GA JE MEE NAAR YELLOWSTONE? ★
EEN WERELDREIS LANGS NATIONALE PARKEN ALEKSANDRA MIZIELIŃSKA EN DANIEL MIZIELIŃSKI
NATIONAAL PARK NAMIB-NAUKLUFT ➡ p. 64
er rivi seb Kui
100 mijl itaire milbasis Nord gletsjer Olifantspoot
➡p. 76
Na geb uklu er g
ft- e t
m te
lei susv os
200 km
Kuis ravi ebjn
S gebesrie erg
Atlantische Oceaan
NATIONAAL PARK GROENLAND
Groenlandzee
onderzoeksbas is G o ba b e b
S
VERTAALD DOOR GREET PAUWELIJN
we g
schialwitvlakte e W aag l
★
poolbasis Zackenberg
Sesriem
er rivi chab u Deadvlei Tsa
onderzoeksbasis Summit Camp
Ittoqqortoormiit
NATIONAAL PARK KOMODO
Tasmanzee
50 mijl 10 km 5 mijl
➡ p. 92
Floreszee
Mac k ber inno gp n as
So un d-f j
Ta k va ahe lle i
or d
Milfo Trackrd wan rou delte Te Anau
➡ p. 106
100 km
Milf ord
meer
NATIONAAL PARK FIORDLAND
d s
Komeilan o
eil Flo an re
d do
m ee r Manapouri
an d eiladar P
d
eila Rinc n a
50 km 25 mijl
ei Stewla
nd rt a
nd eila fish d Co
NATIONAAL PARK BIAŁOWIEŻA ★ POLEN ★ OPPERVLAKTE: 105.17 km2 ★ GESTICHT IN 1932 ★
lh ede
er t
beerhond
ar
aa f
wit t
eo
oie v
a
w as
r
allei wkav e r a N
ha
eland
as
konik
e es op er
be Eur v
Paleispark
4
bosuil
d we
il rgu
eik Maci e
k
ik ere zo m
grote bonte specht
Hallo, ik ben Ula!
gewonen eekhoor
jze wolf g ri
ree
boomm a rt e r
e ev
ijn rzw
s da
Europe lynx se
Hallo, ik ben Kuba!
Europese biz of wisenton
boswachtersh
w e zel uis Dz i e dz ink a
-Europese Ooset gel
vos 5
Laat die brief eens zien!
Echt waar?
Ula, ik heb een brief ontvangen!
Ja. Van wie?
Echt waar.
Oh! Van een zekere Dakota, een bizon. Ze zegt dat ze mijn nicht is.
Ze nodigt ons uit.
Kijk, ik heb bizons gevonden.
Ze lijken helemaal op jou.
Maar da’s toch leuk? Wacht, ik ga even iets checken.
Echt?
Maar ik ken haar niet.
Toon eens.
OkĂŠ.
Amerikaanse bizon Bison bison
6
Wow! Je hebt gelijk. Net ik!
Wel, ik zie ze toch?
Zou je ze niet willen zien?
Hoe dan?
Ik bedoel natuurlijk in levenden lijve!
Zij woont dus ergens ver weg?
Ja maar‌
Je hebt toch een uitnodiging gekregen?
Ze schrijft toch dat ze in Amerika woont? Aah.
Heb je die brief eigenlijk wel gelezen? Ik zag dat stuk over het hoofd.
Wat zeg je daarop?
Wat bedoel je?
Wel, vertrekken we of niet?
Maar toch niet...
MET HET VLIEGTUIG?
Europese bizon of wisent Bison bonasus
7
Maar vorige zomer waren we in het dorp hiernaast.
Je weet toch dat ik altijd al heb willen reizen...
Net daarom zouden we nu iets verder kunnen gaan. Moeten we meteen helemaal naar Amerika? Zijn er niet nog wat bestemmingen tussenin?
We zijn nog maar één keer op reis geweest, 20 kilometer hiervandaan, en nu wil je naar de andere kant van de wereld? Je zult het zien, Kuba, veel verschil zal er niet zijn.
POOLSE EEKHOORN BEREIKT ALS EERSTE KNAAGDIER EVEREST
Besef je wel hoeveel nieuwe dieren we zullen moeten ontmoeten?
Jazeker! Ik leg niet graag nieuwe contacten.
Maar ik ben zo groot en iedereen staart altijd zo naar mij.
Ik wel, en bovendien zal ik de hele tijd bij je zijn.
Ik houd ze wel aan de praat, zodat ze je niet opmerken. Komt wel goed!
Oké dan! We moeten wel even raad inwinnen.
Ja, laten we naar die dode spar gaan, waar die specht woont die ik ken.
Het is daar altijd zo druk en daar houd ik niet van.
En ik heb ook vliegangst...
8
?
withalsnv vliege anger
stis splend
e
sschorskev
Ik vegetariër worden en geen houtwormen meer eten? Weet je wel hoeveel er hier zitten? Zoveel heerlijke larven! Hemelser bestaat niet.
Ik eet bijvoorbeeld sinds kort alleen maar zaden en vruchten.
dw e
e
uil rg
n la
r
g
bo s
ui l
re up
ns
B
eretser kop
Anthoni! Ben je daar?
-
arrensch sp kever ors
nnende kever rs
rui sch ge o
Natuurlijk, dat is nu eenmaal wat eekhoorns eten! Wat een opoffering!
Maar nu terzake, of mijn ontbijt gaat ervandoor.
omboarter m
vliegend h ert
We willen graag je raad inwinnen over iets. We denken eraan om naar Amerika te vliegen...
r
oo
Europese lynx
ho
dg e u t ra n d zw e am
r
ec
ht et
o lz w a m
outzwam renh par es oz
Dag Anthoni, het is hier wel druk bij jullie.
le tte
rzetter
Eindelijk! Hier is het.
Ja, natuurlijk! Iedereen wil hier zijn. Er is eten in overvloed. Waar je ook klopt, zit er houtworm. Echt een aanrader!
Bedankt, maar ik probeer niet te veel insecten te eten. Nog niet overwogen om vegetariër te worden?
tee drie
n
sp
ec ht
Wie op dat idee is gekomen, is niet goed snik. Zo’n reis is heel ingewikkeld. Bovendien hebben we hier in ons bos alles wat we nodig hebben. ... en we vroegen ons af waar te beginnen. Pfff…
Nou, goed dan. Ik ken iemand. Een duif, een stadsduif. Met stadsmanieren. Hij heet Filip en woont niet ver van hier. Elke woensdag spreekt hij hier in de vallei af met Henio, de nachtzwaluw. Vraag het hem eens. Hij weet alles... Maar nu moet ik echt gaan.
9
In zijn bos werden alle dode bomen omgehakt en verwijderd. Daardoor was Anthoni zijn woonplek kwijt en had hij ook moeite om voedsel te vinden. Bij ons is het helemaal anders...
Wist je dat Anthoni hier nog maar pas woont?
O ja?
Voordat de mens zijn intrede maakte op aarde, op dieren begon te jagen en bomen om te hakken, besliste de natuur over het leven in de bossen. Helaas resten er slechts weinig bossen die niet door de mens zijn verstoord. Deze oerwouden behoren tot de meest bruisende plekken op aarde en herbergen een ongekende rijkdom aan dier- en plantensoorten.
Wat is het plan nu?
We wachten op Filip. Die komt overmorgen.
Tegenwoordig zijn de meeste bossen in Polen en Europa door de mens aangeplante, commerciële bossen waar bomen worden geplant en omgehakt om hout te winnen. Hier worden dode bomen meestal geruimd, omdat houtworm er massaal in gaat huizen. Deze insecten zijn schadelijk voor de houtproductie omdat ze zich ook voeden met levende bomen, waardoor die afsterven.
Lang geleden was een groot deel van Europa ook bedekt door een dicht bos. Het bos van Białowieża is een van de best bewaarde restanten ervan. Dit is waar Kuba en Ula wonen.
Het is niet volledig een oerwoud, omdat de mens het eeuwenlang intensief heeft gebruikt en omgevormd. Toch zijn er delen van het natuurlijke woud bewaard gebleven, omdat de mens die plaatsen alleen heeft gebruikt om er bijvoorbeeld hout te winnen of paddenstoelen en bessen te plukken. Zo zijn bepaalde plekken in grote mate onaangeroerd. 10
Een deel van dit woud is nu een nationaal park. De omgevallen en afgeknapte bomen worden er niet weggehaald. Voor veel zeldzame diersoorten zijn die oude, rotte boomstammen van levensbelang. Voor andere vormen ze een ideale schuilplaats of een plek waar ze veel voedsel vinden.
Dakota komt uit Yellowstone in de Verenigde Staten. Daar wonen veel bizons.
Wist je dat Yellowstone het oudste nationaal park ter wereld is?
Geweldig interessant‌
De Amerikanen kwamen als eersten op het idee om een nationaal park te openen. Ze waren zo onder de indruk van de wilde natuur rondom de Grand Canyon van de rivier Yellowstone dat ze besloten om daar een groot gebied af te bakenen waar de planten, de dieren en het landschap beschermd konden worden tegen de mens. Ze beschouwden het als een nationale schat, waar de huidige en toekomstige generaties van konden genieten.
Sommige parken werden gesticht op plekken met uitzonderlijke natuurverschijnselen en -objecten.
AustraliĂŤ telt het meeste nationale parken, maar liefst 684!
Warmwaterbronnen in het Nationaal Park Yellowstone
Wereldwijd bestaan nu duizenden nationale parken.
En Nationaal Park Groenland is het grootst!
Andere dienen om zeldzame dieren te beschermen die nergens anders voorkomen. De berggorilla in het Nationaal Park Wirunga in de Democratische Republiek Congo
AustraliĂŤ is vast heel leuk!
Nog andere parken beschermen landschappen en biotopen die vroeger vaak voorkwamen maar die door de oprukkende beschaving alleen in kleine gebieden bewaard zijn gebleven. De prairie in het Nationaal Park Grasslands in Canada
Euh...
Groenland klinkt de max!
11
De volgende dag
In het oerwoud van Białowieża groeien tal van reusachtige en uitzonderlijk hoge bomen. De oudste en dikste zijn eiken, die soms meer dan 400 jaar oud zijn en een omtrek hebben van 7 meter.
De grootste boom in het oerbos is de eik Maciek. Hij is ongeveer 450 jaar oud, is meer dan 40 meter hoog en heeft een omtrek van bijna 7,5 meter.
De oudste bomen ter wereld zijn helemaal geen reuzen. Het gaat om eeuwenoude dennen, waarvan de leeftijd geschat wordt op bijna 5000 jaar. Ze groeien bijzonder traag in uiterst gure omstandigheden, op een rotsachtige bodem hoog in de bergen, waar weinig regen valt. Je vindt ze in het westen van de Verenigde Staten.
Ik ben 4800 jaar oud.
Zei iemand iets?
Je hebt het je vast ingebeeld.
ze notenkraker grij
Om de alleroudste levende den te beschermen, hielden wetenschappers geheim hoe hij eruitzag en waar hij zich bevond. In 2832 v.Chr., toen hij wortel schoot, zag de wereld er helemaal anders uit. Er waren toen veel minder mensen op aarde dan nu. Omdat ijzer nog niet bekend was, werd al het gereedschap uit brons gemaakt. In Mesopotamië, Egypte, de Indusvallei, China en Peru ontwikkelden zich toen de oudste beschavingen ter wereld. 12
kloskorf
In 1569, toen de eik Maciek nog een jong boompje was, bestonden er nog geen kranten en waren de eerste aardappelen uit Amerika net aangekomen in Europa.
In die periode hielden imkers bijen in het oerwoud van de Białowieża.
s De imkers verdwenen meer dan 100 jaar geleden uit het oerwoud. De restanten van de kloskorven dienen nu alleen nog als bezienswaardigheid.
im
er
k
In de stam van reusachtige bomen, meestal dennen, hakten ze hoog boven de grond enorme holtes, kloskorven genoemd. De woudbijen werden naar die korven gelokt door de geur van honing en kruiden om daar hun nest te bouwen. Om de honing en bijenwas te kunnen oogsten verjaagden de imkers de bijen door middel van rook, wat soms tot bosbranden leidde.
Gedurende duizenden jaren bevolkten oerossen de Europese en Aziatische oerwouden. Ze waren echter een populair jachtobject. In de 18de eeuw waren er alleen in Oost-Europa nog kleine aantallen van te vinden. In 1755 werd in Pruisen de laatste oeros geveld.
t ur
Mogelijks woonden er toen dieren die nu uitgestorven zijn, zoals de tarpan.
Straks steekt die kerel ons woud nog in de fik!
t a rp a n
Voor ze in de 19de eeuw door jagers werden uitgeroeid, woonden er bruine beren in het oerwoud.
Daarna is het mijn beurt!
De tarpan was een klein, wild paard dat op het einde van de 19de eeuw uitstierf.
In het Nationaal Park Białowieża worden Poolse paarden gefokt die op de uitgestorven tarpan lijken.
Binnen 450 jaar ben ik even groot als eik Maciek.
13
ies
Ula’s notit
NATIONAAL PARK BIAŁOWIEŻA GELEGEN IN DE OOST-EUROPESE LAAGVLAKTE
BIJNA VOLLEDIG INGENOMEN DOOR BOS
HAAGBEUKEN, LINDEN, EIKEN, ESDOORNS EN SPARREN KOMEN HIER HET MEEST VOOR.
ZOMEREIK*
FIJNSPAR
ISOPYRUM THALICTROIDES
SPARRENAPPEL
I N HE T O E VOO RBO S RN BI AM AŁ EL OW IJ K IE SP ŻA AR DE R E N N N EN
N IE E . RO G EN EN M BO
EIKELS
GROVE DEN
14
DENNENAPPEL
NOORSE ESDOORN
W H ORD EE T FT SIN GE DS D E OU NE ESK DHEID GEGETEN, RAC HTIG E EIGENSCHAPPEN
RUWE BERK
ZACHTE BERK ZWARTE ELS
DASLOOK
BOSORCHIS ES
RATELPOPULIER
* TENZIJ ANDERS AANGEGEVEN, ZIJN DE PLANTEN IN ULA’S NOTITIES GETEKEND OP EEN SCHAAL VAN 1:1.
HAAGBEUK
WINTERLINDE
15
Woensdag
Zie jij hier ergens een duif?
Twee uur later
Heeft Anthoni niet gezegd WAAR in de Narewkavallei?
Ik heb het hem eerlijk gezegd niet gevraagd.
Ik denk dat ik hem zie. Ja, dat is hem. Ik herken Henio, de nachtzwaluw.
Henio, bedankt dat je in de zon wil zitten. Hier op de buiten zijn jullie allemaal zo schrikachtig.
Mmm...
In de stad, daar wordt pas geleefd! Zou je niet willen verhuizen?
Jeetje! Wat is er gebeurd?
16
Euh‌ Niets.
Ik heb vannacht een beetje te veel rondgevlogen.
Hij komt uit de stad.
Even later
Hallo!
O, hallo.
Niet echt, nee.
Ik kan je een gratis plekje geven onder het raam van het stadhuis. Stel je voor, HET STADHUIS. Daar moet je zijn om gezien te worden! Waarom ben je zo futloos vandaag?
Help!
Ik begrijp je. Ik zou ook geschrokken zijn van mezelf.
We moeten iets vragen. We willen naar Amerika en weten niet hoe we daar kunnen geraken.
Mmm, naar Amerika? Blijkbaar weet jij alles?
Even nadenken...
Eerst moeten we tickets kopen.
Ik wilde net hetzelfde zeggen.
Waarschijnlijk het best online.
Daar kun je van op aan!
Ik ben nog nooit op een luchthaven geweest‌
Perfect! We hebben iemand nodig zoals jij!
Regelen we wel. Dat is een makkie.
Ik ben al vaak op de luchthaven geweest.
Heb je geen zin om mee te gaan?
Natuurlijk!
WEL
Een paar dagen later
Cool!
Wow!
KOM, FILIP!
We zijn de reis aan het uitstippelen.
Wat zijn jullie aan het doen?
r... rrr
Kun je mijn tandenborstel inpakken?
Alles ligt al klaar.
Tuurlijk, heb je anders niets nodig? Wat denk je?
NOTITIES
17
De luchthaven, een week later
Euh...
Mmm...
Wat nu?
Geen idee!
Je zei dat je hier vaak bent geweest.
Twee uur later
Wat was dat?
Hoelang nog?
Ik denk dat we de motor kwijt zijn!
18
Ik ga op zoek naar de toiletten.
Negen uur later
Paspoort, alstublieft.
Op de luchthaven in de Verenigde Staten
Zie ik eruit als een typische toerist?
Ja, je valt helemaal niet op.
Zes uur later, op de autoweg in de staat Montana Dank u. Hebt u chiazaden?
Ula’s notities
R E TA NI TE GD N E
ARK ONE L P T A A WS NATION YELLO
POL EN
VE S
AAL PARK TION IEŻA A N AŁOW BI
AT L A N T I S C H E OCEAAN
We zijn er…
Ik val om van de slaap...
19
124
www.lannoo.com Registreer u op onze website en we sturen u regelmatig een nieuwsbrief met informatie over nieuwe boeken en met interessante, exclusieve aanbiedingen. Oorspronkelijke titel: Którędy do Yellowstone? Dzika podróż po parkach narodowych. Oorspronkelijke uitgever: Wydawnictwo Dwie Siostry, Warschau, 2020
© Copyright by Aleksandra Mizielińska and Daniel Mizieliński, 2020 © Copyright Nederlandse uitgave, Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2020 Vertaling © Greet Pauwelijn Opmaak: Keppie & Keppie D/2020/45/64 NUR 223, 232 ISBN 978 94 014 6638 7
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
125