Erik_V/iStock
De Koninklijke Gaanderijen in Ostende
België
De regio’s van deze gids: (zie de kaart aan de binnenzijde van het omslag) n Brussel en Brabant ∑ Vlaanderen ± De provincies Antwerpen en Limburg ∏ De provincie Luik ∫ De provincies Namen en Luxemburg æ Henegouwen
blz. 115 blz. 213 blz. 317 blz. 397 blz. 459 blz. 541
INHOUD MEMO F. Von Poser/imageBROKER/age fotostock
NIET TE MISSEN Een keuze uit de mooiste plekjes....6
HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN De mooiste reisherinneringen........10
REISPLANNER Een keuze uit de mooiste routes....18
Evenementen........................................42 Leestips....................................................46 Filmtips....................................................48 Muziek......................................................48
MEER WETEN OVER BELGIË BELGIË VANDAAG
Talen..........................................................52 Bestuur en politiek..............................54 Economie................................................55 Sport.........................................................56 CULTUUR
DE REIS VOORBEREIDEN
Strips.........................................................58 Literatuur................................................60 Muziek......................................................62 Film............................................................64 Mode.........................................................65
NAAR BELGIË
VOLKSFEESTEN EN FOLKLORE
Met de auto............................................26 Met de trein............................................26 Met de bus..............................................26 Met het vliegtuig..................................26
De charme van de steden.................66 Feesten en tradities.............................68
VOOR HET VERTREK
Streekgerechten...................................72 Het land van het bier.......................... 74
Profiel van België ................................27 Klimaat.....................................................27 Nuttige adressen..................................28 Formaliteiten.........................................29 Telefoneren ...........................................30 Overnachten..........................................30 Uit eten.................................................... 31 Reistips.....................................................32
NATUUR EN LANDSCHAP
BELGIË VAN A TOT Z
Rubrieken in alfabetische volgorde...............34 MET HET GEZIN
Bezienswaardigheden en activiteiten...................................40
GASTRONOMIE
De landschappen van België...........77 KUNST EN ARCHITECTUUR
Van de prehistorie tot het Karolingische Rijk............................ 81 De romaanse kunst (11de-12de eeuw)............................ 81 Gotiek (13de-15de eeuw)..................83 ABC van de architectuur....................86 Renaissance (16de eeuw)..................88 Barok (17de eeuw)................................88 De 18de eeuw........................................89 De 19de eeuw........................................90 Art nouveau...........................................90 Van art deco tot heden......................93 Schilderkunst.........................................95 Tapijtkunst..............................................99
5
GESCHIEDENIS
Kelten en Romeinen.........................102 Van de Merovingen tot het feodalisme........................102
Onder vreemde voogdij..................103 Van de onafhankelijkheid tot de 21ste eeuw..........................108
STEDEN EN BEZIENSWAARDIGHEDEN n BRUSSEL EN BRABANT
∏ DE PROVINCIE LUIK
Brussel.................................................... 118 Leuven....................................................172 Diest........................................................184 Tienen.....................................................190 Halle........................................................194 Waterloo................................................197 Louvain-la-Neuve..............................202 Nivelles/Nijvel.....................................207
Liège/Luik............................................ 400 Huy/Hoei...............................................424 Spa...........................................................430 Malmedy...............................................438 Stavelot..................................................441 Eupen..................................................... 448 Verviers..................................................451 Hoge Venen........................................ 456
∑ VLAANDEREN
Gent.........................................................216 Aalst........................................................242 Oudenaarde........................................ 246 Sint-Niklaas...........................................252 Brugge................................................... 256 Damme..................................................277 Oostende en de Belgische kust.... 280 Veurne....................................................297 Ieper........................................................302 Kortrijk................................................... 309 ± D E PROVINCIES ANTWERPEN EN LIMBURG
Antwerpen............................................320 Mechelen..............................................356 Lier...........................................................367 Turnhout................................................373 Hasselt....................................................378 Sint-Truiden......................................... 384 Tongeren.............................................. 388 Maaseik................................................. 394
RAADPLEEG VOOR IEDERE PLAATS ONS ADRESBOEKJE y
∫ DE PROVINCIES NAMEN EN LUXEMBURG
Namur/Namen................................... 462 De Naamse Maas................................475 Dinant.................................................... 486 Grotten van Han................................ 494 Rochefort............................................. 498 Couvin................................................... 500 Arlon/Aarlen........................................ 504 Saint-Hubert........................................507 La Roche-en-Ardenne......................513 Bastogne/Bastenaken......................524 Vallei van de Semois.........................528 Virton......................................................536 æ HENEGOUWEN
Mons/Bergen...................................... 544 Binche.....................................................561 Charleroi............................................... 568 Tournai/Doornik................................ 583 Ath/Aat.................................................. 596 Pairi Daiza............................................ 604 Soignies................................................ 606 Register................................................610 Kaarten en plattegronden..........621
NIET TE MISSEN aaa De reis waard
aa Een omweg waard
a Interessant
aaa
Godong/robertharding/age fotostock
Brugge Het Venetië van het Noorden, met zijn middeleeuwse patina, zijn geveltjes en reien, is een van de meest romantische steden ter wereld. Blz. 256.
aaa
De Notre-Dame van Doornik Deze kathedraal met vijf verschillende torens is een imposant religieus monument – de origineelste kerk van heel België. Blz. 584.
BENOIT/archibel/age fotostock
EEN KEUZE UIT DE MOOISTE PLEKJES
7
aaa
Brussel Hoofdstad van België, hart van Europa... Brussel is dynamisch en divers. Zelfs de meest verwende toerist geniet hier van de musea, de parken en het culturele leven. Blz. 120.
aaa
efesenko/iStock
Pairi Daiza Op avontuur in exotische werelden. Flora, fauna, architectuur: dit enorme park in Henegouwen heeft het allemaal! Blz. 604.
Arterra/UIG/Getty Images
aa
Belforten en begijnen
kruwt/iStock
Kijk omhoog naar de belforten die de bewoners van de Vlaamse steden hebben gebouwd, altijd hoger, altijd mooier dan die van hun buren. Proef daarna de verstilde sfeer van een begijnhofje, waar de tijd geen vat op lijkt te hebben. Blz. 66 en 67.
P. Raftery/age fotostock/© ADAGP, Paris 2019
Antwerpen, uitzicht vanuit het MAS, een ontwerp van architectenbureau Neutelings-Riedijk
HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN
DE MOOISTE REISHERINNERINGEN
TOP 5 Natuurgebieden Xxxxxxx 1. XxxxxVenen 1. Hoge (p. xx) (blz. 456) 2. Xxxxx 2. Grotten (p. xx) in Wallonië (blz. 79) 3. Xxxxx 3. Vallei van (p. xx) de Semois (blz. 528) 4. Xxxxx 4. Het Zoniënwoud (p. xx) (blz. 158) 5. Xxxxx 5. Natuurpark (p. xx)Het Zwin (blz. 288)
Het Zwin W. Pattyn/Blickwikel/age fotostock
Þ Volg het spoor van de
striphelden door de straten van Brussel, langs muurschilderingen die geïnspireerd zijn op beroemde Belgische strips. Ga daarna naar het Belgisch Stripcentrum, voor achtergrondinformatie, de boekwinkel en de lievelingsgerechten van Guust Flater. Blz. 144.
Þ Bewonder De aanbidding van het Lam Gods, het retabel van de gebroeders Van Eyck in de SintBaafskathedraal in Gent. Volg de restauratie die het meesterwerk zijn oude glans zal teruggeven. Blz. 217. Þ Vaar door de haven van Ant werpen, langs de kaden, containers, silo’s en supertankers en de gedurfde
architectuur van het MAS en het Havenhuis. Blz. 348.
Þ Ruik de jodiumgeur die de
zeewind meevoert naar het strand van Oostende. Ga ’s morgens vroeg of aan het eind van de dag, liefst bij een dreigende lucht, om het licht te zien dat schilders en zangers al eeuwenlang fascineert. Blz. 280.
Þ Ontdek waarom de Luike naren zo trots op hun stad zijn. Deel hun enthousiasme bij een thuiswed strijd van Standard. Proef een Luikse wafel met parelsuiker. Vier feest in Le Carré. Ga naar de markt van La Batte. Bezoek een museum en beklim de Coteaux de la Citadelle. Blz. 400.
Muurschildering in Brussel, naar Ragebol, een strip van Frank Pé P. Alix/Iconotec RM/age fotostock
11
REISPLANNER Drie steden
FrankyDeMeyer/iStock
4 dagen
Route: 80 km langs prachtige kunst, En bref : xxxxx. ook mogelijk met de trein
å Dag 1 Brussel Maak een stadswandeling (blz. 121) langs de Grote Markt, Koninklijke Galerijen, stripmuren en Kunstberg; ga ‘s avonds naar het Sint-Katelijne plein, met winkels, gezellige terrassen en restaurants (blz. 139).
å Dag 2 Brussel De aanbidding van het Lam Gods, een retabel van de gebroeders Van Eyck, Gent World History Archive/age fotostock
Bezoek de Europese Wijk en het Jubelpark (blz. 144); bekijk de artnouveauhuizen (blz. 151). Ga met de metro naar het Atomium (blz. 156).
å Dag 3 Gent Neem de trein naar Gent (blz. 216), bekijk het cultureel erfgoed en geniet van de dynamiek van deze studentenstad.
å Dag 4 Brugge Wandel rond in het charmante Brugge (blz. 256), met zijn reien, musea, begijnhof en zeer gevarieerde stadswijken. Historische gevels in Brugge Z-lex/iStock
Tips: ga in het voor- of naseizoen. Trek een extra dag uit voor Oostende.
EEN KEUZE UIT DE MOOISTE ROUTES
Vier steden
C. Philippe/ArTerra Picture Library/age fotostock
4 dagen
Route: langs minder bekende steden van België
å Dag 1 Bergen
å Dag 3 Lier
Laat u verrassen door het erfgoed van Bergen, de stad van de Ducasse (blz. 544). Deze weinig bekende Culturele Hoofdstad van Europa 2015 is een bezoek waard!
Ontdek het typisch Vlaamse stadje Lier (blz. 367), met zijn kaden, mooie stadhuis en begijnhof. Proef de Lierse Vlaaikens.
å Dag 2 Namen Kijk rond in Namen (blz. 462), de hoofdstad van Wallonië tussen de Samber en de Maas, de geboortestad van Benoît Poelvoorde en Félicien Rops. Bezoek ook de citadel.
Het kasteel van Namen B. Merz/Look/age fotostock
å Dag 4 Oostende Ga naar het strand, de vissershaven (eet daar garnalen en tong) en het Belle Époque Centrum; geniet van het veel geroemde licht (blz. 280). Tip: deze tocht is een aanrader voor bezoekers die de Belgische steden van de vorige route al kennen.
Dagverse vis aan de vistrap in Oostende Johan De Meester
19
34
DE REIS VOORBEREIDEN
België van A tot Z ALARMNUMMERS
Algemeen – t 112. Federale politie – t 101. Brandweer en ambulance – t 100. AMBASSADE EN CONSULAAT
Nederlandse ambassade in Brussel – Kortenberglaan 4-10 1040 Brussel - t 02 679 15 11 bru@minbuza.nl. Nederlands consulaatgeneraal in Antwerpen – Uitbreidingstraat 84 bus 4 2600 Antwerpen-Berchem t 03 287 08 30 - ant@minbuza.nl. AUTO
Zie ook ‘Naar België’ blz. 26 en ‘Formaliteiten’ blz. 29.
Wegennet Het Belgische wegennet omvat snelwegen (altijd gratis – groene borden met witte letters en cijfers) en gewestwegen (blauwe borden met witte letters en cijfers). De verkeerspleinen (rotondes) zijn voorzien van nummers, die ook op de Michelinkaarten staan aangegeven. Alleen voor de Liefkenshoektunnel, die ten noorden van Antwerpen onder de Schelde door gaat, wordt tol geheven.
Snelheidslimieten
Snelwegen – 120 km/u (90 km/u bij ernstige luchtvervuiling). Andere wegen – 90 km/u in Brussel en Wallonië, 70 km/u in Vlaanderen. Binnen de bebouwde kom – 50 km/u, en in sommige woonwijken 20 of 30 km/u.
Milieuzones Blz. 29.
Alarmnummers en hulpdiensten Bel bij een ernstig ongeluk het Europese alarmnummer 112. U kunt ook de nationale alarmnummers 100 (brandweer en ambulance) en 101 (politie) bellen. Bij een licht ongeluk of pech kunt u een beroep doen op de Belgische hulpdiensten Touring Assistance en VAB. Touring Assistance –t 070 344 777 (dag en nacht) - www.touring.be. VAB – t 070 222 222 - www.vab.be.
Autoverhuur Alle internationale autoverhuur bedrijven hebben ook vestigingen in België (stations, vliegvelden). FEESTDAGEN
De landelijke feestdagen zijn: 1 januari (Nieuwjaar), eerste en tweede paasdag (april), 1 mei (Dag van de Arbeid), Hemelvaart, eerste en tweede pinksterdag, 21 juli (nationale feestdag), 15 augustus (Maria-Hemelvaart), 1 november (Allerheiligen), 11 november (Wapenstilstandsdag) en 25 december (Kerstmis). Tijdens de Feestdag van de Vlaamse Gemeenschap (11 juli) en de Dag van de Franse Gemeenschap (27 september) zijn plaatselijk de overheidsinstellingen gesloten. FOOIEN
In restaurants is de bediening bij de prijs inbegrepen, maar een kleine fooi (10 procent) is gebruikelijk als het bezoek naar wens was. In taxi’s staat het u vrij de ritprijs naar eigen inzicht af te ronden.
BELGIË VAN A TOT Z
GELD
De officiële munteenheid is de euro.
Banken Bekende banken in België zijn BNP Paribas Fortis, Belfius, KBC en ING. Ze zijn geopend van 9.00 tot 12.30 en van 14.00 tot 16.00 u, in de stadscentra van 9.00 tot 16.00 u. Sommige filialen zijn ook op zaterdagochtend geopend.
Creditcards en betaalpassen De internationale creditcards (Mas tercard, Visa, Eurocard, American Express, Diners Club) en pinpassen worden in bijna alle winkels, hotels en restaurants geaccepteerd. In de steden zijn volop geldautomaten. Bij verlies of diefstal van p inpas of creditcard kunnen Belgen de kaart blokkeren via Card Stop (t 070 344 344). Dit nummer geldt voor alle kaarten en passen. Voor Nederlanders is er geen centraal nummer. Zorg dat u het betreffende telefoonnummer van uw bank of creditcardmaatschappij bij u hebt. U kunt via de app van uw bank uw pinpas ook zelf blokkeren. INTERNET
In cafés, hotels en openbare ruimten hebt u meestal toegang tot een wifinetwerk. KRANTEN EN MEDIA
Kranten – De belangrijkste Vlaamse kranten zijn De Standaard, Het Laatste Nieuws en De Morgen. Hun Franstalige tegenhangers zijn Le Soir, La Dernière Heure en La Libre Belgique. Televisie – De publieke o mroep VRT, met de zenders Eén en Canvas, het commerciële VTM en de kleinere zenders Q2, VIJF en Vier zijn Nederlandstalig. De publieke omroep RTBF (La Une, La Deux, La Trois) en het commerciële RTL (RTL-TVI, Club-RTL, Plug) zijn Franstalig.
MUSEA EN BEZIENSWAARDIGHEDEN
België heeft een indrukwekkend museumaanbod. De meeste musea zijn toegankelijk tot een halfuur of uur voor sluitingstijd. Over het algemeen zijn ze van dinsdag tot en met zondag open, van 9.30 of 10.00 tot 17.00 u. Vaak moeten tassen bij de garderobe worden afgegeven. Fotograferen is meestal toegestaan, flitsen niet.
Kaarten en passen Als u meerdere musea in een stad wilt bezoeken, kan dat een aanslag op uw budget betekenen, maar in de meeste plaatsen zijn k aarten of passen te koop waarmee u gratis toegang hebt of tegen een gereduceerd tarief. Vaak zijn die passen ook geldig in het openbaar vervoer (24 tot 72 uur). Dat is onder meer het geval in Brugge, Antwerpen, Brussel, Luik, Bergen, Doornik, Waterloo en Gent. T Zie de ‘Adresboekjes’ aan het eind van de afzonderlijke plaats beschrijvingen. w Met de Museumpas, gelanceerd in 2018, hebt u voor € 50 een jaar lang toegang tot 120 musea in het hele land. Kijk voor meer informatie op: www.museumpassmusees.be. NATUURPARKEN EN NATUURRESERVATEN
De Belgische natuurparken en -reservaten worden beschermd door de overheid of beheerd door stichtingen of verenigingen, z oals Natagora (Wallonië en Brussel) en Natuurpunt (Vlaanderen). Verschillende natuurgebieden zijn geheel of gedeeltelijk open voor p ubliek, sommige zijn alleen toegankelijk met een gids.
In Vlaanderen
Nationaal Park Hoge Kempen (zie blz. 382) – www.nationaalpark hogekempen.be. Het eerste
35
541
Henegouwen æ Michelinkaart 716, 533 en 534
Ñ MONS/BERGENaa 544 Ñ BINCHEa 561 Ñ CHARLEROI EN RONDRIT
568
Ñ TOURNAI/DOORNIKaa 583 Ñ ATH/AAT EN RONDRIT
596
Ñ PAIRI DAIZAΜ 604 Ñ SOIGNIESaa 606
De Car d’Or, in de Collégiale Sainte-Waudru in Bergen Flavio Vallenari/iStock
542
HENEGOUWEN
GV BELGIQUE_Région 6_Le Hainaut_BEL
N3
6
Moulin du Cat Sauvage
N 48
t
Dend e
2
NINOVE
OOST - VLAANDEREN
N 60
u ca Es
r
2
A
GENT
ROESELARE
WESTVLAANDEREN
N4
GENT 14
Ellezelles
TOURCOING
NATUREL
DU
DES
COLLINES
N 57
Lessines/Lessen
N7
Archéosite N
PARC DE
DES
L’ESCAUT Bon-Secours
t
Stambruges Mer de Sable
Blaton
Mons/Ber
A7
6
Esc au
Belœil
A1
D 169
A 23
NATUREL
TongreNotre-Dame
Cuesmes
Le Grand-Hornu
PASS
A2
Wasmes
A2
1
Frameries
Blaugies PARC
VALENCIENNES
SIL
N6
rpe Sca
DOUAI
N 56
N 507
Pierre Brunehault PLAINES
H
Chièvres CambronCasteau
Aubechies
52
Antoing
N 60
LILLE
Tournai/Doornik
D 935
A 27
PAIRI DAIZA
Attre
Moulbaix
N
6
A1
Leuzeen-Hainaut
N7
Musée de la Pierre en Carrières de Maffle
Ath/Aat
7
A1
A8
7
PAYS
MontSaint-Aubert
52
N 50
ROUBAIX
N
48
PARC
NATUREL
DES
HAU
D
A2
DOUAI
9
64
F R A N K R I J K
63
0
43 D6
t
N2
D
au Esc
Sa
HENEGOUWEN 0
10 km
PAIRI DAIZA
De reis waard
Tournai/Doornik Binche Charleroi
D6
43
Een omweg waard
D1
043
Interessant Andere plaats Plaats van vertrek De Laars van Henegouwen De streek rond Aat
29
D 10
SAINT-QUENTIN
N2
PARIJS, A1
re
mb
CAMBRAI
LAON
543
t_BEL32121FRA01-02_102 + 102 x 172 mm BRUSSEL
R0
4
N6
A
N 255
VLAAMSBRABANT
BRUSSEL
R0
NINOVE
Enghien A8
7
N 534
Hellend vlak Soignies
e
am m
N6
A
7
LIÈGE/LUIK
ÉcaussinnesLalaing
7 N5
nu
N4
Ronquières
Horrues
A4
1
N5
S
Le Rœulx
Seneffe
A
54
A 15
Canal du Centre
A 15
La Louvière
N 90
Charleroi
N6
N 59
Solresur-Sambre
Ragnies
Ea u
N
Beaumont
N5
D 936
d ’Heures
MAUBEUGE
Gozée
53
40
N5
N
Musée de la Photographie
59
9
D 64
N 992
R3
8
N 55
0
Le Bois du Cazier
5
N2
Plate-Taille
NAMEN
Rance
HENEGOUWEN N 53
Meer van Virelles
PARC NATUREL
N 99
VIROIN-HERMETON
Chimay
N.-D.de-Scourmont
N5
99
050
D1
CHARLEVILLE-MÉZIÈRES
CHARLEVILLE-MÉZIÈRES
DINANT
7
N9
Lacs de l’Eau d’Heure
N 40
N
NAMUR/NAMEN
N 59
Musée Royal ons/Bergen Havré Bois-du-Luc de Mariemont Machine 7 2 à Eau es N 63 SILEX’S N5 SS N 90 St-Symphorien Binche N 54 s 6 BonneAbdij van Aulne Espérance S HAUTS- PAYS Lobbes N Thuin 4
N9
RI A
N 55
en ffle
WAALSBRABANT
R0
NAMUR/NAMEN
en
544
HENEGOUWEN
Mons Bergen
aa 95.299 inwoners – Henegouwen Bergen is een dynamische studentenstad gelegen tegen een heuvel met uitzicht op het vroegere mijnbouwgebied de Borinage. De straten met kasseien en de kronkelige steegjes van het centrum leiden naar de schilderachtige Grote Markt, het altijd gezellige kloppende hart van de stad, terwijl het elegante belfort met bolspitsen boven op de heuvel de wacht houdt. Bergen is bijzonder rijk bedeeld met musea en hoogstaande bezienswaardigheden. De stad, in 2015 Culturele Hoofdstad van Europa, is creatief en ambitieus. Het geheel opgeleefde Bergen blijft verrassen: kunst gaat hier samen met technologie, en historisch erfgoed met moderniteit.
y ADRESBOEKJE: BLZ. 557
Overnachten, uit eten, winkelen, sport en ontspanning enz.
i INLICHTINGEN Toeristenbureau – Grand-Place 22 t 065 33 55 80 - www.visitmons.be 9.30-17.30 u (zo, feestd. in laagseiz. 9.3016.30 u). Zie ook: www.mons2025.eu. Ñ LIGGING Regiokaart BC2 (blz. 542-543), plattegrond (blz. 549) en kaart van het Canal du Centre (blz. 556). Bergen ligt 20 km ten noorden van het Franse Maubeuge en is vanuit die stad bereikbaar via de N6 en de N2. Bergen is ook bereikbaar vanuit Brussel via de E19.
w AANRADERS Het belfort en de Sint-Waltrudiskerk. > PLANNING Trek twee dagen uit om de stad te ontdekken, voor een boottocht over het Canal du Centre en een bezoek aan de Grand-Hornu. / MET KINDEREN De Ducassefeesten; voor de wetenschappers in spe het PASS in Frameries, en de hydraulische liften van het Canal du Centre.
Wandelen Plattegrond (blz. 549) Ñ Deze wandeling staat in groen aangegeven op de plattegrond (blz. 549).
aa Grote Markt B1 De onregelmatig gevormde Grote Markt biedt heel diverse uitzichten. De aandacht wordt uiteraard getrokken door het stadhuis en het belfort, die helemaal boven aan het hellende vlak liggen, wat hun grootsheid nog extra benadrukt. Stadhuis – Grand-Place 22 - binnen: vrije toegang uitsluitend tijdens de Journées du Patrimoine, rondleiding mogelijk in het kader van een groepsbezoek aan het stadhuis + het historische centrum + de Collégiale Ste-Waudru: groepsprijs € 90 (reserv. bij het toeristenbureau). Dit is het enige stadhuis in België met slechts één verdieping, het tweede is ingestort tijdens de restauratie. De bouw werd gestart in 1458, maar onder-
Gezellige avond op de Grote Markt van Mons E. Wrba/Look/age fotostock
broken bij de dood van Karel De Stoute (1477) door gebrek aan geld. Van de 16de tot en met de 19de eeuw werd het werk voortgezet. Aan weerszijden van de mooie gotische voorgevel met klokkentoren ziet u een 17de-eeuws huis (gevels met volutes). Bij de hoofdingang is een smeedijzeren beeldje van een aap aangebracht, de singe du Grand-Garde. Over de oorsprong van het aapje is weinig bekend, maar het strelen van zijn kop zou geluk brengen. De 15de-eeuwse sluitstenen in het voorportaal zijn versierd met taferelen die de juridische functies van de schepenen symboliseren. Het interieur omvat vele zalen uit verschillende tijdperken, met mooie meubelen, schilderijen en wandtapijten. In de gotische zaal op de eerste verdieping rusten de balken op fraaie, gebeeldhouwde kraagstenen. Vanuit het aangrenzende vertrek is het gotische gewelf (17de eeuw) van de vroegere Chapelle Saint-Georges te zien, waar tijdelijke tentoonstellingen worden gehouden. Loop door het voorportaal van het stadhuis en door de tunnel, voorbij de bin nenplaats.
Jardin du Mayeur (Tuin van de Burgemeester) B1 Vrije toegang 5.15-21.00, za, zo 6.45-21.00 u. Deze vreedzame oase ligt goed verborgen achter het stadhuis. Vroeger diende deze als boomgaard en erf van het schepenhuis. Nu is het een mooi stukje groen midden in de stad. U kunt er genieten van de eeuwenoude bomen en het standbeeld van de Ropieur (Gobert, 1937), dat een jongen voorstelt die de voorbijgangers nat spat met water van de fontein. Musée du Doudou – t 065 40 53 18 - www.museedudoudou.mons.be - dag. beh. ma 10.00-18.00 u - € 9 (incl. audiogids). Het museum is gehuisvest in het gebouw van de vroegere Mont-de-Piété (17de eeuw). U komt er alles te weten over de mythe van Sint-Joris en de draak: hoe de held het monster doodde, de chaos overwon en de orde herstelde. Nauw verbonden met deze mythe is de Ducasse van Bergen (zie kader blz. 547), die ook een plaats in dit museum heeft gekregen. Aan de hand van beelden, voorwerpen, uniek archiefmateriaal en interactieve
6
546
HENEGOUWEN
apparaten leert de bezoeker de historische betekenis te begrijpen van deze zo bijzondere rituele ceremonieën en festiviteiten. Keer terug naar de Grote Markt en volg de Rue Neuve.
BAM - Beaux-Arts Mons B1 R. Neuve 8 - t 065 40 53 25 - www.bam.mons.be - di-zo 10.00-18.00 u - gesl. 1-2 jan. en 25-26 dec. - permanente expositie € 4, tijdelijke exposities € 9. Het BAM is een culturele instelling waar u niet omheen kunt en waar u in aanraking komt met artistieke creativiteit in al haar vormen. Het is gevestigd in een gebouw met zuivere lijnen (2007), dat een subtiel spel speelt met transparantie en ondoordringbaarheid. Het BAM is eigentijds in zijn museale benadering en in zijn vorm. Elk jaar zijn hier voortreffelijke tijdelijke exposities met thema’s die aansluiten op de rijke collectie van het museum (15.000 stukken), met vooral veel 19de- en 20ste-eeuwse werken. Het BAM probeert ook jonge bezoekers te trekken met multimediale rondleidingen en nieuwe technologieën. Wandel verder in de Rue Neuve, neem links de Rue du 11-Novembre, links de Rue d’Enghien, rechts de Rue Cronque en nog eens links de Rue des Gâdes.
aa Belfort A1 Hoofdingang R. des Gâdes 1 - t 065 39 59 39 - www.beffroi.mons.be - di-zo 10.0018.00 u (toegang tot 17.10 u) - j - € 9 (inclusief audiogids), 12 tot 18 jaar € 6 - reserv. aanbevolen. Het belfort van Bergen, sinds 1999 op de Werelderfgoedlijst van Unesco, is het enige in België in barokstijl (1661-1674). Na een jarenlange renovatie heeft het zijn oude luister weer helemaal terug. Het enorme bouwwerk (87 m hoog, 365 treden) wordt bekroond met een gracieuze bolspits temidden van vier dakruiters op de hoeken en een opengewerkte lantaarn. Het heeft drie verdiepingen met zuilen en balustrades, elk in een andere stijl, en een carillon van 49 klokken (waaronder een zware luiklok van 5 ton). Het is de luid klinkende ziel van de stad. In het vanbinnen geheel gerenoveerde belfort is een tentoonstelling over de geschiedenis van het gebouw. U gaat met de lift naar een glazen ‘ballon’ helemaal boven op het belfort, net onder de klokken. Via een loopbrug bereikt u dan een plek met een fantastisch panorama over Bergen en de wijde omgeving. Met een nieuw apparaat, Fenêtres du Temps, bestaande uit beweegbare touchscreens, kunt u daar het huidige panorama en het virtuele uitzicht van vroeger in elkaar schuiven. Vervolgens daalt u af via de trappen en metalen loopbruggen, waarbij op elke overloop andere onderwerpen worden belicht. Een bezoek aan het belfort is boeiend, speels en origineel tegelijk! Het belfort verheft zich boven de stad in het bekoorlijke Square du Château, vanwaar u verschillende mooie uitzichten op de stad heeft. Hier zijn ook overblijfselen te zien van het Château des comtes de Hainaut uit de 12de eeuw en zijn versterkte chapelle Saint-Calixte, met haar romaanse crypte (11de eeuw). Ga verder in de Rue des Gâdes, en sla rechtsaf de Rue des Clercs in. aa Collégiale Sainte-Waudru / Collegiale kerk Sint-Waltrudis A1
t 065 33 55 80 (toeristenbureau) - www.waudru.be - entree via het zuidportaal – vrije toegang 9.00-18.00 u (zo 9.30-18.00 u) - gesl. 's middags op 1 jan. en 25 dec. audiogids via de website te downloaden op uw mobiel, audiovisuele terminals ter plaatse - geen toegang tot het koor tijdens diensten. Deze indrukwekkende kerk werd tussen 1450 en 1686 opgetrokken op de plaats waar de H. Waltrudis, beschermheilige van de stad, een klooster oprichtte. Het adellijke kapittel van kanunnikessen van de H. Waltrudis gaf de opdracht aan Mathieu de Layens. De buitenzijde van de kerk is indrukwekkend maar wat gedrongen van vorm, omdat de toren aan de voorkant van de kerk nooit werd
547
Bergen door de eeuwen heen EEN BEDRIJVIGE EN FELBEGEERDE BERG
Zoals de naam aangeeft, is de stad Bergen gebouwd op een heuvel. De nederzetting ontstond rondom een klooster, dat in 650 door de H. Waltrudis aan de voet van de ruïnes van een fort werd gesticht. De graven van Henegouwen lieten er later een kasteel bouwen. In de middeleeuwen en onder keizer Karel kende de stad dankzij de lakenindustrie zijn grootste welvaart. Door de strategische ligging, aan de grens met Frankrijk, is Bergen meermaals belegerd. In 1691 wisten de troepen van Lodewijk XIV de stad na een beleg van drie weken in te nemen; dit verklaart dat de stijl waarin de meeste huizen zijn gebouwd, van na het beleg dateert. Nadat de Fransen in 1792 in Jemappes (5 km ten westen van Bergen) onder Dumouriez een overwinning boekten op de Oostenrijkers, kwam het gebied tijdelijk in Franse handen. EEN SYMBOOL UIT DE GROTE OORLOG
Voor de Britten is Bergen een waar symbool van de Eerste Wereldoorlog geworden. Onder aan de muren van Bergen wist het leger van generaal French 48 uur lang de Duitse troepen van Von Kluck tegen te houden. Uiteindelijk zagen de Canadezen kans, na drie dagen hevige strijd, de stad in de vroege morgen van 11 november 1918 te bevrijden. De luchtaanvallen van 1940-1945 vernielden verschillende wijken. Sinds 1967 is de Shape, het hoofdkwartier van het Europese NAVO-commando, gevestigd op het grondgebied van de gemeenten Maisières en Casteau, ten noordoosten van Bergen. Sinds 1971 bezit Bergen een rijksuniversiteit met vijf faculteiten. INSPIRATIE VAN EIGEN BODEM
Verscheidene kunstenaars hebben een band met Bergen. Het is de geboortestad van de beeldhouwer-architect Jacques Du Brœucq (1510-1584), die zich in 1539, na talrijke Italiëreizen, definitief in Bergen kwam vestigen. De componist Orlandus Lassus, die ook in Bergen werd geboren (1532-1594), genoot bijval aan elk Europees hof. Verlaine, tenslotte, werd in de gevangenis van Bergen opgesloten van 1873 tot 1875 omdat hij op Rimbaud had geschoten, en schreef er zijn Romances sans paroles en een paar stukken uit Sagesse.
DE FEESTEN VAN DE DUCASSE (OF 'DOUDOU')
Elk jaar gaat op Drievuldigheidszondag (de zondag na Pinksteren) de processie met de Gouden Praalwagen uit. Broederschappen, verenigingen van de verschillende parochies en ook historische groepen trekken door de stad. Zij begeleiden de relieken en beelden van hun patroonheiligen. De gouden praalwagen van de H. Waltrudis, die haar relieken bevat, sluit de optocht af. Na de processie volgt de Lumeçon, een spektakel dat ontstond uit een middeleeuws mysteriespel, waarbij Sint-Joris het opneemt tegen de draak. Er worden verschillende personages en soms merkwaardige dieren (les chinchins) ten tonele gevoerd. De strijd speelt zich af op de tonen van het populaire lied L’air du doudou en eindigt met de overwinning van het Goede op het Kwade. Aan dit feestelijke evenement, waarvan de oorsprong teruggaat tot de 14de eeuw, nemen elk jaar duizenden mensen deel. Sinds 2015 staat het op de lijst van immaterieel cultureel erfgoed van Unesco. T ‘Evenementen’ blz. 560.
548
HENEGOUWEN
voltooid. In plaats van de voorziene 190 m hoogte reikt de toren niet hoger dan de daken van het schip. De kerk is gebouwd met plaatselijke materialen zoals zandsteen, blauwsteen en baksteen. Het massieve bouwwerk, typisch voor de Brabantse gotiek, is alleen al door zijn afmetingen indrukwekkend: 115 meter lang, 32 meter breed en 24,5 meter hoog op de sluitsteen. Rondom bevinden zich 29 kapellen. Interieur – Binnengaan via het zuidportaal. Bij het binnenstappen van de kerk valt het massieve als het ware weg. In de plaats daarvan komen harmonie en elegantie. Dankzij de pijlers en het ontbreken van horizontale onderbrekingen domineert het verticale, van de bundelpijlers van het grote schip tot het bakstenen gewelf. Een albasten doksaal, dat in de 16de eeuw in Italiaanse renaissancestijl was uitgevoerd door de beeldhouwer en architect Jacques Du Brœucq (ca. 1505-1584), werd in 1797 afgebroken. De beelden en bas-reliëfs ontsnapten aan de vernieling en zijn op verscheidene plaatsen in de kerk te zien. Aan de ingang van de kerk, voor de tribune met het orgel (18de eeuw) (dit is het compleetste orgel uit de provincie Henegouwen), staat de Car d’or (1779-1781), een koets in houtsnijwerk, beschilderd en verguld, waarop het reliekschrijn (19de eeuw) van de H. Waltrudis in de processie op Drievuldigheidszondag wordt meegevoerd. De Car d’or is de enige processiekoets uit die periode die nog gebruikt wordt. Het koor wordt omringd door zeven prachtige albasten beeldena van Du Brœucq: het zijn zeer bevallige allegorische voorstellingen van de vier natuurlijke deugden (1544) en de drie bovennatuurlijke deugden (geloof, hoop en liefde) (1543-1544). Er is ook een prachtig beeld van de H. Bartholomeus (1572). De bovenlichten in het koor bevatten mooie 16de- en 17de-eeuwse gebrandschilderde ramen. Vijf ervan zijn geschonken door Maximiliaan van Oostenrijk en zijn van de hand van de Bergense glazenier Claix Eve. De glasramen van de Collegiale spelen een cruciale rol in de architectuur. Ze zorgen voor leven met hun veelkleurige en wisselende glans en geven vorm aan de binnenruimte. Let vooral op de glasramen in de dwarsbeuken en in het koor. In de eerste kapel rechts van de kooromgang bevindt zich Les Féeries Notre-Dame, een flamboyant gotisch, 16de-eeuws altaarstuk van witte steen. De twaalfde kapel herbergt een mooi altaarstuk van zwart marmer en albast van Du Brœucq (1549) met erboven een bekoorlijk beeld van Maria Magdalena omringd door beeldjes van de evangelisten. De Bewening van Christus, ingewerkt in de voorkant van het altaar, is de marmeren replica van een werk van Germain Pilon (Parijs, 15281590). Tegen de wand van de vierde zijkapel rechts staat een mooie albasten Salvator Mundi van dezelfde kunstenaar.
DE KERKSCHAT VAN DE COLLÉGIALEaa
Geopend dag. beh. ma 12.00-18.00 u - t 065 39 59 39 - www.tresorsainte waudru.mons.be - € 4. De schat, die in de voormalige kapittelzaal van de kanunniken wordt tentoongesteld, bevat magnifieke religieuze kunstvoorwerpen uit de 13de tot de 19de eeuw: liturgische gewaden en edelsmeedwerk (miskelken, cibories, monstransen, reliekhouders), beeldhouwwerken, boeken, textiel en schilderijen uit de 7de tot de 19de eeuw. De omvang van de collectie en de kwaliteit ervan geeft aan hoezeer de scholen voor edelsmeden in Bergen uit de 15de tot de 18de eeuw bloeiden. Let op het zeer fraaie sieraad dat toebehoorde aan de H. Waltrudis, Benoîte Affique genaamd, dat stamt uit de Merovingische tijd (6de-7de eeuw), en ook op het linnen kleed uit de 9de of 10de eeuw, dat diende als lijkwade voor de heilige. Een zaal ernaast toont kleine sculpturen van Jacques Du Brœucq, waaronder een ontroerende Christus aan het kruis uit 1548.
549
MONS/BERGEN
SILEX'S
OVERNACHTEN Auberge de Jeunesse . . . . . . . ¢ Le Dream. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ¦ Hôtel Lido Mons Centre. . . . . £ Infotel. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ¤ Saint James . . . . . . . . . . . . . . . . §
Peup es e d Digu
Nim y
de
Bd Fulgence Masson
Ar ch
7 PARC DE WAUX-HALL
s de
R.
Mons Memorial Museum
R. de le la Trouilrs ie us eb qu Ar
Bd
Pte. d'Havré
R.
liers
Jo
nc
du
Po Av nt . d Ro u ug e r to in c i V R. ejard D
de Sa Av. intPier re
N.-D.
Al be rt- Av. d'Hyon R. de la Halle Av. d'Hyon El isa R. Je de R be Lescaran l' Ep .la R. d ts th arg Tan e n e ne rie
d es
6
6
R.
Grand'Ru e
R.
Av d'Av. Jean e s ne s
ie r s
R. d'Havré du o R. u t B Ha
2
oi s qu
du
A v. d u Gouverneur E m ile Corn ez
C Verh. du san t
Digue de Cuesmes
nn
n
Ber R. de taim o nt
R. LegAchil ran l e d
ret
R. B u
no
po r te
Ca
R. e l G e o r g es D
A
to
R. de Gr l'Atre
Ch .
de
Av.
l'In C qu h . d ié e tu de
isse
uz an
2
s de s R. illier e os
1
r ye Fo
e lt a ed s e gu e D Di u e s m C du
le uil
tel et te
R. MaFerna réc nd ha l
Bo
R. Capudces ins
3
r Ti
BINCHE
ier uel R. d e
R.
R. Tro
inc
10
SintMarché Waltrudiskerk aux Herbes
de s Sa
2
Pl. de Bootle
8
Grote Markt 4 4
Mundaneum
Maison Losseau
R.
1
u .d Av
du
K ennedy
Square F. Roosevelt
Pl. des Alliés Bd
BAM
3
Pl. de Nimy
9
Belfort
7
Bd
Pl. du Parc
e R . d lef la C
dré
Parc
n R. A
sq Ma
Musée du Doudou
St-Calixte
12
Pl. Léopold
s Jardin rs du Maïeur
Artothèque
Bd urchill h on C
s R. de lés Barbe
R.
HALLE
is
es is ro
Parc du Chanoine Puissant
Musée des Arts Décoratifs F.-Duesberg
2
M I mp on . ten ez
in e Ha
e R. dille Ga
s de
1
Bd QuCha i n rl e R Kié . d t s v
ns ssi
st Win
du
Ba
e
on
C h. d e
s
Président
sE di s
l 'I n qu ié t ud
ma
s s des Pré d R. te é s Petsi Pr de
A v.
Th o
150 m
tang sE
land R. Roassus de L
l'U Av ni v . d er e si t é
MONS/BERGEN 0
B
TOURNAI/DOORNIK
ers
A Gr R an .
R. FRAMERIE, CUESMES
Le Terminus . . . . . . . . . . . . . . . . ¬ UIT ETEN Le Bistro de Jean-Phi. . . . . . . . ¢ Le Carillon. . . . . . . . . . . . . . . . . . ¤ Copenhagen Tavern . . . . . . . . ¨
B La Madeleine . . . . . . . . . . . . . . . ¦ La Petite Provence . . . . . . . . . . ¡ La Table du Boucher . . . . . . . . £ Vilaine Fille, Mauvais Garçon © La 5e saison . . . . . . . . . . . . . . . . ª
aa Musée des Arts Décoratifs François-Duesberg A1 Square Franklin-Roosevelt 12 - t 065 36 31 64 - www.duesberg.mons.be - rondleiding op di, do, za en zo 14.00-19.00 u - € 8. Het museum is gevestigd in het oude pand van de Banque Nationale (eind 19de eeuw). Deze schitterende privécollectie decoratieve kunst is de vrucht van een leven lang verzamelen door het echtpaar Duesberg, en wordt nog regelmatig uitgebreid. De collectie beslaat een vast omkaderde historische periode (het einde van de regeerperiode van Lodewijk XVI-Eerste Franse Keizerrijk) en omvat uurwerken, fijnzinnig porselein, faience, weelderige edelsmeedkunst uit Bergen en Frankrijk (met het keurmerk van de leveranciers van Napoleon I), verguld brons, schilderijen, gravures en heel veel oude sieraden (waaronder uiterst zeldzame camees), die buitengewoon goed zijn geconserveerd. Het museum is zo ingericht dat de schittering van de geëxposeerde stukken ideaal uitkomt, zoals de unieke collectie pendulesaa in de vorm van een lier, de astronomische pendules (‘skeletten’ genaamd), maar ook en vooral de
6
556
HENEGOUWEN SOIGNIES
CANAL DU CENTRE 0
BRUSSEL 9
E1
Le Rœulx
20
2 km
8 53 N
Pont-Canal
MONS/BERGEN
Ville-s-Haine
21a
Lift 2
Scheepslift van Strépy-Thieu
Cantine des Italiens
N5
35
Lift 3
Thieu
Strépy Bracquegnies
BINCHE
Maurage
55
Lift 4
LA LOUVIÈRE N
Havré
Lift 1 CHARLEROI
A 7-E
CHARLEROI
HoudengGoegnies
21
Houdeng-Aimeries 2 19-4
E 42
BINCHE
laatste verdieping is sinds 2019 een klein museum, gewijd aan de geschiedenis van de binnenvaart in België: Waterwegen van gisteren, vandaag en morgen. Mooi uitzicht op het kanaal. Boottocht naar de liften – Scheepsliften van Strépy-Thieu, R. Raymond Cordier 50 7070 Thieu - t 078 05 90 59 - voiesdeau.hainaut.be - vertrek verzekerd van april tot laatste weekend van okt.: dag. beh. ma (zie de website voor de duur en de vertrektijden) - € 18 - reserv. aanbevolen. / Op deze leuke tocht over het met bomen en huizen omzoomde kanaal, kunt u zich een voorstelling maken van het leven van de binnenschippers: doortocht door de hydraulische liften, draai- of hefbruggen, bediend door brugof sluiswachters. Een van de aanlegsteigers bevindt zich vlak bij de Cantine des Italiens, een barakkenkamp dat in 1945 werd opgericht voor de opvang van Italiaanse mijnwerkers. Bij het doorvaren van de liften 2 en 3 kunt u deze in werking zien. In de machinekamer op de rechteroever bij lift 3 is te zien hoe het water, dat zich in de twee torens van het gebouw bevindt, onder zeer hoge druk wordt gebracht. Dit gebeurt om de toegangsdeuren tot de lift te openen, om een waterdicht schot tussen het kanaal en de bak neer te laten en om de zuigers te laten functioneren. De terugtocht gaat over het jaagpad. Zo kunt u de liften ook aan de buitenkant bekijken. w U kunt ook fietsen huren om langs de oevers naar lift 3 te rijden.
DE VOORMALIGE HYDRAULISCHE LIFTEN
Deze metalen constructies werden uitgetekend door een bedrijf uit Londen en uitgevoerd door de Cockerillfabrieken; zij werden geplaatst van 1888 tot 1917. Een eenvoudig principe ligt aan de basis: de schepen nemen plaats in twee waterbekkens, het ene in het hoge deel, het andere in het lagere deel van het kanaal. De twee bakken zijn op enorme zuigers geplaatst die als het ware een hydraulische balans vormen. Deze zuigers schuiven in twee cilinders vol met water, die via leidingen met elkaar verbonden zijn. Een overgewicht aan water in de bovenste bak doorbreekt het evenwicht en duwt hem naar beneden terwijl intussen het principe van de communicerende vaten de andere naar boven duwt. T voiesdeau.hainaut.be.
557
MONS/BERGEN
y MONS/BERGEN: ADRESBOEKJE Plattegrond (blz. 549) AANKOMST/VERTREK
Met de trein – www.belgiantrain.be. Naar/van Brussel (50 min.), vliegveld Bruxelles-National (1.10 uur), Doornik (30/40 min.), Charleroi (35 min.). BEZOEK
Mons Card – www.visitmons.be/ monscard. Deze kaart is 24 uur (€ 18, kind tot 12 jaar € 5), 48 uur (€ 26/10) of 72 uur (€ 34/15) geldig en geeft toegang tot of korting op 15 bezienswaardigheden en musea. Daarnaast profiteert u van lagere prijzen in veel winkels en restaurants, en tijdens uw verblijf staat er een gratis fiets tot uw beschikking. Te koop online of bij het toeristenbureau. Pass Van Gogh – blz. 552. Greeters – Enthousiaste bewoners van de stad leiden u met plezier rond door Bergen en delen graag hun lievelingsplekken en favoriete adresjes. Informatie en aanvraagformulier op www.visitmons.be/ greeters. App – Gids is te downloaden op www.visitmons.be. OVERNACHTEN GOEDKOOP
Ă Jeugdherberg – A1 - Rampe du Château 2 - t 065 87 55 70 www.lesaubergesdejeunesse.be 115 bedden - voor + 26 jaar: kamers met 4 bedden € 23/pers. :. Dit is ongetwijfeld de beste jeugdherberg van België: ze ligt aan de voet van het belfort en op een steenworp van de Grote Markt. Dit moderne en onopvallend gebouw biedt kamers voor drie tot vier personen (met stapelbedden), met eigen toilet en douche. Bed- en
badlinnen zijn in de prijs inbegrepen (na aankomst aanvragen). DOORSNEEPRIJZEN
Ē Le Terminus – A1 - Pl. Léopold 3 - t 065 34 05 64 - 12 kamers € 65/80 - : € 10 - f Rondinella: t 065 36 08 39 - www.la-rondinella. be - dag. 12.00-14.30, 18.00-2.00 u pizza € 8/15,30. Dit pretentieloze familiehotel ligt tegenover het station van Bergen. Eenvoudige maar onberispelijk schone kamers. Vlakbij is een restaurant-pizzeria met Franse en Italiaanse gerechten. Ą Infotel – B1 - R. d’Havré 32 t 065 40 18 30 - www.hotelinfotel.be - õ - 36 kamers € 60/120 - : € 13. In een drukke winkelstraat, vlak bij de historische Grote Markt. De comfortabele kamers van dit hotel komen uit op een rustige binnenplaats. Copieus ontbijt. ć Saint James – B2 - Pl. de Flandre 8 - t 065 72 48 24 - www. hotelstjames.be - õ € 10 - Î - 21 kamers € 90/120 - : € 12. Pand uit de 18de eeuw op loopafstand van het historische centrum. Modern design. Elegante bar. De kamers in de nieuwe vleugel hebben geen last van het drukke verkeer. ă Hôtel Lido Mons Centre – B1 R. des Arbalestriers 112 - t 065 32 78 00 - www.lido.be - õ € 10 + gemeentebelasting € 3/dag/pers. j - 116 kamers € 99/124 - : € 10. Recent gebouwd hotel vlak bij de haven van Nimy. Comfortabele en verzorgde kamers, royaal ontbijtbuffet. Les Chambourlettes – Buiten de plattegrond - Guy de Brès 53 t 065 33 58 63 - www.leschambour lettes.com - õ - 2 kamers € 85/130 :. Dit pension ligt een paar minuten met de auto van het centrum, in een woonwijk aan de rand van het Bois d’Havré.
6
Vertaling
L ore Aerten, Henriëtte Gorthuis, Peter Hooghiemstra, Alexander van Kesteren, Karin Snoep Eindredactie Karin Evers Opmaak Asterisk*, Amsterdam Omslagfoto Vichie 81/Shutterstock.com Oorspronkelijke titel Belgique Oorspronkelijke uitgever Michelin, Parijs Uitgevers Philippe Orain (Michelin, Parijs) Lieven Defour (Lannoo, Tielt) Catherine Guégan Hoofdredactie Redactie Pascal Bagot, Renaud Dechamps, Alexandra Forterre, Serge Guillot, Françoise Klingen, Dirk De Moor & Johan Van Praet, Gaelle Redon, Julien Van Remoortere, François Sichet, Bram de Vos (Uitgeverij Lannoo) Grafisch ontwerp Christelle Le Déan, Sandro Borel Omslagontwerp Keppie&Keppie, Varsenare Alain Robert, Denis Rasse, Patrick Matyja Cartografie Stadsplattegronden © MICHELIN en © 2006-2017 TomTom. All rights reserved. Met dank aan Juliette Callou (Office Belge de Tourisme Wallonie Bruxelles), Cristian Catona, Marion DesvignesCanonne, Gary Divito (Visit Brussels), Hervé Dubois, Isabelle Foucault, Maria Gaspar, Bogdan Gheorghiu, Pascal Grougon, Andreea Karina Gruia, Nicolas Koussa, Bénédicte Lathes, Sophie Roques, Margot Santraine, Pascale Schuddings (VisitFlanders), Marie Simonet © Michelin © Cartografie: Michelin © Nederlandse tekst: Uitgeverij Lannoo, nv, Tielt, 2020 Het redactieteam heeft de grootste zorg besteed aan de samenstelling en de controle van deze gids. Maar omdat de gegevens voortdurend gewijzigd worden, moet de praktische informatie (prijzen, adressen, bezoekuren, telefoonnummers, bezienswaardigheden, internetadressen) worden beschouwd als een aanwijzing. Het is dan ook best mogelijk dat bepaalde info bij het verschijnen van deze gids niet helemaal correct of volledig is. Wij kunnen daar niet verantwoordelijk voor worden gesteld. Deze gids bestaat voor en door u; u bewijst ons dan ook een grote dienst door eventuele tekortkomingen of vergissingen te melden. Aarzel niet om ons uw opmerkingen en suggesties over de inhoud van deze gids mee te delen. Bij een eerstvolgende bijgewerkte editie zullen wij daar rekening mee houden. Contactadres De Groene Reisgids Uitgeverij Lannoo Kasteelstraat 97 B-8700 Tielt degroenereisgids@lannoo.be
De Groene Reisgids Uitgeverij Terra Lannoo bv Postbus 23202 1100 DS Amsterdam Zuidoost info@terralannoo.nl
www.lannoo.com D/2020/45/481 - NUR 512 ISBN 978 94 014 6839 8 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.