ISRAËL – PALESTINA JERUZALEM – TEL AVIV
van reizigers voor reizigers
TR
TTER
ISRAËL – PALESTINA JERUZALEM – TEL AVIV
4 De wereld houdt niet op met draaien. Een wereldreiziger is de eerste om dat te beamen. Hoewel men geen inspanningen gespaard heeft om al de gegevens in deze gids uitgebreid te testen en te actualiseren, is het niet uitgesloten dat je ter plaatse vaststelt dat bepaalde gegevens in deze gids toch al opnieuw gewijzigd zijn. Veel adressen en suggesties in de Trotters zijn bovendien wat ‘fragiel’, juist omdat ze zo sympathiek en verrassend zijn. We zouden het daarom bijzonder op prijs stellen als je ons op de hoogte brengt van eventuele wijzigingen, zodat we de eerstvolgende herdruk op een correcte manier kunnen aanpassen. Dank bij voorbaat. Ons adres:
TROTTER Uitgeverij Lannoo Kasteelstraat 97 B-8700 Tielt
Uitgeverij Terra Lannoo Postbus/P.O. Box 23202 NL-1100 DS Amsterdam Zuidoost
E - MAIL: TROTTER @ LANNOO.BE WWW.TROTTERCLUB.COM
De prijscategorieën die in de Trottergidsen worden gebruikt, zijn steeds afgestemd op het land. Als je in een goedkoop hotelletje ongeveer € 25 betaalt, behoort een hotel waar je € 75 neertelt uiteraard tot de dure prijsklasse. De uitgever kan niet aansprakelijk worden gesteld voor eventuele fouten of de gevolgen ervan. VERTALING Petra van Caneghem; Imago Mediabuilders REISINFORMATIE VLAANDEREN EN NEDERLAND Wegwijzer, Brugge OMSLAGONTWERP Studio Jan de Boer / Helga Bontinck ONTWERP BINNENWERK Imago Mediabuilders OMSLAGFOTO Getty images/Dillemma Photography OORSPRONKELIJKE TITEL Le Routard – Israël et Palestine OORSPRONKELIJKE UITGEVER Hachette, Paris DIRECTEUR VAN DE REEKS EN AUTEUR Philippe Gloaguen STICHTERS Philippe Gloaguen en Michel Duval ADJUNCT- REDACTEUREN Benoît Lucchini en Amanda Keravel REDACTEUREN Olivier Page, Véronique de Chardon, Isabelle Al Subaihi, Anne-Caroline Dumas, André Poncelet, Marie Burin des Roziers, Thierry Brouard, Géraldine Lemauf-Beauvois, Anne Poinsot, Mathilde de Boisgrollier, Alain Pallier en Fiona Debrabander
© Hachette (alle rechten voor vertaling, reproductie en bewerking gereserveerd voor alle landen), Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2020 © Cartografie Hachette Tourisme WWW.LANNOO.COM
D/2020/45/213 - ISBN 978 94 014 6625 7 - NUR 517 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
5
HOE GEBRUIK JE DEZE GIDS? Op deze pagina’s zetten we de toeristische highlights voor je op een rijtje – stuk voor stuk zijn het met recht topervaringen die je niet mag missen!
X
21 TOPERVARINGEN 18
GENIET VAN HET 1 APERITIEF OP EEN VAN DE STRANDEN VAN TEL AVIV, MET DE VOETEN IN HET ZAND EN DE BLIK OP DE ONDERGAANDE ZON De spiritualiteit van Jeruzalem is hier ver weg. In Tel Aviv gaat het vooral om feesten en sporten en niet om de verheffing van de ziel. Wie Tel Aviv zegt, zegt theater en muziek, Bauhausarchitectuur, kunstgalerieën, cafés. En natuurlijk de stranden en de lange promenade langs het water, die in het zachte avondlicht verandert in een magische plek! Om terug te keren spring je op een stadsfiets. Blz 202
19
KUIER DOOR 2 DE STRATEN VAN DE VLOOIENMARKT IN JAFFA, DE MOOISTE EN KLEURRIJKSTE VAN TEL AVIV Vanaf zijn rotsige uitloper in zee tuurt het oude Jaffa naar de wolkenkrabbers van Tel Aviv. De schitterende vlooienmarkt aan de voet van de Ottomaanse klokkentoren, waar alle drukte van Jaffa lijkt samen te komen, is het kloppende hart van de stad. Heel levendig en je vindt er echt alles! Blz 208 Goed om te weten: de soek HaPishpeshim is geopend van zo. tot vr.; ga bij voorkeur ’s ochtends, wanneer de kraampjes opengaan, omstreeks 9.30-10.00 u. Heel druk op vrijdag!
Beer Sheva
LIBANON
Metulla
IË
ISRAËL
Haifa
21
Netanya
Sebastia Nablus
1 2 Tel Aviv-Jaffa
10 Eilat
MIDDELLANDSE ZEE
11 12
Jeruzalem
Gaza
15 ISRAËL
In de hoofdstukken ‘Mens, maatschappij, natuur en cultuur’ gaan we dieper in op de geschiedenis, het cultureel erfgoed en de geografie van het land of gebied dat je bezoekt. Boeiende achtergrondinformatie om alvast thuis of tijdens de heenreis door te nemen.
86
EGYPTE
HET ZUIDEN blz. 299
Hebron
Jericho
Wadi Qelt
8
17
14
Dode Zee
Massada
Beer Sheva Plaatsen opgenomen op de Werelderfgoedlijst van Unesco
DE WESTELIJKE 20 JORDAANOEVER blz. 463 19 JORDANIË 16
18 Taybeh Ramallah
JERUZALEM EN OMGEVING Bethlehem 13 blz. 335
DE GAZASTROOK blz. 535
1
Nazareth Jordaan
Caesarea
6
SYRIË
HET NOORDEN blz. 245
Tiberias
TEL AVIV EN DE MIDDELLANDSE ZEEKUST blz. 167
EGYPTE
5
Akko Safed
3
JOR
Mitzpe Ramon
Golan
4
DAN
HET ZUIDEN blz. 299
9
7 50 km
Eilat
2
X
87
ISRAËL: MENS, MAATSCHAPPIJ, NATUUR EN CULTUUR Bekende personen Bevolking Diepzeeduiken Drank Economie Ecotoerisme Flora en fauna Geografie Geschiedenis Godsdienst en geloof Keuken Kibboets: de principes van een gemeenschap Kunst Media Mensenrechten Milieu Muren en bruggen Vreemd, of niet? Werelderfgoed van Unesco
88 93 98 101 102 104 105 106 106 107 114 115 116 120 122 124 125 132 132
NAZARETH VILLAGE TOONT HET DORPSLEVEN IN DE TIJD VAN JEZUS .
In de hoofdstukken ‘Praktisch’ vind je alle nuttige informatie over de bestemming. Lees er alles wat je moet weten over bijvoorbeeld verkeer en vervoer, geldzaken, taal en reisdocumenten.
442
X
443
PALESTINA PRAKTISCH
444
- 5, Baibars Street, Sheikh Jarrah, 9711769 Jeruzalem T 972 2 582 82 63 Fax: 972 2 581 40 63 : jerusalem@diplobel.fed.be o israel.diplomatie.belgium.be. Ook verant-
woordelijk voor de Palestijnse Gebieden.
Formaliteiten De formaliteiten zijn dezelfde als die om Israël binnen te komen. We verwijzen naar het hoofdstuk ‘Israël praktisch, Alvorens te vertrekken’ op blz. 136.
ALTERNATIEF EN DUURZAAM TOERISME
Het alternatieve en duurzame toerisme, dat in de jaren 1990 ontstond, wilde in de eerste plaats de aandacht trekken van reisbureaus die bedevaarten organiseerden. Tot op dat ogenblik werd alles via Israël geregeld, het land koos welke plaatsen bezocht werden en welk verhaal daarbij hoorde. Dankzij deze ngo’s zijn het tegenwoordig de Palestijnen die hun geschiedenis en hun cultuur met de toeristen (religieus of andere) delen. Een keuze om het dagelijkse leven van de bewoners en globaal ook de situatie in de bezette gebieden beter te begrijpen. Je doet dus een beroep op deze ngo’s, maar je kunt bovendien ook overnachten in een gastenverblijf in een vluchtelingenkamp en aan vrijwilligerswerk doen. We zetten er enkele op een rijtje. Neem ruim vooraf contact met hen op. A ATG: Star Street 74 in Beit Sahur, in de agglomeratie Bethlehem T 02 277 21 51 ALVORENS TE VERTREKKEN o atg.ps. Geopend ma.-vr. 9.00-16.00 u, za. 9.00-13.00 u. De Alternative Tourism Group is een ngo die gespecialiseerd is in alternatief toerisme en die je aanmoedigt Palestina op een andere manier te ontdekken. Het bureau organiseert rondleidingen rond geschiedenis, poliNuttige adressen KONINKLIJK INSTITUUT VOOR DE TROPEN Mauritskade 64, 1092 AD Amsterdam. tiek, bevolking: uitstapjes van een dag tussen Jeruzalem en Bethlehem of Hebron, langere In België tochten, zoals het Abraham Path van twee tot vier dagen of de Nativity Trail van twaalf daT (020) 568 87 11 : communication@ gen tussen Nazareth en Bethlehem. ATG moedigt ook ontmoetingen met en uitwisselingen kit.nl o kit.nl. PALESTINIAN REPRESENTATIVE OFFICE IN tussen verschillende gemeenschappen aan (moslims, christenen, joden) en geeft je daarom BRUSSELS – Oudergemlaan 289, 1040 OXFAM - NOVIB - Postbus 30919, 2500 GX de kans om bij particulieren te overnachten. Tegenwoordig kun je een nacht tot meerdere Brussel T 02 735 16 39 : secretariat@ Den Haag T (070) 342 17 77 o oxfamDE MOSLIMWIJK VAN JERUZALEM BESTAAT weken in een van de honderd kamers bij een gezin in de regio verblijven. Ook vrijwilligerspalestinedelegationbrussels.eu. novib.nl. Bezoekadres: Mauritskade 9, 2514 werk EN kan, STEGEN je plukt olijven WERELDMEDIAHUIS VZW Vlasfa- HD Den Haag. UIT EEN WIRWAR VAN STRAATJES . (half oktober) of je plant bomen (februari), maar er is meer. ATG geeft een alternatieve, stevig gedocumenteerde gids uit, Palestina en de Palestijnen. briekstraat 11, 1060 Brussel T (02) 536 19 STICHTING FAIR TOURISM - o www.fair77 : info@mo.be o mo.be. tourism.nl. Actief op het gebied van duurA Hla Tours (Holy Land Adventure Tours): Manger Street, PO Box 106, Bethlehem zaam toerisme. WEGWIJZER REISINFO - BeenhouwersT 275 53 20 o hla-tours.net. Dit Franstalige bureau organiseert rondreizen en verblijstraat 9, 8000 Brugge T (050) 33 75 88 INFORMATIE VERRE REIZEN - Postbus 1504, ven op individuele basis of in groep. Je overnacht bij de bewoners, in een hotel met een tot vijf sterren, een jeugdherberg of bij een religieuze gemeenschap. Het team biedt cul: info@wegwijzer.be o wegwijzer.be. 6501 BM Nijmegen T (06) 25 35 48 52 tureel of religieus toerisme vanuit een solidaire en duurzame invalshoek. Onafhankelijk reisinformatiecentrum met : info@tegast.nl o tegastin.nl. Uitgever leeszaal (reisgidsen, tijdschriften, kaarten, van publicaties met betrekking tot verre A Diwan Voyage: Al-Awda Street, Oweidah Commercial Center Building, Ramallah reisverslagen). Uitgever van het magazine bestemmingen. T 02 298 55 87 o diwanvoyage.net. Archeoloog en historicus Sabri organiseert toeReiskrant. Organisator van Reismarkt (reirisme gericht op de bewoners, hun cultuur, hun geschiedenis. Hij stelt reizen samen met zigers informeren reizigers), Lang op Reis In Palestina ontmoetingen en uitwisselingen, maar ook met oog voor het erfgoed van de steden en (langdurig reizen), workshops en andere VERTEGENWOORDIGING VAN NEDERLAND dorpen. Sabri is, onder meer, de auteur van een heel goede gids, Palestina en de Palestijactiviteiten. Jeugddienst en ledenvereni- 12 Hollanda Street, El Bireh, Ramallah nen, uitgegeven door Philistin/Fipsouk. ging. (off Nablus road), Palestinian Territory A Siraj Center: YMCA Street, Beit Sahur T 02 274 85 90 o sirajcenter.org o walkpalestine.com. Siraj Center biedt bedevaarders, maar ook iedereen die nieuwsgierig is naar het anT (972) 2 240 6639. Fax: (972) 2 240 9638 In Nederland dere gezicht van Palestina, een reis aan buiten de platgetreden paden. Je komt in contact met : ram@minbuza.nl o nederlandwereldde plaatselijke bevolking en hun cultuur. Overnachten doe je bij de bewoners zelf, uitstapjes wijd.nl/landen/palestijnse-gebieden/overPALESTIJNSE MISSIE IN NEDERLAND – gebeuren volgens thema’s (geschiedenis, politiek, religie), ook wandel- en fietstochten mogeNieuwe Parklaan 23, 2597 LA ’s Gravenhage ons/ver tegenwoordiging-bij-de-palestijnselijk (zo is er het bekende Abraham’s path, een pad van Turkije naar Hebron, een helse reis!). T 070 360 48 64 o palestinianmission.nl. gebieden.
ALTERNATIEF EN DUURZAAM TOERISME
PALESTINA PRAKTISCH
445 CONSULAAT- GENERAAL VAN BELGIË
PALESTINA PRAKTISCH
De tekst die in twee kolommen loopt, bevat praktische informatie zoals adresgegevens van instanties en webadressen ter voorbereiding op de reis.
ABC VAN PALESTINA
ABC VAN PALESTINA BEVOLKING – 4.976.000 inwoners, waarvan 2.980.000 op de Westelijke Jordaanoever, 1.980.000 in de Gazastrook, 344.000 in Oost-Jeruzalem (en meer dan 636.000 Joodse kolonisten verspreid over Oost-Jeruzalem en de Westelijke Jordaanoever). OPPERVLAKTE – Westelijke Jordaanoever: 5655 km2, waarvan 18% onder totale controle van de Palestijnse Autoriteit en 20% onder gedeelde controle; Gazastrook: 365 km2. BELANGRIJKSTE STEDEN – Oost-Jeruzalem, Nablus, Hebron, Ramallah, Bethlehem. BEVOLKINGSDICHTHEID – 522 inwoners per km2 op de Westelijke Jordaanoever, 5375 inwoners per km2 in de Gazastrook, het gebied met de hoogste bevolkingsdichtheid van de wereld. PRESIDENT – Mahmoud Abbas. RELIGIES – soennitische moslims (98%), christenen (1,2%) en minderheden zoals de Samaritanen (in Nablus). MUNTEENHEID (VOORLOPIG) – de sjekel; de Jordaanse dinar en de Amerikaanse dollar worden overal gebruikt. MINIMUM MAANDLOON – 1450 ILS of ongeveer € 337. LEVENSVERWACHTING – 72 jaar voor mannen, 75 jaar voor vrouwen. INDEX VAN DE MENSELIJKE ONTWIKKELING – 0,686 ofwel een 119de plaats op 189 landen.
ABC van Palestina Alvorens te vertrekken Alternatief en duurzaam toerisme Budget Checkpoints Elektriciteit Feesten en feestdagen Fooien Geldzaken Gezondheid Internetadressen Klimaat Overnachten Post Reisliteratuur Risico’s en ergernissen Taal Telecommunicatie Vervoer Winkelen Woordenschat
444 444 445 446 446 448 448 448 448 449 450 450 451 451 451 452 453 456 456 459 461
6
HOE GEBRUIK JE DEZE GIDS? X
78
REISPLANNER Tel Aviv
•
dansen in een van de vele hippe discotheken. Twee of drie dagen, een moeilijke keuze. • Jeruzalem (2): een heel andere sfeer. Je dwaalt door de Armeense, de joodse, de christelijke en de moslimwijk van de stad. Je snuift de sfeer op bij de citadel en Toren van David, aan de Esplanade der Moskeeën en op de Olijfberg. Je neemt de Via Dolorosa en slaat af naar de Heilig Grafkerk. Je staat even stil bij de Klaagmuur en waagt je vervolgens in de Hizkiatunnel in het archeologisch park in de stad van David. In de nieuwe stad lopen liefhebbers van zowel moderne kunst als geschiedenis het erg mooie Israël Museum en het Bible Lands Museum binnen. Je bezoekt ook het gedenkteken Yad Vashem, een eerbetoon aan alle onschuldige slachtoffers van de Shoah. Reken op drie tot vier dagen, afhankelijk van hoelang je in Tel Aviv blijft. • Bethlehem (3): de stad waar Jezus werd geboren, ligt midden in Palestijns gebied. Je komt er met de bus vanuit Jeruzalem. Op het programma: de Geboortekerk, de soek in de oude stad. Mis ook niet het museum en de kunstgalerie van het hotel Walled Off, opgericht door Banksy. Aan de overkant zie je de getuigenissen, tekeningen en graffiti op de muren bij de checkpoint. Trek een dag uit en overnacht ter plaatse of vertrek vanuit Jeruzalem.
Metulla
Lohamei Haghetaot Safed 5 Akko 4
Mitzpe Ramon 6
Haifa 3
JORDANIË
Golan
Tiberias Nazareth Jordaan
Tel Aviv (1): iedereen vindt wel iets te doen in de ‘stad die nooit slaapt’: cultuur, kunst, zee en strand. Er zijn genoeg musea (het kunstmuseum, het museum van het Joodse Volk, het Rabin Center) en kunstgalerieën, er is de Bauhausarchitectuur en natuurlijk mogen we de soeks (waaronder die van Jaffa) niet vergeten. Neem een aperitiefje op het strand en reserveer een tafeltje in een van de vele restaurants waar de culinaire tradities van de bevolking in de kijker gezet worden. Daarna ga je lekker
Hotel Walled Off, een artistiek project van Banksy
LIBANON
ISRAËL Avdat 7
EEN WEEK
SYRIË
Heel belangrijk: win altijd advies in bij het ministerie van Buitenlandse Zaken. Daar krijg je de recentste informatie over de veiligheid in de verschillende zones.
De Reisplanner stelt uitgewerkte reisprogramma’s voor om Israël-Palestina op de beste manier te ontdekken.
79
Caesarea 2 Sebastia
10
EGYPTE
9 Nablus Tel Aviv 1 1 1 1 5
50 km
1 1
Eilat
8 Taybeh
JORDANIË
St.-Jorisklooster
6 5 Jericho
Jeruzalem 2 2 2 6 3 3 7 Bethlehem
MIDDELLANDSE ZEE Gaza
4 Hebron
Reisroute van 1 week Reisroute van 10 dagen Noordelijke route Zuidelijke route Route door Westelijke Jordaanoever Plaatsen opgenomen op de Werelderfgoedlijst van Unesco
Ramallah 7
ISRAËL Beer Sheva
Dode Zee
Massada 3
Ein Bokek 4 Eilat
Bauhausarchitectuur siert het straatbeeld van Tel Aviv. >
462
•
PLO: Palestine Liberation Front. Beweging opgericht in 1964, die een federatie van politieke partijen groepeert, met als belangrijkste de Fatah. Vertegenwoordigt alle Palestijnen, zowel in binnen- als in buitenland. De gesprekspartner van Israël en de internationale gemeenschap, tijdens de vredesonderhandelingen. Aan het hoofd staat Mahmoud Abbas. Recht op terugkeer: resolutie 194 van de Algemene Vergadering van de VN van december 1948 geeft de Palestijnse vluchtelingen het recht om ‘zo snel mogelijk’ naar hun land terug te keren; een resolutie die tot op vandaag dode letter is gebleven. Het aantal vluchtelingen is ondertussen van 700.000-750.000 opgelopen tot 5 miljoen. • Sjiieten: ontstaan na het schisma (vandaar de naam) van 658. De ‘legitimisten’ van de islam. De volgelingen van Ali, schoonzoon van de Profeet, beschouwen de drie eerste kaliefen en vooral de volgende als de usurpators en willen geen andere gids (imam) dan een van zijn nakomelingen. • Soennieten: in tegenstelling tot de sjiieten volgt deze grootste strekking binnen de islam de Koran, maar ook de hadiths. Ze volgen de ‘sunna’, met andere woorden de profetische traditie. • Sur: scheidingsmuur. • Umma: gemeenschap van gelovigen, of islam als natie. • West Bank: de Engelstalige benaming van de Westelijke Jordaanoever.
DE WESTELIJKE JORDAANOEVER
•
PALESTINA PRAKTISCH WOORDENSCHAT
Door deze beknopte inhoudsopgave per hoofdstuk te gebruiken hoef je niet telkens terug te bladeren naar de volledige inhoudsopgave vooraan in het boek.
DE WESTELIJKE JORDAANOEVER. . . . . . . . . . . . . . . . . 466 BETHLEHEM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 468 HEBRON (AL-KHALIL) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 486 JERICHO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 492 RAMALLAH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 504 NABLUS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 519
Op het kleine kaartje linksboven zie je in een oogopslag welk deel van het land of de regio het betreffende hoofdstuk beschrijft.
LIBANON
MIDDELLANDSE ZEE Meer van Tiberias
SYRIË
Nablus
Tel Aviv
WESTELIJKE JORDAANOEVER
Jeruzalem GAZASTROOK
Hebron
Ramallah Bethlehem Dode zee
JORDANIË EGYPTE
XXX
Op de eerste pagina van elk regiohoofdstuk zijn de niet te missen bezienswaardigheden in kaart gebracht met een paginaverwijzing voor wie ze direct wil raadplegen.
The Church of the Nativity Haram-el-Khalil of Ma’arat HaMakhpela of het graf van de Aartsvaders Hebron, Old City Hisham’s Palace Wadi Qelt en Saint George’s Monastery Old City van Nablus
DE OUDE STAD , DE GEPLAVEIDE STRAATJES EN DE SOEK
MAKEN EEN BEZOEK AAN BETHLEHEM ZEER DE MOEITE WAARD .
479
490 491 496
499 525
DE WESTELIJKE JORDAANOEVER Het woord ‘Palestina’, Falasteen in het Arabisch, is afgeleid van de Filistijnen, een Indo-Europees volk dat in de 12de eeuw v.Chr. in Griekenland aan land ging en zo Kanaän wilde innemen. Tot 1948 stond de term voor het gehele gebied onder Brits mandaat. In die periode hadden joden, moslims en christenen de Palestijnse nationaliteit, die de facto verdween toen de Britse troepen zich op 14 mei 1948 terugtrokken en de staat Israël werd uitgeroepen. Vanaf dat moment was het woord ‘Palestijn’ alleen van toepassing op de Arabieren, christenen en moslims, afkomstig uit Palestijns mandaatgebied en hun nakomelingen, of die zich nu in Israël, de bezette gebieden of in ballingschap bevinden. Het land Palestina bestaat uit Oost-Jeruzalem, de Westelijke Jordaanoever en de Gazastrook. 63 jaar na de oprichting van de staat Israël en vele conflicten later werd Palestina internationaal erkend en werd het eind 2011 lid van Unesco, bij gebrek aan een zetel in de VN als volwaardig lid. In tegenstelling tot wat vaak wordt gezegd, was dit geen eenzijdige vraag, integendeel: wat is meer multilateraal dan een verzoek aan de Verenigde Naties, dat daarna door 193 lidstaten wordt besproken?
7
320
321
MITZPE RAMON 4800 INWONERS | NETNUMMER 08
Het nieuwe stadje zonder veel uitstraling ligt aan een krater, de Makhtesh Ramon, de grootste van de drie kraters in de Negevwoestijn. Hij is gigantisch: meer dan 400 m diep, 40 km lang en een tiental kilometer breed. Geen enorme asteroïde, geen uitgedoofde vulkaan. Dit reuzengat is het gevolg van erosie. In de krater, of vanaf de rotspunt, ben je getuige van een betoverend spektakel, dat nog mooier is bij zonsopgang. Mitzpe Ramon is de ideale uitvalsbasis voor een trektocht door de woestijn en een ontdekkingstocht door een boeiend maanlandschap.
i
HET ZUIDEN
AANKOMST EN VERTREK Mitzpe Ramon heeft geen busstation. In de stad zijn wel bushaltes, een in Rehov Ben Gurion (waar je ook het kleine winkelcentrum vindt), een tweede 100 m van de officiële jeugdherberg (tegenover het Visitor’s Center en het Bio Ramon Center). Het makkelijkst is aan de buschauffeur te vragen welke halte je neemt.
O
De bussen van maatschappij Egged (bus 392) tussen Eilat en Beer Sheva stoppen in Mitzpe Ramon. Om het uur, 6.30-23.40 u. Rit van 2½ uur naar Eilat, 35 min naar Avdat en 1 uur en 40 min naar Beer Sheva. • Beer Sheva: een vijftiental bussen per dag, 5.00-21.30 u met maatschappij Metropoline (bus 60). Halte in Sde Boker. De bussen van Metropoline zijn twee keer goedkoper dan de bussen van Egged (maar die laatste rijdt rechtstreeks en is dus sneller). • Tel Aviv en Jeruzalem: geen rechtstreekse bussen. Je moet overstappen in Beer Sheva. • Geen sheroet in Mitzpe Ramon.
Om vlot door de gids te navigeren, wordt per stad of regio dezelfde informatiestructuur gehanteerd: praktische informatie - informatie over verblijf: slapen, eten, iets drinken, uitgaan - informatie over de bezienswaardigheden.
logeert. Specialiteit zijn ritjes met de jeep van enkele uren tot een paar dagen (800 ILS voor 2½ uur per jeep; 1700 ILS voor de hele dag). Ook trektochten op verzoek.
GOEDKOOP
A
Desert Experience – Tiyul Acher: Rehov Har Ardon T 659 51 92 o tiyulacher.com. In het heraangelegde industriegebied. Tochten in de hele Negevwoestijn. Een serieus en bekend bureau. `
NUTTIGE INFORMATIE EN ADRESSEN
SLAPEN, ETEN IN DE OMGEVING
I Visitor’s Center: zie rubriek ‘Wat is er te zien en te doen?’. s
Bank: Mitzpe Ramon Branch in het kleine winkelcentrum, ter hoogte van de grote rotonde. Wisselt euro’s. Geldautomaat. Supermarkt: in het kleine winkelcentrum, k ter hoogte van de grote rotonde. Groot aanbod.
f
Verhuur van mountainbikes: Desert Shade, zie ’Slapen, eten in de omgeving’. Circa 70 ILS voor een halve dag en 90 ILS voor een dag.
CAMPINGS Een tiental kampeerzones in de krater. C Gratis. Heel beperkt, alleen een vlak terrein,
BUREAUS EN GIDSEN Ramon Jeep Tour: T 0544 935 192 Ajeepramon@gmail.com. Een bureau dat uitge:
baat wordt door de alleraardigste Oded, die alle geheimen van de woestijn kent. Je neemt contact met hem op en hij komt naar de plaats waar je
WIST JE DIT? DOE EEN WENS! | Ieder jaar, zo rond half augustus, doorkruist de aarde de Perseiden, een wolk van meteoren die in de atmosfeer opbranden. In het midden van de woestijn, weg van de nachtelijke lichtvervuiling, wordt bij deze gelegenheid feest gevierd in Mitzpe Ramon. Alle lichten van de stad gaan uit en iedereen komt naar buiten om een van de mooiste sterrennachten van het Midden-Oosten te beleven! Met wat geluk kun je 100 tot 120 vallende sterren per uur zien!
Voor wandelaars. Er is niets te eten, je kunt alleen wat drinken. De omgeving is schitterend, maar het lijkt hier wel een fabriek.
geen douches. Neem je eigen tent mee. Slechts een camping, in de buurt van Lots Cisterns, buiten de krater, maar een paar honderd meter van de rotswand, douches en wc (gratis). 15 km van Mitpze C Be’erot050Campground: Ramon 525 73 66 beerot@npa.org.il.
T
:
Neem de weg naar Eilat, na 10 km volg je de bewegwijzering naar links; 5 km over de berijdbare weg. De enige camping waarvoor je in deze krater moet betalen: circa 40 ILS voor 4 personen, zet je tentje ergens neer; 75 ILS per persoon als je in een bedoeïenentent wilt slapen. Ontbijt niet inbegrepen. Tweepersoonskamer met ontbijt en airco 550 ILS. Een heleboel niet al te dikke matrassen in de grote bedoeïenententen en vier kamers met elk zes bedden.
(minder dan 250 ILS of € 62,50)
CH
Desert Shade Eco-Camp: 1,5 km van de grote rotonde; neem richting Beer Sheva en volg de bewegwijzering aan de rechterkant T 658 62 29 of 0546 277 413 o desert-shade.com. Circa 80 ILS per persoon in een slaapzaal, 140 ILS per persoon in een kamer; ontbijt 35 ILS, geen restaurant. Eigen tentje 50 ILS. Buiten het dorp ligt het reizigersadresje bij uitstek, met een uitzicht op de krater, geknipt om even bij weg te dromen, te filosoferen. Vier basic hutjes, met lemen muren en twee kamers. Iets verderop staat een grote bedoeïenentent die dienstdoet als slaapzaal. Er liggen een veertigtal matrassen. Gemeenschappelijke douches en sanitair. Gezellige ruimte om te ontspannen, een babbeltje te maken of een hapje klaar te maken (neem je eigen ingrediënten mee). Gemeenschappelijke keuken. Bar met streekwijnen. Er zijn mountainbikes te huur. Organiseert ritjes in de woestijn.
GOEDKOOP TOT DOORSNEEPRIJS (80-400 ILS of € 20-100)
HR
Mitzpe Ramon Youth Hostel: 100 m van het Visitor’s Center en de rotswand T 658 84 43 en 002 594 57 13 o iyha.org.il. 100 m verder ligt de bushalte naar Beer Sheva. Reserveren aanbevolen (de jeugdherberg is snel vol) of probeer heel vroeg te komen. Afhankelijk van het seizoen 110-130 ILS per persoon in een slaapzaal; tweepersoonskamer 390460 ILS, met badkamer. Maaltijd 65 ILS (75 ILS op de sabbat). Een moderne jeugdherberg met nette, comfortabele kamers met airco, koelkast, tv. De kamers kunnen omgebouwd worden tot een gezinskamer of een slaapzaal met zes bedden, afhankelijk van de vraag. Heel goed gelegen.
WIST JE DIT? Let op deze kaders voor interessante weetjes.
AANDUIDING TROTTERTIPS
X
trottertip
XX
interessant
XXX
niet te missen
VERKLARING VAN DE SYMBOLEN
A algemeen q autoverhuur s bank O busstation D café, bar C camping p consulaat E dansen c duiklocatie W internetcafé f fietsen te huur F haven h honden toegestaan Y ijssalon
I informatie d kindvriendelijk i koffie- of theehuis M livemuziek, concert L luchthaven e metrostation N ontbijt P parkeren Q patisserie B postkantoor R restaurant a roken verboden H slapen b skistation
g snackbar Z strand U taxi J theater S treinstation V voorzieningen voor rolstoelgebruikers
j wandelen k winkelen m Unesco-werelderfgoed r zwemgelegenheid T telefoonnummer o website : e-mailadres
MITZPE RAMON SLAPEN, ETEN IN DE OMGEVING
Aan de rand van de pagina’s zorgen een duimgreep en een kopregel ervoor dat je direct ziet welke informatie er op de betreffende pagina wordt besproken.
8
INHOUD ALGEMEEN INLEIDING .................................14 VEELGESTELDE VRAGEN ..........15 TOPERVARINGEN......................17 GESCHIEDENIS .........................35 REIZEN NAAR ISRAËL-PALESTINA ...................72 REISPLANNER...........................78
DEEL ISRAËL MENS, MAATSCHAPPIJ, NATUUR EN CULTUUR ..............87 Bekende personen 88 Bevolking 93 Diepzeeduiken 98 Drank 101 Economie 102 Ecotoerisme 104 Flora en fauna 105 Geografie 106 Geschiedenis 106 Godsdienst en geloof 107 Keuken 114 Kibboets: de principes van een gemeenschap 115 Kunst 116 Media 120 Mensenrechten 122 Milieu 124 Muren en bruggen 125 Vreemd, of niet? 132 Werelderfgoed van Unesco 132
ISRAËL PRAKTISCH ................ 135 ABC van Israël 136 Alvorens te vertrekken 136 Budget 139 Elektriciteit 140 Feesten en feestdagen 140 Fooien 143 Geldzaken 143 Gezondheid 146 Internetadressen 147 Klimaat 147 Noodgevallen 149 Openingstijden 149 Overnachten 149 Post 150 Reisliteratuur 151 Risico’s en ergernissen 152 Taal 152 Telecommunicatie 156 Tijdsverschil 158 Vervoer 158 Winkelen 162 Woordenschat 163
TEL AVIV EN DE MIDDELLANDSE ZEEKUST
Tel Aviv ............................................................169
X DE MIDDELLANDSE ZEEKUST 209 Netanya ...........................................................209 Caesarea .........................................................213 Haifa ................................................................215 Akko.................................................................233
9
HET ZUIDEN
HET NOORDEN
De Dode Zee....................................................301 Ein Gedi ...........................................................303 Massada (Masada) .........................................306 De Negevwoestijn...........................................310 Beer Sheva ......................................................310 Sde Boker ........................................................316 Mitzpe Ramon .................................................320 Eilat .................................................................324 DE NOORDELIJKE KUST EN HOOG-GALILEA 247 De streek van Nahariya...................................247 Safed (Tzfat of Safad) .....................................252 Naar Metulla en de Golanhoogvlakte.............260 Qiryat Shemona...............................................262 Metulla ............................................................263 Tussen Metulla en de Golanhoogvlakte .........264 De Golanhoogvlakte ........................................266 GALILEA 271 Tiberias (Teverja) .............................................271 Rond het meer van Tiberias ............................279 Nazareth (Natsrat)...........................................286 Beit She’an ......................................................295
DEEL JERUZALEM EN OMGEVING
Jeruzalem ........................................................337
10
DEEL PALESTINA MENS, MAATSCHAPPIJ, NATUUR EN CULTUUR ............ 409 Administratieve scheidingen 410 Bekende personen 413 Bevolking 416 Drank 418 Economie 418 Ecotoerisme 421 Flora en fauna 422 Geografie 423 Geschiedenis 423 Keuken 424 Kunst 425 Media 428 Mensenrechten 430 Milieu 431 Muren en bruggen 434 Religie en tradities 434 Vreemd, of niet? 439 Werelderfgoed van Unesco 440 Zeden en gewoonten 441 PALESTINA PRAKTISCH ......... 443 ABC van Palestina 444 Alvorens te vertrekken 444 Alternatief en duurzaam toerisme 445 Budget 446 Checkpoints 446 Elektriciteit 448 Feesten en feestdagen 448 Fooien 448 Geldzaken 448 Gezondheid 449 Internetadressen 450 Klimaat 450 Overnachten 451 Post 451 Reisliteratuur 451 Risico’s en ergernissen 452 Taal 453
Telecommunicatie Vervoer Winkelen Woordenschat
456 456 459 461
DE WESTELIJKE JORDAANOEVER
DE WESTELIJKE JORDAANOEVER 465 Bethlehem .......................................................468 Hebron (Al-Khalil) ............................................486 Jericho.............................................................492 Ramallah .........................................................504 Nablus .............................................................519
DE GAZASTROOK
Gaza.................................................................542 REGISTER
547
INHOUD
Afstanden tussen de steden ........................ 159 Akko....................................................... 234-235 Beer Sheva ................................................... 312 Bethlehem .................................................... 471 Gazastrook, de.............................................. 541 Haifa, detailkaart .................................. 222-223 Eilat .............................................................. 325 Eilat, In de omgeving van, overzichtskaart ........................................... 331 Haifa ...................................................... 218-219 Jaffa ............................................................. 205 Jericho.......................................................... 493 Jericho, In de omgeving van, overzichtskaart ........................................... 500 Jeruzalem – centrum ............................ 350-351 Jeruzalem, overzichtskaart ................... 346-347 Jeruzalem – oude stad, detailkaart ...... 354-355 Nablus ................................................... 520-521
Safed Golan Akko Haifa Tiberias Nazareth
MIDDELLANDSE ZEE
Tel Aviv-Jaffa
Nablus
Jordaan
KAARTEN EN PLATTEGRONDEN
11
Ramallah Jericho
Jeruzalem Gaza Rafah
Bethlehem
Dode
Hebron Zee Massada Beer Sheva
Nablus, detailkaart....................................... 523 Nazareth ....................................................... 287 Netanya ........................................................ 211 Noorden en Galilea, overzichtskaart..... 248-249 Ramallah ............................................... 505-506 Reisplanner .............................................. 79, 82 Safed ............................................................ 253 Tel Aviv – centrum noord (plattegrond I) ...................................... 174-175 Tel Aviv – centrum zuid (plattegrond II) ..................................... 178-179 Tel Aviv – Newe Tsedek en wijk Florentin (detailkaart) ......................... 181 Tel Aviv – overzichtskaart ............................ 173 Tiberias ......................................................... 273 Tiberias, Rond het meer van ........................ 281 Topervaringen................................................. 18 Westelijke Jordaanoever, overzichtskaart... 467
12
het gedenkteken yad vashem is een eerbetoon aan alle slachtoffers van de shoah .
INHOUD
13
ALGEMEEN
14
INLEIDING
E
en kopje koffie met kardemom drinken bij een kraampje in het oude centrum van Jeruzalem, boven op de Olijfberg staan en de zon achter de Heilige Stad zien wegzakken, haar vanaf het fort van Massada hoog op een berg weer zien opkomen, te voet door Tel Aviv lopen, met een jeep door de Negev rijden, overnachten in een jeugdherberg die dateert uit de tijd van de kruistochten, een nacht onder de sterren slapen tussen de rotsen en stenen in een oude krater, op de thee gaan bij de bedoeïenen: een reis naar Israël is een reis door de tijd en de ruimte.
DE MENS BOUWT TE VEEL MUREN EN TE WEINIG BRUGGEN Isaac Newton ‘Vond je het boek (de Bijbel) mooi, dan houd je vast ook van het land’: en deze keer klopt de reclameslogan ook echt! Ieder jaar vinden Koffie met kardemom in Jeruzalem
Met een jeep door de Negevwoestijn
honderdduizenden bedevaarders op zoek naar de oorsprong van hun geloof de weg naar de wieg van het christendom en het jodendom. Jeruzalem is ook de derde heilige plaats van de moslims. Een reis naar dit land is niet compleet zonder een bezoek aan het oude Jeruzalem, waar je op 1 km2 de drie grote monotheïstische godsdiensten (jodendom, christendom, islam) bij elkaar hebt. Als je een reis naar de Westelijke Jordaanoever plant, moet je natuurlijk de politieke situatie volgen, maar als die gunstig is, dan is er geen mooiere bestemming dan dit stukje van Palestina. Je bezoekt de regio discreet en met respect en als je alle vooroordelen aan de kant schuift, leer je een bevolking kennen die gastvrij is, waardig en innemend, vindingrijk en creatief en die je met plezier laat kennismaken met de diversiteit en de pracht van haar erfgoed. Dit gebied zag talloze beschavingen komen en gaan. Een wandeling langs de vele overblijfselen van deze uitzonderlijk rijke geschiedenis neemt je mee terug naar de tijd van de eerste christenen. Een reis die je niet onberoerd laat, een reis die je kippenvel bezorgt, een reis zoals je er nog nooit een hebt beleefd.
15
VEELGESTELDE VRAGEN WELKE DOCUMENTEN HEB IK NODIG OM NAAR ISRAËL EN PALESTINA TE REIZEN?
Om Israël binnen te mogen, heb je een paspoort nodig dat na de datum van inreis in het land nog zes maanden geldig is. Een visum is niet nodig. Het Israëlische stempel wordt op een los ontvangbewijsje gezet (raak het niet kwijt!). Een paspoort met een stempel van een Arabisch land is toegestaan, maar de Israëlische overheid kan in dat geval wel wat meer vragen stellen. Je kunt zonder problemen naar de Westelijke Jordaanoever reizen als de situatie stabiel is. Hiervoor gelden dezelfde formaliteiten. Je komt de regio ofwel via Israël en een van de vele checkpoints langs de muur binnen of via Jordanië en de Allenbybrug (de oostelijke Israëlische grenspost). Afhankelijk van het uur waarop je je aanmeldt, kan dit wat langer duren. Als je via de luchthaven van Tel Aviv naar Jeruzalem reist, heb je geen checkpoints nodig. Toeristen hebben op dit ogenblik geen toestemming om naar de Gazastrook te reizen. WAT IS DE BESTE PERIODE OM NAAR HET LAND TE REIZEN?
Van eind maart tot mei en van september tot november. In de zomer kan het heel warm en benauwd zijn aan de Dode Zee en in Jericho. In januari is het koud in Jeruzalem en de Negev. WELK BUDGET NEEM IK MEE?
Naar Europese normen is het leven in Israël duur, zeker wat verblijf, eten en transport betreft. Als je met een klein budget reist, kun je overnachten in private jeugdherbergen, eten in lokale restaurantjes, een deeltaxi nemen.
Het leven op de Westelijke Jordaanoever is iets goedkoper. Toch een minpuntje: buiten Bethlehem zijn er bijna geen goedkope kamers te vinden. Je kunt je prima redden met het openbaar vervoer en ook aan goedkope maaltijden is geen gebrek als je van falafels en mezze houdt! HOE VERPLAATS JE JE?
Als je graag de Negev of de weggetjes in het noorden van Galilea wilt verkennen, huur je een auto. Tussen de grote steden rijden voldoende bussen. Het enige probleem is dat het op de sabbat bijna onmogelijk is om met de bus of de trein te rijden (er zijn er gewoon geen). Je stelt op die dag een bezoek aan bepaalde steden, zoals Safed, Tiberias en West-Jeruzalem, beter uit. De meeste musea en bezienswaardigheden en ook restaurants doen de deuren dicht. Het netwerk van taxi’s (minibus met zeven zitplaatsen) en bussen op de Westelijke Jordaanoever is voldoende uitgebreid en erg handig als je naar de grote steden en de Tussen de grote steden rijden voldoende bussen.
16
dorpjes wilt. Ook hier is een auto nodig als je de kleinere wegen wilt verkennen. Let op, er staan niet altijd en overal borden en een auto met chauffeur is best duur.
HOELANG DUURT DE VLUCHT?
Je doet er ongeveer 4,5 uur over met een rechtstreekse vlucht. ZIJN ER GEZONDHEIDSRISICO’S?
ZIJN ER VEILIGHEIDSPROBLEMEN?
De aanslagen zijn zo goed als opgehouden. De toeristische plaatsen worden streng bewaakt (niet minder dan 300 camera’s in de straten van het oude Jeruzalem). Aanzienlijke leger- en politiemacht op straat (die zich discreet op de achtergrond houdt). Heel weinig diefstal. Toch raden we je aan om waakzaam te blijven op openbare plaatsen. Vraag voor je vertrek en zelfs voor verplaatsingen in Israël en de Westelijke Jordaanoever altijd na bij het ministerie van Buitenlandse Zaken of het er wel veilig is. IS ER EEN TIJDSVERSCHIL?
Er is een verschil van 1 uur met België en Nederland. Als het dus 12.00 u is in Brussel of Amsterdam, is het 13.00 u in Jeruzalem. Snorkelen in Eilat is een leuk uitje voor de kinderen.
Er zijn geen inentingen verplicht, al is die tegen hepatitis A wel aan te raden. Als je naar de Westelijke Jordaanoever gaat, is een inenting tegen buiktyfus aangeraden. Kijk na of je alle gewone inentingen (tetanus, polio) hebt gehad. Wat voeding betreft zijn er geen problemen in Israël, de kwaliteit is op de Westelijke Jordaanoever wel wisselend. Neem een middel tegen reizigersdiarree mee. Zorg overal (zowel in de winter als in de zomer) voor voldoende bescherming tegen de zon. KUN JE ERHEEN MET KINDEREN?
De politieke situatie blijft natuurlijk iets om aan te denken. De gezondheidsrisico’s lees je hierboven. In een rustige periode vergapen kinderen zich aan de oude forten, ravotten ze op het strand van Tel Aviv, gaan ze op verkenning in het museum van Wetenschap, Technologie en Ruimte in Haifa, spelen ze in de krater van Mitzpe Ramon in de Negev, kunnen ze snorkelen en het onderwaterobservatorium van Eilat bezoeken, met grote ogen de Heilige Grafkerk in Jeruzalem en de Geboortekerk in Bethlehem bewonderen (minpuntje van deze twee bezienswaardigheden is de lange wachtrij bij de ingang naar de heilige plek). HOEVEEL BEDRAAGT DE WISSELKOERS?
De lokale munt is de sjekel (ILS). Hij is overal verkrijgbaar bij de geldautomaten, de banken en de wisselkantoren. Halverwege 2019 bedroeg € 1 ongeveer 4 ILS. WELKE TALEN KUN JE ER SPREKEN?
In Israël wordt Hebreeuws gesproken. In sommige steden, zoals Nazareth en Akko,
VEELGESTELDE VRAGEN
17
In de Catherinakerk in Bethlehem kun je een dienst bijwonen.
waar een grote gemeenschap van Palestijnen woont, kun je ook in het Arabisch terecht. Als je iemand aanspreekt, is het altijd leuk als je een paar woordjes in de plaatselijke taal kent, al verloopt het verdere gesprek wel in het Engels. Daarmee kun je overigens zowel in Israël als in Palestina overal terecht. Dankzij Franstalige Joodse immigranten kun je in Israël ook een mondje Frans spreken. KUN JE PRATEN OVER DE POLITIEKE TOESTAND OF ZWIJG JE BETER?
Zowel in Israël als in Palestina praat je beter niet over de politieke toestand. Palestijnen beginnen er dan weer wel vaker zelf over, al heeft de nieuwe generatie wat afstand genomen van het conflict. Kaart dergelijke zaken altijd tactvol aan. Stel weinig vragen en luister vooral, want zoals je overal ziet en hoort, blijft deze situatie bijzonder complex.
WAT IS ER TE ZIEN OP DE WESTELIJKE JORDAANOEVER?
Er zijn heel wat overblijfselen te bekijken en je loopt er door duizenden jaren geschiedenis: de ongerepte streek Jerusalem Wilderness, de valleien vol olijfbomen en wijngaarden (die wel wat lijken op de Provence), het Hishampaleis in Jericho en de Geboortekerk in Bethlehem, oude steden als Nablus die in de tijd van de Ottomanen of de mammelukken gebouwd werden en natuurlijk de soeks met hun kleurrijke kraampjes. KUN JE IN BETHLEHEM EEN KERKDIENST BIJWONEN?
Ja, dat kan zeker. Maak lang van tevoren een afspraak bij het Franciscan Pilgrim’s Office in Jeruzalem o cicts.org. Wegens plaatsgebrek kan de misviering niet doorgaan in de grot waar Jezus is geboren, maar wel in de aangrenzende Catherinakerk.
21 TOPERVARINGEN 18
GENIET VAN HET APERITIEF OP EEN VAN DE STRANDEN VAN TEL AVIV, MET DE VOETEN IN HET ZAND EN DE BLIK OP DE ONDERGAANDE ZON
1
De spiritualiteit van Jeruzalem is hier ver weg. In Tel Aviv gaat het vooral om feesten en sporten en niet om de verheffing van de ziel. Wie Tel Aviv zegt, zegt theater en muziek, Bauhausarchitectuur, kunstgalerieën, cafés. En natuurlijk de stranden en de lange promenade langs het water, die in het zachte avondlicht verandert in een magische plek! Om terug te keren spring je op een stadsfiets. Blz 202
KUIER DOOR DE STRATEN VAN DE VLOOIENMARKT IN JAFFA, DE MOOISTE EN KLEURRIJKSTE VAN TEL AVIV
2
Vanaf zijn rotsige uitloper in zee tuurt het oude Jaffa naar de wolkenkrabbers van Tel Aviv. De schitterende vlooienmarkt aan de voet van de Ottomaanse klokkentoren, waar alle drukte van Jaffa lijkt samen te komen, is het kloppende hart van de stad. Heel levendig en je vindt er echt alles! Blz 208 Goed om te weten: de soek HaPishpeshim is geopend van zo. tot vr.; ga bij voorkeur ’s ochtends, wanneer de kraampjes opengaan, omstreeks 9.30-10.00 u. Heel druk op vrijdag!
Beer Sheva
LIBANON
Metulla
IË
ISRAËL
Haifa
Nazareth
21
Netanya
Sebastia
DE WESTELIJKE 20 JORDAANOEVER blz. 463 19 JORDANIË 18 Taybeh 16 Nablus
1 2 Tel Aviv-Jaffa
Ramallah
10 Eilat
MIDDELLANDSE ZEE
11 12
Jeruzalem
Jericho Wadi Qelt
JERUZALEM EN OMGEVING Bethlehem 13 blz. 335 Gaza
DE GAZASTROOK blz. 535
15 ISRAËL
EGYPTE
HET ZUIDEN blz. 299
Hebron
8
17
14
Dode Zee
Massada
Beer Sheva Plaatsen opgenomen op de Werelderfgoedlijst van Unesco
Jordaan
Caesarea
6
SYRIË
HET NOORDEN blz. 245
Tiberias
TEL AVIV EN DE MIDDELLANDSE ZEEKUST blz. 167
EGYPTE
5
Akko Safed
3
JOR
9
Mitzpe Ramon
Golan
4
DA N
HET ZUIDEN blz. 299
7 Eilat
50 km
X
19
1
2
20
3
4