9789401468527 by Uitgeverij Lannoo

LANNOO’S AUTOBOEK

NEDERLAND, BELGIË EN LUXEMBURG

Lannooâ€˜s Autoboek 2

Nederland, BelgiĂŤ en Luxemburg 3

Woord vooraf 4

Al sinds de middeleeuwen behoren Nederland, BelgiĂŤ en Luxemburg tot de welvarendste landen van het Europese continent. Dit wordt weerspiegeld in steden als Amsterdam, Leiden, Delft, AÂ ntwerpen, Gent, Brugge, Brussel en Luxemburg met hun prachtige historische monumenten en indrukwekkende kunstschatten. Daarnaast bieden de landen ook een

schitterende natuur: te beginnen met het prachtige kustlandschap met de Waddeneilanden, stranden en duinen, en het daarachter liggende polderlandschap met de duizenden sloten en kanalen. Drie landen, drie karakters, drie keer een avontuur.

DE MOOISTE REISBESTEMMINGEN

Nederland 18 Groningen 22 Drenthe 28 Friesland 32 Noord-Holland 48 Flevoland 82 Overijssel 86 Gelderland 96 Utrecht 112 Zuid-Holland 122 Zeeland 154 Noord-Brabant 162 Limburg 176

BelgiĂŤ 186 West-Vlaanderen 190 Oost-Vlaanderen 216 Antwerpen 230 Brussel 240 Vlaams-Brabant 258 Limburg 266 Henegouwen 270 Waals-Brabant 284 Namen 286 Luik 292 Luxemburg 302 Groothertogdom Luxemburg

306

DE MOOISTE AUTOROUTES

334

REISATLAS

344

Route 1 Nederland en België – Tussen Amsterdam en Brugge

336

398

Route 2 Nederland – Land achter de dijken

338

Route 3 België – Door de Ardennen

340

Boven: tulpen en historische grachtenpanden in Amsterdam

342

Blz. 2-3: windmolens in Friesland, blz. 4-5: Rozenhoedkaai in Brugge, blz. 6-7: bergbeek Ninglinspo in de Ardennen, blz. 8-9: Grote Markt in Brussel, blz. 10-11: Adolfsbrug in Luxemburg

Route 4 Groothertogdom Luxemburg – Veelzijdig op een klein stukje aarde

Emden

E Leeuwarden

Groningen Bourtange

Assen Ems

Den Helder

IJsselmeer

GROOTBRITTANNIE

Hoorn

Alkmaar Haarlem

AMSTERDAM

N E D E R L A N D

Den Haag

Enschede

Utrecht

Rotterdam

Dordrecht

50 km

Antwerpen

Gent

Düsseldorf

Mechelen

Lille

D U I T S L A N D Maastricht

BRUXELLES/ BRUSSEL

Dortmund

Eindhoven

Zeebrugge Brugge

Breda

Aachen

Köln

Eupen

Liège (Luik)

Charleroi

ArsKrippana

Dinant

F R A N K R I J K O

Reims

Meu s e

ise

LUXEMBURG

Vianden

Bastogne (Bastenaken)

sel

Amiens

Noordwijk aan Zee

E Z

Delft

Rotterdam

Domburg

Eeklo Aalter 9

Arnhem

A27

Kinderdijk

Nijmegen

Dordrecht N E D E R L A N D A16 's-Hertogenbosch A59 Breda Goes Bergen Roosendaal N.P.Loonse en

A15

A29

Zierikzee

Beveland sters

Lek

59 Uitstapje

Middelburg We

Gouda

Ridderkerk

Hellevoetsluis Spijkenisse

Oosterscheldedam

A12

Utrecht Apeldoorn

Den Haag

D R Hoek van Holland

Almere

De Keukenhof Loosdrechtse Leiden Plassen

Katwijk aan Zee Scheveningen 44

A58

op Zoom

A58 Drunense

chelde

Terneuzen

A12 1

Zelzate 49

Turnhout

Antwerpen A1

A21

Lier

Beroemde reisroute Treinroute

Culturele instellingen en evenementen Unesco-wereldnatuurerfgoed Rotslandschap Grot Merenlandschap Rivierlandschap Lagedrukgebied Nationaal park (landschap) Nationaal park (fauna) Biosfeerreservaat Natuurreservaat Botanische tuin Fossielenvindplaats Dierentuin/safaripark Whale watching, aquarium

A13

Duinen

Tilburg Eindhoven Route

263

Eindhoven

In het laatste hoofdstuk van dit boek zijn vier reisroutes opgenomen die u door de adembenemende natuurlandschappen en naar de mooiste dorpen en streken in de landen van de Benelux loodsen. Op de de overzichtskaart hiernaast ziet u in één oogopslag het verloop van alle tochten. De teksten bij elke tocht geven een overzicht van de route en beschrijven de regio’s en provincies die u aandoet, samen met hun landschappelijke, historische en culturele bijzonderheden. Ter aanvulling op de tekst zijn er gedetailleerde routekaarten waarop het traject van de route staat, samen met de belangrijkste plaatsen en bezienswaardigheden. De hoofdroute en extra uitstapjes zijn in kleur aangeduid, pictogrammen (zie hieronder) wijzen op de belangrijkste trekpleisters. Bijzondere bestemmingen worden met kleurenfoto’s en informatieve teksten rondom de kaart extra in de verf gezet.

Eindhoven 30 km

Luik

Keltische cultuurplaats

Bezienswaardige toren

Kerk algemeen

Bijzonder gebouw

Kerkruïne

Openluchtmuseum

Christelijk klooster

Telescoop

Romaanse kerk

Ruimtestation

Gotische kerk

Markt/bazaar

Barokke kerk

Watermolen

Renaissancekerk

Wereldtentoonstelling

Historisch stadsbeeld

Olympische stad

Paleis/kasteel Burcht/vesting/citadel

Sport- en recreatiebestemmingen

Burchtruïne

Informatie

Cultuurlandschap

Arena/stadion

Museum

Circuit

Theater

Golf

Feesten en festivals

Paardensport

Industrieel monument

Skigebied Zeilen

Beschermd gebied voor vogels

Stuwmeer

Badplaats

Vlindertuin

Gesloten mijn

Recreatiebad

Strand

Bezienswaardige vuurtoren

Minerale bronnen/thermen

Bron

Windmolen

Pretpark

Opvallende brug

Casino

Slagveld

Uitzichtpunt

Unesco-wereldcultuurerfgoed

Grafmonument

Wandelen/wandelgebied

Prehistorie en vroegste geschiedenis

Monument

Klimwand

Romeinse oudheid

Gedenkteken

Camping

Opvallende metropolen en cultuurmonumenten

De mooiste reisbestemmingen 16

Grachtenidylle in Amsterdam, het ‘Venetië van het Noorden’

Nederland 18

Nederland

Circa 800 kilometer aan kustlijn, machtige dijken en ontelbaar veel rivieren, sloten en grachten â€“ de Nederlanders leven niet alleen aan het water, maar ook met het water. De windmolens, Hollandse meesters en het Delfts blauw zijn tot ver over de grenzen bekend, net als prachtige oude steden als Amsterdam, Groningen, Delft en Utrecht.

Foto: molen in de avondschemering in Noord-Holland

Nederland

Onderweg in Groningen Het kan verwarrend zijn: Groningen is zowel de naam van de provincie als van de hoofdstad van die provincie. De provincie ligt in het uiterste noorden van het land, ingeklemd tussen de Waddenzee en de buurprovincies Friesland en Drenthe.

Wonen aan het water – ook in Groningen is het mogelijk.

INFO

GRONINGEN

Oppervlakte: 2960 km² Aantal inwoners: 586.144 Bevolkingsdichtheid: 198 inwoners per km² Provinciehoofdstad: Groningen

Groningen ligt in het hart van de gelijknamige provincie.

*** Groningen

De Korenbeurs, aan de westzijde van de Vismarkt

Nederland | Groningen

Groningen is een stad waar eeuwenoude monu menten contrasteren met moderne bouwwerken als de organische ‘apenrots’ van de Gasunie aan de rand van de stad en het kleurrijke Groninger M useum bij het station. Hét symbool van de stad is echter de Martinitoren. Deze enigszins scheve kerktoren domineert al eeuwenlang het sfeervolle centrum, dat door velen wordt beschouwd als een van de aantrekkelijkste binnensteden van Nederland. Bovendien is

er in G roningen a ltijd wat te doen. Bijna dagelijks zijn er markten, straatmuzikanten staan op elke hoek en er worden tal van evenementen georganiseerd, met als topper het theaterfestival Noorderzon. Extra levendig wordt het door de vele studenten, die van Groningen de stad met gemiddeld de jongste bevolking van Nederland m aken. Nieuwsgierig? Beklim voor een fraai overzicht een van de kerktorens die de stad rijk is, zoals de eerder genoemde Martini toren, die tot 97 meter hoogte reikt.

eg tr. Bili ton s

Old Va enb n arn eve ltla a

Wielewaapl.

ste

b rik

. str

k Vin

OOSTER tr. s PARKWIJK n ke Koekoekpl. rh

ste

St. Franciscus- Vin kerk

Hanze Hogeschool PABO

k rik

tr.

ls ere

Fid es str Pa . ral l

m Nu

lst aa teg ch Na

tr. ss hu ep

M ut

tr.

. str eim

tr. gs an ad

nge lle Te str.

tr.

n La

. str

h en

Sa ba pl. ng-

p Op

Delipl.

. str

ige

s tr. tru szs P e d r ik n He

tr.

Borneopl. Bernoullipl.

laa

ey pt Ka C. laan

str .

. olstr

tra

jeh

. rew

r Ko

Noo rde rst at

. elw

tr. lis Ba

CONCORDIA R str. ordia BUURT Conc str. adijs

astr .

Christian Church Groningen asm tr. ler r. nss Al st io

nla an a a- n Magn tr. Peters

bo Am

nte

laan Java

ie l a

Alm

Ban Bedu kstr m er w .

tr.

Stu

st a

an nla ilge

Gomarus College

Komenskyschool

str.

nolia

Mag

t. str dica es Vin str. Mo Magnoliastr.

enWilg d pa

ISR. BEGRAVN.PLEIN NOORDERBEGRAVN.PLEIN nlaan Wilge

str.

Sticht. Ned. Centrum. voor Huisv. v. Ouderen

B mo oten dr len- i ft Ke V rck an ho ffs tr.

His

Petrus C am

Lij

Ge d. Ka die tt p

De B rink oo

Pa lm

klaa

Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) Belastingdienst Groningen

tr.

sber

pken

s Kempk e n

pad

STERREBOS

Nederland | Groningen 23 Terra MBO Mesdagkliniek Groningen

Kamp

Oorlogsmonument Reisenhaupt

sber g Kempken Engelse

ewe

R.K. BEGRAVNINGSPLEIN

Her

nlaan

rmole

Papie

i ch er s

Achter Merw edes tr.

Esp era nto

re Ve

H. L. W

Katten hage -

Par

str.

Emmaviadukt

Br bur anden ger str.

A-Kerkstr.

tr.

kers

Jon

Stations

Slu isk a

persingel

lte ns tr.

eld

Pottenbakkersrijge

Bleker

W. A.

o rd

Melk w.

Kruis -

ac htstr.

Kem

gd We

at ie s

er bu ite n

els tr.

Vr iez es tr. lve rs tr. Ka

Tu in

uw str .

Wes terha ven

Holt s i ek

O Eerelm tto anstr.

f. Pr o o D Enniersm W

Ru b st ens r. -

ngde Verleterw. Oos

sstr.

weg

Zwembad

ebo Sterr

Here

De Papiermolen

sin

ter

erw. Oost

str. uritsMa

lstr.

Geu

ersp Fong

E 22

rw.

ste

nstr.

ersFong d pa

. sstr

JulianaJuliana- plein brug

laan

Maas

Meeu

w Here

Hove

Lekst

Em m

gen

an ngla Munti

ZUIDERVrijeschool BEGRAVNINGBovenbouw SPLEIN

renho

. tr. . Z. de W O.Z ns g r. ep len tr. ole nst terdi diep rdiep Ver euws rkm ole te i ho Ba . N rkm insc ter- inscho str Ba W cho W en erw. str. us ns euw i N erd Wi nS de Z. Va eeuw .Z. Ou W. M p O erdiep die ot . h r ter nsc uwst ho Wi e i N str. rw. nderrde Alexa we

tr.

o Tr

de ng r. rle st Ve oster O

tr. edes Merw . ge ldestr Reg Sche . str. telstr Ams elBerk tr. rsstr. e . Runs auw L O. Z tr. ie p nsed t Hoor duk aviraaillew. B

Runs

O.Z.

estr.

diep

Ling

rnse

Hoo

str.

tr. iuss Snell

Huy

Noorderpoort Stratingh College

E ade rk ste m terDa Oos nstr. e hav

in W ka

de Ra arkt m

nYpe nmoleift dr

ben Phe mstr. tr. s Kl. Raa

Emmiusstr.

str. arne

Spa

r. oekst wenh Leeu

traw. Stee n tilLjziels kad e el tersing Oos

tr.

las

ico

. str

est

Ruiterstr. Ubbo

OOSTER POORT BUURT

HEREWEG BUURT

RIVIEREN BUURT

Rivie

str. eg Tulp e rsw ing lde Ser hof mu ag e Za ad htk de rec tr. tka Go h ers rec akk Go dB an rbr Ge

el ng rsi pe am

Agr

p di e e p e uten die Sch ur Mu u te n S ch

s te

Her

str.

tr.

ges

din

Driemolen d r i ft

nsstr.

nnes

gh O

Huyge

W.Z. diep rnse Hoo

erlin

5 -194

1940

Neboflat

str. inge Gelk

. estr

Her

ste

Pel

Had

kin

Fol

lm lho hoo Sc

Kam

Snelliusstr.

GRUNOBUURT

Van

chter r. ol- A erst Scho . Pep str

tr. ags Wa nlde Gu str.

raaie eldr r. Sto st

hou

Paterswoldseweg

lew. Brail

ng Westi

ing pp Dro veld

Laan

Van Lieflandschool

an erla KvK en F ing Spr d r na N 370 Leo Martini Plaza

el ng fsi l e ng

str. inge s Ebb Wee gang O ud e ter huis s loo ’T K str. Paung ges ga erin Bot de

. k in tstr Kij ’t Ja

westr. enieu Lutk

Pra

tr.

n slaa laar Gijze

n nslaa

. aal p W.Z kan edie ms orns . r t ille Ho atts sW W Jame Noord . sestr

us Dor rsstr. e Rijk

Casca depl. an H.C. v Prof. allpad H kade Marwix is ixstr. Marw tr. Bads ld Ooster Badstr. r Ee Weste

Paterswo ld s ew

pl. an sm Ta el Ab

rijde tsst rze Ve

Martini Trade Park

tzstr. Loren

d zij

rsw

lde

tr. rs

. s tr

r nd

Van seWas rstr. nae

45 0-19 194

Stadspark

J. ger in on r. Gr st

rk Pa

BINNENSTADOOST

Oud

tr.

pl.

tr.

erss

tena

Kor

slaa

ur nco

FNV

p die ter Bo

t raa est ing Eb

ing

str.

rA de A der ge enstr. r. esterhav ge ennerst Ho La - W m nen de sbiningel Sle s W e st e el ster We sing

erWest

dag

Mes

str. ius llen Co

Sportpark Stadspark

e ad htk rec de ka Go ht rec Go

Jat

ven

l ge

o Tac o Tac agpl. sd Me

n ma

l de iraa Adm terlaan Ruy

tr. tr. ers kk rt les Fo Baa Fail J. e la d

tr.

die

Nie

te r

in’t

uts

str. Werft ge l Leliesin

si n

laan

He r

a uc -L St tr. s

c C on

ge s L an

te r

l binnensinge N o o rder l

Leliesinge

Oranje

neingin Kon

weg

De Vogels

a rsla

. A.P

Kijk

sesse-

Speelweide

r Be

tr.

f - ho len Vio

e uw Nie

u Nie

KORTUSBUURT

LAANHUIZEN

250 m 820 ft

PA R K

. str ius

w. rre

z es

g ewe

Kl. r. t rgs tr. Be s str. rg erBe laan erd rk Selw Ke

Prin-

. nstr tsoe Plan laan nne ingi K on

enn Zo aan l

SCHILDERSBUURT

on ss Ey

Fi v

tr. ess Mo

uw nbo r. Tui arsst dw

tr. lds Ve

eg- tr. We haals sc

ORANJEBUURT

tr.

n 1e Hu

r. wst bou De Studio Tuin

Prinsene sing l theater

R od

tr. rs oe m

tr. ers Akk

str.

tr. ss oe

e ss

tr. ms rie ren Die

ftOo . str

M ink OOSTER r. ss r- ade s st ue ru sen ste rikk h PARK t . o r T Wouter van e s t BuurtO am . an r. P s e t i À s s r o r r Doeveren- h n la K D centrum Lie ete se Monnike s P plein t i Eyssoniusd a e v a H. Tuinwijk ijd hof d ikk Kie str. S. ThomOosterpl. C. ez or mr ng S. No NOORDERnrha Be e r s t r. La e e t s kerk e R t l s n s PLANTSOEN i ng e Treslinghuis an S in tstr. os Oo Gro Ja k Jan Bloems Grach g elw. Fietstunnel sla en n Hanze ew. ringesingel sin str. roo Gerechthuis aa Bote inn l js- en- art i a lap Hogeschool R p b ensingel Ge l K e m r DOT e e Universitair e e l rbr in g d m . al and ord l aa ka str sin Groningen Vry W angGr Centrum No Ba n ter g m utan kk Thuiszorg Volkenh. Museum ch al ol Boterstr. Psychiatrie r P ala e e A t e t W e e n . rd tru rië n - ift . rd tr Fac. der Gadgeleerdh. plaats laa de UCP pe Hen str oo arss r dr Bl s e p i s Iris e i N . oe v ps R C tr LifeLines s w a Platform Theater r Lou e H.A. m Medische D H m ost sin La ka len Kooyker. Klo i ge Wetenchool ote . N. rkng nstr dr Vio l Gr elstr pl. Baa een Ke r. l H.A. p Sosa n o . p r e e st De Machinefa briek Ks r . A st lf w o Kooykero . u K str K . t re r Z i e t e d s N pl. er r. rtin Christeljik . rkstr. uis Nieuwe Albe nesstr Selwarsst Ke tr. em pPsychologie Kr Gerefromeerde K. rkl dw htstr. Blo Wi tr. Academisch Buurtcentrum Ag Kerk rkhof s e str. a an c t a s s Groene Kruis Pedagogie r o a .G . r. Gr Ke Oo Oranjewijk luizen N Vl e isostr Verl Basistst .Z. pils m Fr Sociologie enstr. lein str. ark tr. ster S . tr. K tr s Wille M s e l school Ziekenhuis sin z li a . gas n str. Oranje lsluize Le Ro ge W izin I.d.h. Alfa N.Z Joha Adolf Spi .Z. n l ote Onderwijs Rechtbank Praedinius Hu r Grote . Z k G T r NOORDERGuyotCollege Di de Tur ur Gymnasium Z.Z tr. Nassaufsi pl. open lies Hofstr. Cultureel . laan r. Le L i Hoofdingang ulaan ep wikerstr i tst laan s i D Centrum astrk n Nassau- Nassa u PLANTSOEN d it Prinsenhof Ja Kr ote r. Har us r- Buurtc. pl. Hanzen Gr Kru H.N. Noorderp. r. r a t t la n s ir Pe mpe es Dille an St- College plein bijners t r. Stadsschouwburg l asim uti e o a la C e . c g B t a r C w g Z s e J Martiniip bu u Ern N. sin . Z. Nie str. sekerkhof Adel- . erd ven ven Z t ntes GGD a tr e s s h g Martinikerk id e he R str. er Provinciehuis Werkmancollege m rha kstr. Harm. Academie. Wilhelmina- k str en Da rde Koe str. Gebouw gebouw RUG DIA Stadskontoor ade Muziekschool ussg Tuin Poorters. N o Noo e r. er Huisarten r d M t t a s Martinitoren s k p s n e a s i l te tr. Wilhelmin Vi ga Rietd tede de Gro g Sta pl. Gro lab. kens erRecht enD Lett. ersgan Reiterdie otkad Belasting w. ofs Pop Goudkant Markt Bro e Bedrijven de Dr. C. H kade p Stadhuis e erk Jur. SG Ou Achterom Univ. bibl. w r tr. Nie UuLa Jan astr. Poeles uw De Hamrik e- tr. w. en Mus. a Inst.r. Grand tm Noorderrs Z. t u e s is L . p n u l N. e ew re im ng ph i n aan e o Theatre i u a t o r l d f r poortcoll. S naa K a P de Tur nd r. str. ter ska naa eG str. s t m a e Mo st o . m E r t tr sk anaal Congresscentrum en Da ark at ders ghstr. -Casino G Pap g Eem sk war ber aan en Kasteel ism de G gTabaks- en gan Eem Leeu H.W. str. M elk w erstr. .Z. V Kou e nHoo tr. p N d . e a e f g k o . a s s er d Scheepv.tr n rkh t s .P s e s l e Korenbeurs K a e s o f v K A O e M De StadspoortW r. Voorgezet . . s rha Joz lsstr. tr. mus. Brugstr ilst S.G. H.W. ste Z.Z ë de cho A-S college ent Onderwijs of Jozef Isra . . t er OosterSte De Clinck . tstr terA-Kerk . rMesdagerkh . new F r l h s K a t tw W . r c Israëlso s . A e estr K K ng rie H agst pl. er Gem. haven S on Bur and ing r. pl. Blek se d ga Rei lsst ns str Mes erm der ë Havenkant. i e a o t u r W e Stripmus. e n s Z ma insc B aa Tro ef I ker . pte tw eg kad bin St-Jozefnuwe Joz srij kad mpem diep nstr stad . de kathedral A-W ie s Lissabotr. Nie ge Torens weg e Nieuw Ged se tr. Ra s n d fef i i r r G l n G r k ade e e Cultureel Centrum a o P g e H n n Ee d l ze si . SIG ndiep Gedempte Zuiderdiep ndr Ra inge p- d’Oosterpoort s tr Steenhou Invaliden voo Hoe achtkanaal achtskade R aa m s nenEend dr N.Z. kade wers- Bootsteige rtsin om el re- l ebin rachts a r e Een e RO/EZ H H ge Tr sing gel - c htskad kade EendrachtsSted. e Z.Z. sin Z.Z. g el e sing RemonAcademie van Alfa College, d in brug Conservatorium sla Coehoor iusHereRoevereniging Bi l a s j s strantse g Logopedia Sect. Techn. kstr. inge m l i t h W pl. s t r . e a d tr. d e Slu De Hunze l U e P erc Kerk . Emma- bbo Em ingel Herejks r. rk Witt er msk Cubastr miussingel Ubbo Emmiuss Di tenst pa Hee s r k pl. r a e i r brug n l. p g r. d el a str. Emmabrug tr. Van M kep Zui Z u i der Polderst Groninger Speyk as Bra enstr. Groninger H.N. Werkmanbrug Van A nn Museum Witlatt g Fietsbrug Van erstr. e E ld P a u r w m k l . n a am s a l Archieven n Buurtcentrum Olie mas Va ingh kep Busstation Station Oud e i n g el erw. De Bra Poorters Hoes ls str. Peiz s . sstr. r n e o u t i o t s . J a rm n Aaborg oes Wa iastr St Va KPN Soph D Badhuispl. str. Stationspl. Onderdoor der FrederikscobVan Augustinus Lode orus tr. . Ja d r t o pl. tstr. e s w ijks Th eyers rs Alber College w. tr. dwa s iem Viaductstr. tr. zer i N it r e u s P an a n Piet Heinstr. m e . M u v tr o Groningen B tr. ho eriks Drie Fred La Lo s Centraal Station de an Peizerw. str. wi Koeriersterw. . . rslaan r t d i j w kst D av Bleke pts Emplacement NS Willem Lodewijk Ve r. hau derstr. Ondertlaan r N 370 . . l. J en Aduar tr. tr. str Kwin Gymnasium Citybus str .A s Feith Rab sons an duikerss RHG J.A. Bare phen gela str . Fei Grafisch a te t S o . thVe Basisschool . Sab w Museum rle Ve N7 Park Monkey Town tstr. ng str rl. str. Vech de str. Wi str. n w. Bare Groningen illem lle Zaan E 22 slaa tr. Park s W it e m Fongerst m o le n r. ali Wil str r. aan Bru str. elst Illeg plaats . BS Venterde htst - l ostr. Uss Twee Vec ens Grun Lo school lovar i jd u t a s de P . ts Noorderpoort r t e s wi z s ls a He l . r e t r. D i n k e str N Ann jks Ve lpe Uss kw. e n tr. r a e Par College NAC r la d d zo o n a lo r g V AZC Marienholm . e o t i Vensterschool tr S TA D S m Wa n Waals ruit

** Martinikerk In universiteitssteden is er vaak

een tekort aan geschikte ruimten voor academische activiteiten. Dat geldt zeker voor Groningen, dat meer dan 60.000 studenten telt. De universiteit lost dat onder meer op door de Martinikerk, de oudste kerk van de stad, te gebruiken voor tentamens en officiële gelegenheden. Maar zelfs op momenten dat de kerk vol zit met studenten, zijn bezoekers welkom in de 97 meter hoge Martinitoren. De pittige klim naar de top wordt beloond met een weids uitzicht over de historische binnenstad. Vanaf deze hoogte lijkt de Grote Markt aan de voet van de toren helemaal niet zo groot. Je ziet de vele kroegen aan de randen van het plein, fietsers laveren door de smalle straten en studenten hangen rond op banken en muurtjes. Het hart

Nederland | Groningen

van Groningen is levendig, maar zonder de hectiek van een wereldstad als A msterdam. Op zondag weerklinken de klanken van het beroemde orgel – dan verandert de kerk weer in een echt godshuis.

*** Scheepvaartmuseum Groningen is een stad

vol contrasten. Waar het bontgekleurde gebouw van het Groninger Museum een bijna provocerend statement maakt, oogt het Noordelijk Scheepvaartmuseum statig en monumentaal. Dat begint al bij de twee gebouwen waarin het museum onderdak heeft gevonden: het Gotisch Huis en het Canterhuis dateren uit de 15de eeuw en stralen een historische elegantie uit. De collectie illustreert de geschiedenis van de Hanze, de binnenscheepvaart en de kustvaart,

maar er is ook volop aandacht voor de opkomst van de stad Groningen. Via krakende houten vloeren en smalle trappen – bijna alsof het een eeuwenoud zeilschip is – dwalen de bezoekers langs vitrines gevuld met scheepsmodellen, motoren en andere herinneringen aan het maritieme en stadsverleden. De komende jaren werkt het museum aan het versterken van de rol als ‘Huis van de Groningse Geschiedenis’.

*** Groninger Museum Hadden alle musea maar zulke geldschieters! En een museum bestuur dat het aandurft iets totaal nieuws te beginnen. In Groningen kwamen beide aspecten bij elkaar toen in 1987 de Nederlandse Gasunie geld beschikbaar stelde voor de bouw van een nieuw stadsmuseum. De toenmalige

useumdirecteur Frans Haks koos voor een m concept waarbij ‘de grenzen tussen kitsch, design, beeldende kunst en architectuur voorgoed zouden verdwijnen’. Hoofdarchitect werd de Italiaanse ontwerper Alessandro Mendini (1931–2019), drie andere architectenbureaus werden uitgenodigd om de verschillende paviljoens te ontwerpen. Zo ontstond, op een eiland tussen het station en het stadscentrum, een gedurfd, postmodernistisch museumcomplex, dat ook nu nog indruk maakt. De collectie varieert van archeologische vondsten tot Aziatisch porselein en hedendaagse kunstinstallaties. Boven: het historische Scheepvaartmuseum. Linksboven: havens geven de stad een maritieme flair. Links: Martinikerk.

Blikvanger van het Groninger Museum is een 20 meter hoge gouden toren.

Nederland | Groningen

Grachten en bruggen bepalen het stadsbeeld in Appingedam.

*** Appingedam

Deze kleine stad ligt enkele kilometers ten zuidwesten van Delfzijl, waar veel inwoners dagelijks voor hun werk naartoe reizen. Appingedam verrast met een onmiskenbare charme. Dwars

door het stadje stroomt het Damsterdiep, een kanaal dat rond 1200 werd gegraven. Al voor deze tijd stroomde hier de Delf, een ouder kanaal dat in open verbinding stond met de zee. Dankzij deze ligging groeide Appingedam in de

Rozen Nee, het waren niet de Nederlanders die de roos in de westerse tuincultuur hebben geïntroduceerd. De geschiedenis van deze bloem gaat veel verder terug: waarschijnlijk werden al 5000 jaar geleden in China rozen gekweekt. Daarna vonden ze hun weg naar het klassieke Egypte en Griekenland. De omslag kwam toen in de 18de eeuw rozen met een langere bloeitijd vanuit China naar Europa werden gehaald. Vanaf dat moment konden enthousiaste hobbyisten ook zelf nieuwe variëteiten kweken, die soms meerdere keren per jaar bloeiden. Dat gebeurde ook in Nederland, maar het leidde nooit tot een manie zoals bij de tulpen. Nu zijn overal in Nederland tuinen met uitbundig bloeiende rozen te vinden. Het Rosarium in Winschoten is met 20.000 rozen van 320 verschillende soorten een van de grootste.

middeleeuwen uit tot een bloeiend handels- en marktcentrum. De van oorsprong middeleeuwse panden langs de oevers van het kanaal en in het stadshart stralen nog de welvaart van weleer uit. Blikvangers zijn de imposante Nicolaïkerk, het oudste bouwwerk in A ppingedam, en het in renaissancistische stijl gebouwde Raadhuis uit 1630 – niet voor niets kreeg Appingedam in 1972 de status van beschermd stadsgezicht. De beste manier om Appingedam te verkennen is via een boottocht: elke zomer vaart een karakteristieke houten punter vanaf de jachthaven door de waterwegen van het centrum. Of wandel door de steegjes en begin bij de Vlintenbrug, met uitzicht op de beroemde hangende keukens van Appingedam. Deze keukens werden ooit boven het water gebouwd omdat er in de woningen onvoldoende ruimte was. Via de deuren vlak bij het wateroppervlak konden de bewoners direct in het kanaal water putten.

* Winschoten

Winschoten, stad van molens en rozen, lag niet altijd aan het water. Nederland staat bekend om de grootschalige inpolderingen, maar bij Winschoten gebeurde precies het omgekeerde. Om deze economisch kwetsbare regio een nieuwe toeristische impuls te geven, werd een flink stuk landbouwgrond onder water gezet. Zo

Nederland | Groningen

De molen in museumdorp Bourtange maalde het graan voor de soldaten.

o ntstond het 800 ha grote Oldambtmeer, een kunstmatig meer waar natuur, watersport en andere vormen van recreatie hand in hand gaan. Op een serie eilanden aan de oostelijke oever verrijst het dorp Blauwestad. In het Stadspark van Winschoten zelf is het in de zomer een feest van geuren en kleuren: in het Rosarium bloeien dan 320 verschillende soorten rozen. Bij elke soort staat een bordje met de naam van de roos en de kweker.

** Bourtange

Het is een van de grootste verrassingen op het Groningse platteland: een perfect stervormige vesting, bestaande uit grachten, aarden wallen, ophaalbruggen en poorten. Bourtange is een relict uit de Tachtigjarige Oorlog (1568–1648), ook wel de Nederlandse Opstand genoemd. In 1568 waren enkele Nederlandse gewesten in opstand gekomen tegen de Spaanse koning Filips II, die het in een groot deel van Europa voor het zeggen had. De strijd ging om macht, maar zeker ook om godsdienstvrijheid. Uiteindelijk zouden vier generaties te maken krijgen met oorlogshandelingen, verlies en ontberingen. Maar dat verklaart nog niet waarom er hier, midden in een inmiddels opgedroogd moeras, een onneembare vesting ligt. Ga op pad met een gids om het hele verhaal te horen. Dat begint in 1580, als de stad Groningen door

Spaanse troepen is bezet. De voorraden worden vanuit Duitsland aangevoerd via een zand rug in het Bourtangermoeras. Om deze route af te sluiten, laat Willem van Oranje, de leider van de opstand, in het moeras een schans aanleggen. Zijn plan slaagt: de bevoorrading stopt. Later wordt het fort uitgebouwd tot een stervormige vesting. Deze zal nooit worden veroverd: aanvallers krijgen te maken met allerlei moerasziektes en moeten de strijd al snel staken. Tot 1851 hebben militairen het voor het zeggen in Bourtange, daarna wordt de vesting opgeheven. Na de Tweede Wereldoorlog is het dorp zo goed als verlaten. Dat verandert als de gemeente besluit de oude vesting te reconstrueren en er een museumdorp van te maken. Het resultaat is verbluffend: binnen een perfect regelmatige vijfhoek ligt nu een authentiek ogende vesting die bezoekers terugbrengt naar het jaar 1742. Het dagelijks leven van toen herleeft onder meer door markten met oude ambachten en historische festivals. Zo spelen honderden acteurs elk jaar de Slag om Bourtange (1640) na. Toch is Bourtange geen openluchtmuseum: in het vestingstadje wonen circa zeventig mensen en bij de toegangspoort wordt geen entree geheven. Wel is een deel van de gebouwen opgesteld voor bezoekers, zoals Museum De Baracquen, waar archeologische vondsten te zien zijn.

Vanuit Bourtange slingert de grenslijn noordwaarts richting de Dollard, een brede zeearm tussen Duitsland en Nederland. Staande op de hoge dijk doemt in de verte de Duitse havenstad Emden op.

Het centrum van Winschoten

Historische charme in Appingedam

Nederland | Groningen

Fotoverantwoording/colofon C = Corbis, G = Getty, M = Mauritius Images Cover vooraan: sara_winter/iStock (Kinderdijk, Nederland), KavalenkavaVolha/iStock (Brussel, België), Deejpilot/iStock (Amsterdam, Nederland); cover rug:Travel_Motion/iStock (Brussel, België); cover achteraan: Johan De Meester (Kasteel Ooidonk, België), Sergey Dzyuba/Shutterstock (Luxemburg stad, Groothertogdom Luxemburg) P. 002-003 G/Remo Scarfò; P. 004-005 G/TomasSereda; P. 006-007 G/Dado Daniela; P. 008-009 G/ Francesco Vaninetti Photo; P. 010-011 G/PhotonPhotography -Viktor Lakics; P. 012-013 G/Olena_ Znak; P. 016-017 G/dennisvdw; P. 018-019 M/ClickAlps; P. 022 G/SanderStock; P. 022 G/venemama; P. 022 G/CreativeNature_nl; P. 024 G/venemama; P. 024 M/Alamy ; P. 025 G/Frans Lemmens; P. 024-025 M/Alamy; P. 026 G/SanderStock; P. 026 G/Toshihiro Hirai; P. 027 M/Alamy ; P. 027 M/Alamy ; P. 027 G/ venemama; P. 028 M/Rene van der Meer; P. 029 M/ Alamy ; P. 029 G/Samuel Betkowski; P. 029 M/Ronald Kamphuis; P. 030-031 G/frankhoekzema; P. 032-033 M/Alamy; P. 033 digitalimagination/istock; P. 033 M/Alamy ; P. 034 TasfotoNL/istock; P. 034 M/ Ingo Boelter; P. 034 G/venemama; P. 035 G/Ulrich Baumgarten; P. 035 M/Alamy ; P. 036 M/United Archives; P. 036 M/Ingo Boelter; P. 036 G/Hanneke Luijting; P. 037 G/Hans Balsing; P. 037 M/Alamy ; P. 038 M/Alamy ; P. 038 M/Rene van der Meer; P. 039 M/Alamy ; P. 039 M/Alamy ; P. 040 G/venemama; P. 040 G/EKH-Pictures; P. 041 M/Alamy; P. 041 M/Alamy ; P. 041 M/Alamy; P. 041 M/Alamy; P. 042-043 M/ Ingo Boelter; P. 042 M/Alamy ; P. 043 G/TasfotoNL; P. 043 G/ChrisRinckes; P. 043 G/Frans Sellies; P. 044 M/Nico van Kappel; P. 045 M/Alamy; P. 045 Look/ age fotostock; P. 045 G/Daniel Bosma; P. 045 G/urmel89; P. 045 Cloud-Mine-Amsterdam/istock; P. 046-047 G/Daniel Bosma; P. 048-049 M/Beate Margraf; P. 048 G/Erik_; P. 049 M/Alamy; P. 049 G/Sebastian Rose; P. 049 G/HildaWeges; P. 050-051 M/ Alamy ; P. 052 M/Alamy; P. 052-053 G/fotolupa; P. 053 C/Frans Lemmens; P. 053 M/Alamy; P. 056-057 M/Alamy; P. 058 M/Alamy ; P. 058-059 G/Fadi Hage; P. 058 G/siraanamwong; P. 059 G/jewhyte; P. 059 M/ Alamy ; P. 060-061 KavalenkavaVolha/istock; P. 062-063 G/Buena Vista Images; P. 062 M/Rene Mattes; P. 063 tunart/istock; P. 063 M/Rene Mattes; P. 063 M/Alamy; P. 064-065 G/George Pachantouris; P. 064 G/sbostock; P. 065 G/Nikada; P. 066-067 M/ Alamy; P. 068 Look/robertharding; P. 068 M/Ton Koene; P. 068 M/Alamy ; P. 069 G/Reinier Snijders ; P. 069 M/Ingo Boelter; P. 069 M/Alamy; P. 070 M/ imageBROKER; P. 070 M/Stefano Termanini; P. 070 M/Alamy ; P. 071 M/Alamy ; P. 071 M/Alamy; P. 071 M/Alamy ; P. 072 G/Luiskurtum Photography; P. 072 G/Steve Smith; P. 073 G/Luiskurtum Photography; P. 073 G/Westend61; P. 073 G/Pim Van Wel ; P. 074 M/ Alamy; P. 074 G/venemama; P. 074 G/Izzet Keribar; P. 075 M/Ingo Boelter; P. 075 M/Alamy; P. 076 G/ Ventura Carmona; P. 076 G/Ventura Carmona; P. 076 M/Rene van der Meer; P. 077 G/Rene Siebring; P. 077 G/CreativeNature_nl; P. 078-079 G/franswillemblok; P. 078 M/Jason Langley; P. 079 A/AGAMI Photo Agency; P. 079 A/Peter Horree; P. 079 G/franswillemblok; P. 080-081 G/ruzanna; P. 081 M/Alamy ;

P. 081 G/ruzanna; P. 081 M/Alamy ; P. 082 G/Bart Hendrix ; P. 082 M/Manfred Mehlig; P. 083 G/Hans Jansen; P. 083 G/wavipicture; P. 084-085 G/wavipicture; P. 086 M/Alamy ; P. 086 G/ruzanna; P. 086-087 G/Kloeg008; P. 087 M/Alamy ; P. 087 G/Sjo; P. 088089 G/Sjoerd van der Wal; P. 090 G/franswillemblok; P. 090-091 G/Sjo; P. 090 M/Alamy; P. 091 G/Sjo; P. 091 G/venemama; P. 091 G/DutchScenery; P. 092 M/ Alamy ; P. 092-093 G/Martijn van Steenbergen ; P. 093 G/Sjo; P. 094 G/Roman Sidorenko; P. 094 M/ Alamy ; P. 094-095 M/Alamy ; P. 095 Martin Metsemakers/Shutterstock.com ; P. 095 G/3quarks; P. 096 M/Alamy ; P. 096-097 G/venemama; P. 097 G/digitalimagination; P. 097 G/venemama; P. 098-099 G/ waeske; P. 100 M/Alamy; P. 101 M/Wim Weenink ; P. 101 M/Jan Vermeer; P. 101 M/Alamy; P. 101 G/Erich Kuchling; P. 101 G/Sebastiaan Kroes; P. 102-103 M/ Rene van der Meer; P. 102 G/JStuij; P. 103 G/venemama; P. 103 G/DutchScenery; P. 103 G/venemama; P. 103 G/venemama; P. 104 G/DutchScenery; P. 104 G/DutchScenery; P. 105 M/Rene van der Meer; P. 105 M/Alamy ; P. 105 M/Alamy ; P. 105 M/Alamy ; P. 106-107 G/DutchScenery; P. 106 M/Alamy; P. 107 M/Alamy; P. 107 M/Alamy; P. 107 G/HildaWeges; P. 107 M/Alamy ; P. 108 M/Alamy ; P. 108-109 M/Alamy; P. 109 M/Alamy ; P. 109 M/Alamy; P. 110 M/ Alamy; P. 110-111 M/Alamy; P. 111 M/Rene van der Meer; P. 111 M/Christian Hütter; P. 112-113 M/Alamy; P. 112 G/GAPS; P. 113 G/TasfotoNL; P. 114 G/ Stefano Oppo; P. 114 M/Alamy ; P. 114 M/Alamy; P. 116 M/Alamy ; P. 116 M/Alamy; P. 117 G/Julia700702; P. 117 M/Alamy; P. 117 M/Alamy ; P. 118 M/Alamy ; P. 118 G/ahavelaar; P. 119 G/Kloeg008; P. 119 M/Alamy ; P. 119 G/VanderWolf-Images; P. 119 TVGD/Shutterstock.com ; P. 120-121 M/Alamy; P. 122 M/Roberto Sysa Moiola; P. 122 G/JacobH; P. 123 M/Rene van der Meer; P. 123 G/Rujchu; P. 123 G/ Yamaki Yuri ; P. 124-125 G/Peter Zelei Images; P. 126 G/Lara_Uhryn; P. 126-127 M/Alamy ; P. 127 G/ Martijnvandernat; P. 127 M/Alamy ; P. 128-129 G/ Martijn van der Nat; P. 128 M/Karol Kozlowski; P. 128 G/rustamank; P. 129 M/Hans P. Szyszka; P. 129 M/Manfred Mehlig; P. 129 G/leuntje; P. 130 M/Alamy ; P. 131 M/Alamy ; P. 132 G/Henryk Sadura; P. 132 G/AFP; P. 132 M/Alamy; P. 134 G/Gatsi; P. 134 G/Michel Porro; P. 134-135 G/Gatsi; P. 135 M/Fine Art Images; P. 135 M/Alamy; P. 136-137 G/Pierre Crom; P. 138 G/mihaiulia; P. 138 G/Manfred Gottschalk; P. 139 KarinR/Shutterstock.com; P. 139 G/ Hans-Peter Merten; P. 139 M/Alamy ; P. 140-141 G/ OperationShooting; P. 141 G/stocknshares; P. 142 G/ franswillemblok; P. 142-143 M/ANP Photo; P. 143 M/rphstock; P. 143 G/ilya131266; P. 143 M/age; P. 143 M/Alamy ; P. 144-145 M/Alamy ; P. 146 G/Chris van Dolleweerd; P. 146 G/Henryk Sadura; P. 146 Look/robertharding; P. 148 M/Alamy ; P. 148 M/ Alamy ; P. 149 M/Alamy ; P. 149 M/Alamy; P. 149 M/ Alamy ; P. 150 G/NurPhoto; P. 150 M/Alamy ; P. 150 G/NurPhoto; P. 151 M/Alamy ; P. 151 G/franswillemblok; P. 151 G/MrGLove; P. 151 G/Julian Elliott Photography; P. 152 M/Alamy ; P. 153 M/Alamy ; P. 153 M/Alamy ; P. 153 M/Alamy ; P. 154-155 G/JFsPic; P. 155 M/Alamy ; P. 155 M/Nico van Kappel; P. 155 M/ Alamy ; P. 155 M/Alamy ; P. 156 M/Hans Leijnse; P. 156 M/Hans Leijnse; P. 156 M/Ron Offermans; P. 156 M/Nico van Kappel ; P. 156 M/Ron Offermans; P. 157 M/Nico van Kappel; P. 158 M/imageBROKER; P.

www.lannoo.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. Als u opmerkingen of vragen heeft, dan kunt u contact opnemen met onze redactie: redactie.toerisme@lannoo.com. Vertaling: Harry Bunk en Joost Zwart Opmaak: Asterisk Opmaak cover: Peter De Bock Oorspronkelijke titel: Unterwegs in den Niederlanden, Belgien und Luxemburg © Kunth Verlag GmbH & Co. KG, München, Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2020 © Cartografie: Kunth Verlag GmbH & Co. KG

400

158 G/Westend61; P. 159 G/Dado Daniela; P. 159 G/ compuinfoto; P. 159 G/Bernhard Klar ; P. 160 G/ franswillemblok; P. 161 G/Rudy Denoyette; P. 161 G/ Westend61; P. 162 G/kurtmartin; P. 162 M/Alamy ; P. 163 G/Chanachai Panichpattanakij; P. 163 G/Jorisvo; P. 163 M/ProCip; P. 163 G/Celli07; P. 164 M/Alamy ; P. 165 M/Alamy ; P. 166 M/Wil Meinderts; P. 166-167 G/Roel Meijer; P. 167 M/Rene van der Meer; P. 167 M/René van der Meer; P. 167 G/Corinne Poleij; P. 168-169 M/Alamy ; P. 169 G/J.Castro; P. 169 G/Corinne Poleij; P. 169 M/Alamy; P. 170 M/ Alamy; P. 170-171 M/Alamy ; P. 172 M/Karl F. Schöfmann; P. 172 G/amoklv; P. 173 M/Alamy; P. 173 M/ Alamy; P. 173 G/csfotoimages; P. 173 DariaZu/Istock; P. 173 M/Alamy; P. 174-175 M/Alamy; P. 174 G/Ellen van Bodegom; P. 175 M/Alamy; P. 175 G/ Celli07; P. 175 M/Alamy; P. 175 M/Jan Baks ; P. 176 M/Jochen Tack; P. 176 M/Alamy ; P. 176 M/Alamy; P. 178 M/Rene van der Meer ; P. 178 G/ivotheeditors; P. 178-179 M/Alamy; P. 179 M/Iain Masterton; P. 179 G/trabantos; P. 179 M/Emanuele Ciccomartino; P. 180 G/chris-mueller; P. 180-181 M/Alamy ; P. 181 M/Alamy; P. 181 M/Christian Richters; P. 181 M/ Alamy ; P. 181 M/Alamy ; P. 182 G/franswillemblok; P. 182 M/Alamy ; P. 183 M/Alamy ; P. 183 M/Karl F. Schöfmann; P. 183 G/chris-mueller; P. 184 M/Otto Plantema; P. 185 M/United Archives; P. 185 M/Rene van der Meer; P. 184-185 M/Alamy; P. 186-187 Look/robertharding; P. 190 M/Alamy ; P. 190 Tim Heirman; P. 191 G/Borisb17; P. 191 G/Borisb17; P. 191 G/Patrick van Katwijk; P. 192 M/Alamy ; P. 193 M/Alamy ; P. 193 G/ClaudineVM; P. 193 G/walencienne; P. 193 G/Tim E White; P. 194-195 G/SL_Photography; P. 194 G/SL_Photography; P. 195 G/argalis; P. 195 M/Emilie Chaix; P. 196 G/Beeldbewerking; P. 196 M/Alamy; P. 196-197 M/Alamy; P. 197 M/ Alamy; P. 197 M/Alamy; P. 198-199 G/Celli07; P. 200 G/RudyBalasko; P. 200 Look/Tobias Richter; P. 202 G/Sir Francis Canker Photography; P. 202-203 G/ Hiroshi Higuchi; P. 203 G/Kurt Desplenter ; P. 203 M/ Christian Handl; P. 204 M/Alamy; P. 204-205 G/Heritage Images; P. 206-207 Alex Cimbal/Shutterstock; P. 207 M/Alamy; P. 207 G/PicsFactory; P. 208-209 Kiev.Victor/Shutterstock.com; P. 210-211 C/Miles Ertman; P. 212 M/Alamy ; P. 212 G/Flavio Vallenari; P. 213 G/Frank Smout Images; P. 213 M/Alamy ; P. 214-215 G/Peter Bocklandt; P. 216-217 M/Alamy ; P. 217 M/Alamy ; P. 217 M/Alamy ; P. 217 G/G. Cigolini; P. 218 G/TomasSereda; P. 218 G/Universal History Archive; P. 220 M/Alamy ; P. 220 Look/Tobias Richter; P. 220-221 G/KavalenkavaVolha; P. 221 G/ Dark_Eni; P. 221 M/Martin Moxter; P. 222-223 M/ Alamy; P. 222 M/Alamy; P. 223 G/Arterra; P. 223 M/ Alamy; P. 224-225 M/Alamy; P. 224 M/Alamy ; P. 225 M/Alamy ; P. 225 G/Unal Bilir; P. 226-227 M/Alamy ; P. 226 M/Alamy ; P. 227 M/Alamy; P. 227 M/Alamy ; P. 228 M/Alamy ; P. 228-229 G/Beeldbewerking; P. 230 G/sedmak; P. 230 M/Alamy ; P. 230 G/querbeet; P. 232 G/Ventura Carmona; P. 232 G/Westend61; P. 233 G/sedmak; P. 233 G/Insights; P. 233 Look/robertharding; P. 234 Look/Holger Leue; P. 234-235 Look/ Holger Leue ; P. 236 M/Ben Seelt; P. 236 M/Alamy; P. 237 M/Alamy; P. 237 M/Alamy ; P. 238 G/bbsferrari; P. 238 M/Alamy ; P. 238 G/PepiteVoyage; P. 239 M/ Alamy ; P. 239 G/bbsferrari; P. 240 G/Westend61; P. 240-241 G/Sir Francis Canker Photography; P. 244 M/Alamy ; P. 245 G/Westend61; P. 244-245 G/5xinc;

P. 246 G/possum1961; P. 246 M/Peter Enzinger; P. 247 G/hmeier; P. 247 G/MarcoRof; P. 248 M/imageBROKER; P. 249 M/Alamy ; P. 249 M/Alamy ; P. 249 G/TomasSereda; P. 250-251 G/Matteo Piotto; P. 252 G/Westend61; P. 252 M/Alamy ; P. 253 Look/Rainer Mirau; P. 254 G/Sylvain Sonnet; P. 255 M/Alamy ; P. 255 M/Alamy ; P. 256-257 G/Santiago Urquijo; P. 258 G/Arterra; P. 259 A/Arterra Picture Library; P. 259 M/Alamy ; P. 259 M/Alamy ; P. 260-261 G/Frans Sellies; P. 262-263 G/Frank Smout ; P. 264 G/sedmak; P. 264 M/Alamy ; P. 264 M/Alamy ; P. 265 G/ Flavio Vallenari; P. 265 G/bluejayphoto; P. 266 M/ Alamy ; P. 266 M/imageBROKER; P. 267 M/Bernard Castelein ; P. 267 G/benkrut; P. 267 M/Alamy ; P. 267 G/Henryk Sadura; P. 268 M/Alamy; P. 268 M/Alamy ; P. 269 M/Alamy ; P. 269 M/Alamy ; P. 270 G/arssecreta; P. 270 A/Falkensteinfoto ; P. 271 M/Alamy ; P. 271 M/Alamy ; P. 272 M/Alamy ; P. 272 G/L. Toshio Kishiyama; P. 272 Look/Ernst Wrba; P. 273 G/Henryk Sadura; P. 273 G/Samere Fahim Photography; P. 273 Look/Ernst Wrba; P. 274-275 M/imagebroker ; P. 276 M/Werner Dieterich; P. 276 G/Henk Langerak; P. 276 G/JJS-Pepite; P. 278 G/Alain et Nadine; P. 278 G/ Nathalie Dupont; P. 278 G/Arterra; P. 279 M/Alamy ; P. 279 M/Alamy ; P. 280-281 G/VW Pics; P. 282 M/ Alamy; P. 283 G/talevr; P. 284 G/Carl Court; P. 285 M/Alamy ; P. 285 G/bluejayphoto; P. 286 M/Alamy; P. 286-287 M/Alamy; P. 287 G/Alexander Sorokopud; P. 288-289 G/bluejayphoto; P. 288 M/Alamy ; P. 289 M/Alamy; P. 290 M/Alamy ; P. 291 G/Arterra; P. 291 G/Arterra; P. 291 G/Arterra; P. 292-293 Wouter van den Broek/Shutterstock.com ; P. 292 M/Alamy ; P. 293 M/Alamy ; P. 294 G/Eagle2308; P. 294 G/Eagle2308; P. 294 M/Alamy ; P. 294 G/Allan Baxter ; P. 296 M/Alamy; P. 296 M/Alamy ; P. 296-297 M/Alamy ; P. 298-299 G/Classen Rafael; P. 300 G/Flavio Vallenari; P. 301 M/Alamy; P. 301 M/Alamy ; P. 301 M/Alamy; P. 301 M/Alamy ; P. 302-303 G/boerescul; P. 302 M/Alamy ; P. 303 M/Alamy ; P. 304 M/Alamy ; P. 304 M/Alamy; P. 304 M/Alamy ; P. 305 M/Alamy ; P. 304-305 M/H.-D. Falkenstein; P. 306-307 M/Westend61; P. 310-311 G/Jesus Barroso; P. 310 G/Jesus Barroso; P. 311 M/Alamy ; P. 311 M/Alamy ; P. 311 G/ Dado Daniela; P. 312 G/Jesus Barroso; P. 312-313 G/ JacobH; P. 313 M/imageBROKER; P. 313 M/Alamy ; P. 314-315 M/Alamy; P. 314 G/MinhThuan; P. 315 M/ Alamy ; P. 315 G/Stanislava Karagyozova; P. 316317 G/Franz Sussbauer; P. 318 G/Hans Georg Eiben; P. 318-319 M/Chris Seba; P. 319 M/Chris Seba; P. 319 Cathy Php/Shutterstock.com ; P. 319 M/Alamy; P. 320-3321 G/Frans Sellies; P. 322 M/Alamy ; P. 322323 G/Frédéric Collin; P. 323 M/Alamy; P. 326-327 M/Hans-Peter Merten; P. 327 G/Westend61; P. 328 M/Heinz-Dieter Falkenstein; P. 329 M/Mel Stuart; P. 329 G/Franz-Marc Frei; P. 329 G/SerrNovik; P. 330 M/Alamy ; P. 330 M/Alamy; P. 330-331 Look/Foto Herzig; P. 332-333 G/Hans-Peter Merten; P. 334-335 M/Alamy; P. 336 G/Alexander Spatari; P. 337 Look/ ClickAlps; P. 337 G/Hiroshi Higuchi; P. 337 M/Alamy ; P. 337 horstgerlach/istock; P. 337 C/Marcos Semola; P. 338 M/Ingo Boelter; P. 338 M/Rene van der Meer; P. 338 G/Ventura Carmona; P. 338 G/franswillemblok; P. 338 G/SanderStock; P. 340 M/Alamy ; P. 341 M/Alamy ; P. 341 M/Alamy ; P. 341 G/boerescul; P. 342 M/Alamy ; P. 343 M/Chris Seba; P. 343 G/JacobH; P. 343 Look/Foto Herzig; P. 344 M/Alamy.

D/2020/45/388 – NUR 511 ISBN 978 94 014 6852 7 Deze uitgave werd met de meeste zorg samengesteld. De juistheid van de gegevens is mede afhankelijk van informatie die ons werd verstrekt door derden. Indien die informatie onjuistheden bevat, kan Lannoo daarvoor geen aansprakelijkheid aanvaarden. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt worden in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.