van Japanse whisky
75
16 David Lloyd George – De man die whisky voor altijd veranderde
79
17 Warehouse 6 – Het kleinste ter wereld?
85
18 Baudoinia Compniacensis – De whiskywereld vol schimmel
87
19 Laphroaig Non Peaty – Zeldzaam juweel
91
20 SS Politician – Een geschenk van de goden
95
21 Agoston Haraszthy – Weldoener van de Schotse whiskyindustrie
101
22 Winston Churchill – Alcohol of niet?
105
23 Archibald Haddock – Drinkt geen alcohol meer
109
24 ‘Weel done Cutty Sark’ – Whisky met een zedenles
113
25 Alfred Barnard – De allereerste whiskytoerist
117
26 De quaich – Beker van vriendschap
121
27 De Pattison Brothers – Whisky en papegaaien
125
28 Father Mathew – Whisky-hater, whisky-killer
129
29 Robert Bentley Todd – ‘Vader’ van de Hot Toddy
133
30 Ralph Steadman – Still Life with Bottle
137
31 Karel II van Navarra – Aqua vitae als laatste redmiddel
141
10
32 Lagganmore Distillery – Romantische, valse whisky
143
33 Whisky en records – Hoe meer, hoe liever…
147
34 Carry Amelia Moore – ‘All nations welcome, but Carry!’
149
35 The Belgian PUR.E Malt – De eerste Belgische whisky
153
36 The Monarch of the Glen – Whisky redt kunst
157
37 The Keepers of the Quaich – ‘Levenswater voor altijd’
159
38 The Atlantic Challenge – Talisker Whisky rules the waves
161
39 Whisky? – For men only!
165
40 Frankrijks troetelwhisky – Liberté, égalité… Tullamore DEW
169
41 Met dank aan Cassis De Dijon – Europa zet puntje op de i
171
42 De shooglebox – Onmisbaar instrument
173
43 De Highland Line – Niet altijd even duidelijk
175
44 Lightwhisky? – OMG!
177
45 Bakerly Hill Distillery – ‘Laatste’ en ‘eerste’ distilleerderij van Australië
179
46 The man with the red socks – en de Australische whisky
183
47 Taiwan – Whiskylaatbloeier
187
48 Een nipperkin voor u? – Whiskywoordenschat
191
49 63,4 = 111 – Het mysterieuze getal
193
50 Japans naakt – Volgens Japanse normen
198
51 Sherryvaten – Het Spaanse sp(r)ookje
201
52 Devil’s Share – De engelen grijpen ernaast
205
53 Vliegtuig-proeven – Blijf aan de grond
207
11
54 Single malt, pure malt – Vatted malt, blended malt, blended whisky…
209
55 1494 – Was James IV aan de drank?
213
56 9,09% rule – Canadese whisky
219
57 Teapot whisky – Appeltje voor de dorst
221
58 Elijah Craig – Vader van de gebrande vaten
223
59 Jameson Whiskey – Ierse whisky?
225
60 Von Liebig versus Pasteur – Het geheim van het fermenteren
227
61 Excisemen – The man with the second key
229
62 Maillard-reactie – Heerlijk, maar geheimzinnig
233
63 The Marker’s Mark case – You spoke. We listened!
235
64 Ah, die Schotten! – Ook nooit goed genoeg
239
65 Towser en Shortie – Hardwerkende viervoeters
243
66 Shaken or stirred? – Vraag het aan James
247
67 Tongbrekers – Gaelisch voor beginners
249
68 Campbeltown – Whisky capital of the world
251
69 Zero point zero zero zero zero… – Karamel en whisky
255
70 Holy water – Drie druppels is genoeg
257
71 Hide a case – Verstoppertje spelen
263
72 Tennessee whiskey – Het Lincoln County process
265
73 Fles-ontleding – Het lekkere zit in een klein hoekje
267
74 The battle of the crows – De ene kraai is de andere niet
269
75 Gan bei – En daarna geduldig verwerken
273
12
76 Ernest Shackleton – Whisky en ijs
275
77 The Queen en haar units – 14 of 21 of 56?
279
78 Royal whisky – De zeldzame hofleveranciers
283
79 The royal crash – Goed voor Laphroaig
287
80 Het levenswater – Waar ‘aqua vitae’ allemaal goed voor is
291
81 Het zeven-druppels-principe – Wat we allemaal weggooien!
293
82 Keep walking … – Links? Of rechts?
295
83 Glencairnglas – Het ene glas is het andere niet
297
84 Loch Ewe Distillery – De kleinste distilleerderij van Schotland
301
85 Mekhong Whisky – De trots van elke Thai
305
86 Whisky en toerisme – Het mesje snijdt aan twee kanten
307
87 Glenmorangie helpt – Vergeet het noodnummer maar
309
88 Macallan’s secret room – Flessenorgel
313
89 Fake whisky’s – Niemand is veilig
317
90 Koperen schoonheid – Krassen en deuken inbegrepen
321
91 11.11.11
323
92 Ad de Koning – Nederlandse whiskyexpert gekaapt
325
93 Apostel Paulus – ‘Stop met het drinken van water…’
329
94 Dufftown – Whiskyhoofdstad van de wereld
331
95 Whisky een mannenwereld? – The lady of the house speaking…
333
96 Dieetwhisky – Vergeet Weight Watchers! Drink!
335
97 Whisky-wiskunde – Om de tel kwijt te raken
337
13
98 Cricket en whisky – En een Zuid-Afrikaans meisie
339
99 Faraday Still – All-in-one
345
100 Dr. Jim Swan – De einstein van de whisky
347
101 Filliers Malt Whisky – Vers van de pers
349
102 Maltky – De eerste Nederlandse maltwhisky
351
103 Mijn eigendom op Islay – Schitterende belegging
353
104 David Stewart, OBE – De vader van de DoubleWood
357
105 Dornoch Castle – Whiskykasteelhotel
359
106 Lomondische spraakverwarring – Still zus en still zo
363
107 Ode aan de neus – Maar toch niet overdrijven
367
108 Word kenner – You are always right
371
109 Promille – Spugen of niet spugen, dat is…
373
110 Tommermænd – No, nay, never no more
375
111 Bluff your way… – Oefening baart kunst
377
Nawoord
381
14
1
WH
? Y E K S I H ISKY OF W HET IS EEN Z
OOTJE‌
Vroeger was het allemaal veel eenvoudiger. Er was een vaste regel: whiskylanden die de letter e in hun naam hadden, schreven whiskey met een e. Landen zonder e in hun naam hielden het bij whisky zonder e. Ierland? Whiskey. Canada? Whisky. Verenigde Staten? Whiskey. Schotland? Whisky. Heel simpel. Maar vandaag moet je bijna de hele Mercatorkaart afzoeken, om nog een land te vinden dat geen whisky produceert. En de meeste gooien er met de pet naar. Tijd dus voor een ernstig onderzoek. Ongetwijfeld heb je het Groene Boekje, Woordenlijst Nederlandse Taal op je nachtkastje liggen – of toch minstens ergens in de buurt. Blader in de editie van 2005 door naar pagina 1005. Daar staat het, midden in de linkse kolom: whisky. Geen spoor van whiskey. Gered! Volgens het Groene Boekje, en dus de Nederlandse Taalunie, schrijven we officieel whisky. Opgelost.
15
Niet alle whisky is whisky.
Toch even controleren op www.taalunie.org. Doorklikken naar ‘Woordenlijst’ en nonchalant ‘whiskey’ ingeven. Verrek! Daar staat het wél. Whiskey. Meervoud: whiskeys. Hoe langer je ernaar kijkt, hoe lelijker dat woord wordt. Dan maar de muffe geschiedenisboeken bovenhalen. Rond 1965, zo lezen we, was de Ierse whiskyindustrie in zo’n diep dal gezakt, dat er maar een handvol distilleerderijen meer overbleef. Die gingen samen rond de tafel zitten en richtten de Irish Distillers op. ‘Samen sterk’ was hun slogan, en om hun woorden kracht bij te zetten, voerden ze een paar ‘specialiteiten’ in, die de wenkbrauwen van hun meer succesvolle Schotse confraters lieten fronsen. De Ieren zouden voortaan drie keer distilleren in plaats van twee keer, ze zouden nooit turf gebruiken en ze zouden overal whiskey schrijven in plaats van whisky. Zo is het dus allemaal begonnen. Maar wacht, niet te hard van stapel lopen. We gaan nog eens zestig jaar verder terug in de tijd. In het Verenigd Koninkrijk was er toen heel wat heibel rond het hele whiskygebeuren. Er bestond geen echte definitie van whisky, en er rezen heel wat vragen over de juiste benamingen. Is blended whisky ook whisky? Om het allemaal uit te klaren, richtte koning Edward VII een commissie op. Op 2 maart 1908 bracht die een rapport en notulen uit, getiteld Enquiry on Whiskey and other Potable Spirits, waaraan iedereen zich moest houden. In de hele tekst wordt whiskey met e geschreven.
16
Wauw! Whiskey, met een e. In Schotland én Ierland! Maar het daaropvolgende jaar verscheen een nieuwe uitgave en daarin was de vervelende e overal verdwenen. Overal stond weer whisky. Einde van het verhaal? Toch niet... Sommige Ieren bleven het woord met een e schrijven. Enkelen emigreerden naar Amerika, waar ze de schrijfwijze met een e invoerden, maar ondertussen waren anderen daar al bezig zonder e. Zij hadden het woord al overgenomen van de Schotten en de Canadezen, die zich aan de Schotse schrijfwijze hielden: zonder e. De whiskey met e werd langzaam algemener in de States, maar toch zijn er nog altijd Amerikaanse stokers die geen e gebruiken, en ook in Ierland zijn ze niet allemaal consequent. Paddy bijvoorbeeld, soms zonder e. En dan zijn er in Canada die... ‘Hou op. Hou op!’ Akkoord, je hebt gelijk. Toch wil ik dit nog meegeven: op www.taalunie.org wordt bij whisky ook nog het verkleinwoord ‘whisky’tje’ vermeld. Daar hebben de professoren van de Taalunie het mis. Elke whiskyliefhebber weet dat dit woord niet bestaat. Alle whisky’s zijn kleine whisky’s.
17
2
Y E B B A S LINDORE N B RO E DE ABDIJ VA
DER JOHN C
OR
‘Bij bevel van de koning: acht “bolls” mout voor broeder John Cor, om aqua vitae te maken.’ Zonder dit ene zinnetje, dat te vinden is in de Schotse Exchequer Rolls van 1495 (zowat het financieel jaarverslag van de uitgaven van de koning) zou Lindores Abbey waarschijnlijk helemaal vergeten zijn. Met ‘de koning’ bedoelde de schrijver van het ‘jaarverslag’ James IV van Schotland, waarvan we weten dat hij een heel matige drinker was. Broeder John Cor was de brouwer-distilleerder in Lindores Abbey, en met acht ‘bolls’ mout zou die naarstige broeder, volgens kenners, zo’n 250 liter alcohol gestookt hebben. En dat aqua vitae, of levenswater, zouden we tegenwoordig ‘whisky’ noemen. Daar kon James wel een tijdje mee verder.
19
Stond hier de distilleerketel van broeder Cor?
De uitgestrekte abdij, gesticht in de twaalfde eeuw, ligt aan de rand van het huidige Schotse dorpje Newburgh in Fife. In die tijd was dit een bosrijke streek, aan de monding van de Tay en aan het riviertje Pow, dat uit Lindores Loch ontsprong, door de abdij stroomde en in de Tay uitmondde. Dat zorgde voor een grotere toestroom van water. Handig als je wilt brouwen of distilleren. De stichters van de abdij kwamen uit Kelso en maakten deel uit van de Orde van Torin. Ze startten met een twintigtal broeders, en de abdij groeide uit tot iets meer dan dertig leden. Het waren de zogenaamde ‘zwarte’ broeders, wegens hun habijt. In diezelfde Exchequer Rolls wordt op een andere plaats nogmaals naar John Cor verwezen, omdat hij zwarte stof bestelde om er habijten mee te maken. Een manusje-van-alles, zo te zien. Cor was blijkbaar belangrijk in de abdij van Lindores. De abdij was toonaangevend en invloedrijk, en kreeg geregeld belangrijke gasten op bezoek, zoals de koningen Alexander III en John Balliol van Schotland, en Edward I van Engeland. Ook William Wallace, beter gekend als Braveheart, en Mary Queen of Scots verbleven er. In de zestiende eeuw kende Schotland een heel turbulente geschiedenis. De Reformatie verdrong er het rooms-katholieke geloof, en de protestanten plunderden de abdij in 1543. De monniken bleven er nog tot 1584, waarna de abdij langzaamaan verviel. De abdijklok werd verkocht aan de stad Edinburgh. Heel wat woningen in het Newburgh 20
van vandaag zijn opgetrokken met de stenen van de abdij, en ook in de plaatselijke pubs vind je daar mooie voorbeelden van terug. Dwars door de gronden van Lindores Abbey loopt vandaag een straat. In 1913 kon John McKenzie, een ijverige boer, de landerijen en de boerderij kopen die tussen de ruïnes van de abdij waren opgetrokken. Vanaf dat moment bleef Lindores in de familie McKenzie en uiteindelijk kwam het landgoed in handen van John’s achterkleinzonen, de broers Drew en Robbie. Terwijl Robbie de boerderij verder uitbouwde, had Drew andere bezigheden. Hij was jarenlang de chef-kok in het Glenmorangie House, dat bij de nabijgelegen gelijknamige distilleerderij behoorde. Meer dan twintig jaar lang werkte hij tussendoor echter ook aan de realisatie van zijn droom: de Lindores-distilleerderij weer tot leven wekken. De boerderij, naast het best bewaarde deel van de abdij, is nu omgebouwd tot een prachtige distilleerderij met een sfeervol bezoekerscentrum. Gary Haggart, voormalig distillery manager van Diageo’s Cragganmore Distillery, zorgt er nu samen met zijn team voor de productie.
ARCHEOLOGISCHE VONDST? Achter de rijpingsmagazijnen ligt een uitgestrekt terrein, dat ook bij de abdij hoorde. Daar komen straks nieuwe boomgaarden, zoals de abdij die ook had. De Orde van Tiron was namelijk zeer bedreven in landbouw en fruitteelt, maar ook thuis in de wereld van kruiden en in de geneeskunde. Tijdens de graafwerken, die voor de bouw van de distilleerderij nodig waren, zijn heel wat resten van de abdij gevonden, zoals een gegraven en met stenen afgewerkt grachtje dat ervoor moest zorgen dat water van de Pow naar de abdij werd afgeleid. En net op die plaats, midden in de bouwrommel, legden de werklui een grote, met steen en klei afgewerkte kuil in de vorm van een halve bol bloot. Drew McKenzie: ‘Archeologen denken dat boven deze kuil waarschijnlijk de distilleerketel van broeder Cor stond.’ Als dit de plaats is waar broeder Cor meer dan vijfhonderd jaar geleden zijn aqua vitae stookte, dan is er geen heiligere plaats in de whiskywereld te vinden. 21
3
A G G U L F MUCKLE DIE ‘N DE WHISKY
IEMAND’ KE
NT
Wie op het meest noordelijke puntje van het eiland Unst staat, ziet vóór de kust een steile rots, zo’n zestig meter ver, uit de zee opsteken. De klip is bekroond met een sierlijke witte vuurtoren: Muckle Flugga. Het is het meest noordelijke puntje van het Verenigd Koninkrijk, als we tenminste die piepkleine rotspunt Out Stack, iets verderop, buiten beschouwing laten. Muckle Flugga betekent ‘grote, steile rots’. De beroemde vuurtorenbouwer David Stevenson kreeg rond 1850 de opdracht daar een vuurtoren te bouwen. Hij ging ter plaatse kijken en schreef aan zijn opdrachtgever: ‘… the sea around the Shetland coast makes building a lighthouse in the area impossible, impractical, dangerous, too expensive, and any ship that takes that road is mad anyway.’
25
Maar de vuurtoren kwam er toch, vier jaar later. In de loop van 26 dagen wisten meer dan veertig werklieden in de meest penibele omstandigheden een voorlopige toren te bouwen, die weer vier jaar later zou vervangen worden door een definitief, veel groter exemplaar. In 1995 werd de zaak geautomatiseerd, waardoor het eiland zijn titel ‘meest noordelijk bewoond eiland van het Verenigd Koninkrijk’ kwijtraakte. Ook in de whiskywereld viel af en toe de naam Muckle Flugga. De term verwees naar een mysterieuze whisky die op de Shetlands was gerijpt, maar die blijkbaar niemand ooit geproefd had. Wie erover begon, werd meewarig aangekeken. Een fabeltje, wist iedere kenner. Muckle Flugga hoorde thuis in de rij van Sinterklaas en Nessie. Wie er, net als ik, op de Shetlands naar op zoek ging, werd ook niet wijzer. Mijn dagenlange zoektocht op die eilanden leverde gewoon niets op. Niemand had er ooit zo’n fles gezien. Niemand wist waar die zou kunnen overwinteren. En niemand kon me vertellen waarom die whisky in godsnaam in dit verlaten gat, blootgesteld aan de gruwel van de zee, zou moeten overwinteren. Misschien was dit allemaal wel een ideetje van een flauwe grappenmaker: een whisky beschrijven die helemaal verzonnen was en die de naam geven van deze onherbergzame rots: Muckle Flugga. Tot ik iemand ontmoette die iemand kende die beweerde de fles ooit gezien te hebben en zelfs wist te vertellen wat op het label stond: ‘Muckle Flugga Blended Malt Scotch Whisky, overwinterd op Shetland.’ En dan nog iemand anders, die nog beter bij mij wilde scoren, gaf aan dat het label op de rugzijde ‘... smooth, honeyed with a hint of fruit, sherry finish...’ vermeldde.
SHETLANDWHISKY: EEN GRAPJE? In 2007 kochten Frank en Debbie Strang een flink stuk grond met een stel loodsen op het eiland Unst, in een plaatsje dat Saxa Vord heet, maar op geen enkele kaart te vinden is. Nog niet zo lang geleden was dit een heel drukke plaats: hier had de Royal Air Force een uitgestrekte basis. Maar het Britse ministerie van Defensie zocht een andere stek en vertrok. De loodsen zouden nu verlaten zijn, ware het niet dat de Strangs er een resort omheen 26
www.lannoo.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. Tekst: Fernand Dacquin Grafisch ontwerp: EHBOntwerp Zetwerk: Keppie & Keppie Fotoverantwoording: Archief Fernand Dacquin: 4-5, 16,18, 20, 22-23, 27, 28, 29, 35, 36, 38, 40, 46, 49, 53, 57, 58, 61, 62, 64, 71, 72, 73, 78, 79, 80-81, 84, 89, 90, 92, 93, 100, 106, 116, 122, 128, 131, 143, 144, 146, 148, 153, 154, 158, 161, 166, 168, 170, 174, 175, 178, 179, 180, 184, 185, 186, 187-188, 192, 193, 194, 196, 198, 200, 203, 204, 205, 207, 209, 213, 216-217, 218, 221, 222, 223, 225, 227, 229, 238, 241, 242, 244, 245, 251, 254, 257, 259, 260-261, 262, 266, 267, 268, 273, 278, 281, 282, 286,288, 290, 294, 295, 298, 299, 300, 301,302, 303, 305, 309, 310, 312, 314, 315, 316, 318, 320, 323, 324, 325, 331, 335, 338, 339, 342, 343, 344, 346, 347, 349, 351, 352, 353, 354, 358, 359, 360-361, 363, 364-365, 379, 383 / Gerrit Op de Beeck: 6 / Shutterstock: 24, 43, 66, 95-96, 112, 134, 140, 171, 208, 246 / Wikimedia Commons: 32, 34, 39, 42, 104, 108, 123, 124, 126, 142, 156, 167, 181, 214, 230, 233, 272, 275, 276, 292, 327, 328, 333 / Wivine Vernieuwe: 48, 206, 250, 369, 373, 375 / Jenevermuseum Hasselt: 55, 56 / Dr Macro: 67, 68, 70 / Kavalan Distillery: 190 / Buena Vista Winery: 102, 103 / Hergé-Moulinsart 2013: 110, 111 / Shannon Tofts: 120, 159, 160 / Ralph Steadman: 136, 139 / Lost Clock Productions: 162 / Firmin Lemaître: 165, 177, 191, 368, 377, 380 / Stefaan Lesage: 182 / William Grant & Sons: 212, 356 / Glenfarclas Distillery: 86, 173 / James Sedgwick Distillery: 340-341 / American Whiskey Trail: 235, 236 / Archive.org: 50, 51 / City of Vancouver Archives: 77 / Clyde Maritime: 98 / Banknote index: 99 / Welcome Library London: 132 / National Galleries of Scotland: 156. Als u opmerkingen of vragen heeft, dan kunt u contact nemen met onze redactie: redactielifestyle@lannoo.com © Fernand Dacquin, Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2020 D/2020/45/406 – NUR 440, 447 ISBN: 978 94 014 6903 6 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.