Issuu

Welkom in Wenen

Het Majolicahuis is een ontwerp van Otto Wagner. © erwo1/iStock

AANKOMST IN WENEN 5 WAT U NIET MAG MISSEN 6 HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN 8 WENEN IN 3 DAGEN 10

Het Hauptbahnhof van Wenen is sinds 2015 in gebruik.

AANKOMST IN WENEN

AANKOMST IN WENEN Met het vliegtuig De internationale luchthaven WenenSchwechat (www.viennaairport.com) ligt 19 km ten zuidoosten van het centrum. De meeste verbindingen met het stadscentrum brengen u naar Wien Mitte (Landstraße). Daar vertrekken metrolijnen 3 en 4 naar de hele stad.

CAT

De City Airport Train (www.cityair porttrain.com) verbindt de luchthaven met Wien Mitte in 16 min. Vertrek om het halfuur, 6.09-23.39 u in de richting luchthaven-stad en 5.37-23.07 u in de richting stad-luchthaven - € 12, € 21 H/T. De trein ” 7 is driemaal goedkoper en bijna net zo snel.

TREIN

S-Bahn ” 7 rijdt naar Wien Mitte (’ 3, 4 - 4.48-0.18 u om het halfuur, reisduur 25 min.) met haltes aan Renweg, dicht bij het Belvedere, Praterstern (’ 1, 2) en Floridsdorf (’ 6) - € 4,40 per rit (50% korting met de speciale passen van 24 u, 72 u...). Om naar het Hauptbahnhof (15 min.) te reizen kunt u de hogesnelheidstrein (Railjet) naar Linz of Salzburg nemen (www.oebb.at - 2 treinen/uur - € 4,10).

BUS

Twee lijnen brengen u naar het centrum (www.viennaairportlines.at/en): de ene lijn loopt naar de Schwedenplatz/ Morzinplatz (25 min.), de andere naar het Westbahnhof (40 min.); vanaf daar neemt u de metro naar de rest van de agglomeratie (vertrek elk halfuur,

6.00-24.00 u, enkeltje € 8, retourtje € 13). Er rijden minder bussen naar het busstation (Wien Erdberg) en Kaisermühlen VIC.

TAXI

€ 35/40 voor een rit van 25 min.

Met de trein Sinds 2015 komen regionale en internationale treinen aan in het nieuwe station Wien Hauptbahnhof (met het centrum verbonden via metrolijn ’ 1) in plaats van in het station Wien Westbahnhof (’ 3).

Met de bus De bussen van Eurolines komen aan op het busstation (Vienna International Busterminal - Erdbergstr. 202 - www. vib-wien.at/en). Daar neemt u metro ’ 3 naar het centrum. ’ , ” , TRAM EN BUS t 7909 100 - www.wienerlinien.at Dienstregeling – 5.30-24.00 u (ook nachtbus). Kaartje – € 2,40. Formules – Netzkarte 24 Stunden Wien: € 8 voor 24 uur; Netzkarte 72 Stunden Wien: € 17,10 voor 72 uur; 8 Tage-Klimacarte (ma.-zo.): € 40,80. Vienna City Card: € 17/24 uur of € 29/72 uur, geldig op alle lijnen, met korting in musea. T blz. 22.

WELKOM IN WENEN

WAT U NIET MAG MISSEN Onze favoriete 'mooiste plekjes'

De Hofburgaaa Vouwkaart D4-5 - T blz. 59

Stephansdomaaa Vouwkaart DE4 - T blz. 30

Het Kunsthistorisches Museumaaa Vouwkaart CD5 - T blz. 72

Schloss Schönbrunnaaa Buiten de vouwkaart - T blz. 104

WAT U NIET MAG MISSEN

De Ringaa Vouwkaart CE3-5 - T blz. 69

De Prunksaalaa in de Nationalbibliotheka Vouwkaart D5 - T blz. 65

8 7

MuseumsQuartieraa Vouwkaart C5 - T blz. 89

De meesterwerken van Klimt en Schiele in het Belvedereaa Vouwkaart E7 - T blz. 84

Secessiongebäudeaa Vouwkaart D5 - T blz. 81

Het MAKaa (Museum für Angewandte Kunst) Vouwkaart E4 - T blz. 75

WELKOM IN WENEN

HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN Í Verwen uzelf op de Naschmarkt, die haar naam niet gestolen heeft (naschen betekent ‘genieten van’). Op deze verfijnde markt vindt u alles wat de Oostenrijkse gastronomie te bieden heeft: vruchten uit de Wachau, wijn uit Burgenland en Speck uit Tirol, maar net zo goed oosterse specerijen. Op zaterdag is het ook een vlooienmarkt. T blz. 83.

Í Bekijk Wenen vanuit de hoogte in het Prater. Het immense jachtreservaat van de prinsen van Habsburg is nu één grote kermis. Boven de lawaaierige attracties verrijst het grote reuzenrad, vanwaaruit u zowel overdag als ‘s avonds geniet van een uniek uitzicht op Wenen. T blz. 97. Í Verlies de tijd uit het oog in een Kaffeehaus. Het verschil tussen een authentiek Weens café en een toeristisch etablissement? In het eerste zal de ober u nooit de rekening brengen voor u daarom vraagt. Niet twijfelen, gewoon binnengaan, een gezellig plekje uitzoeken en de kranten die er liggen doornemen of mensen kijken. T blz. 122. Í Bekijk een andere kant van Oostenrijk in het Augartenpark. In de barokke lanen van dit prachtige park vlak bij het centrum komen veel Joodse families en recenter ook immigranten, terwijl de bunkers van Hitler vooral de Weense alternatievelingen lokken. T blz. 100.

Í Stil de kleine honger aan een van de Würstelstände. Deze worstkraampjes zijn tot laat in de nacht open en zijn onlosmakelijk verbonden met de Weense eetcultuur. Bereid u goed voor, want de verkoper stelt veel vragen, waaronder: ‘Brot oder Semmerl?’ (donker of wit brood?), ‘Senf oder Kren?’ (mosterd of mierikswortel?). Daarna kunt u genieten van de Käsekrainer, varkensworst met kaas. T blz. 113, 114 en 162. Í Glip binnen in de grote zaal van het Justizpalast aan de Ring, net naast het Parlement. Eens u de veiligheidscontrole voorbij bent, kunt u hier het komen en gaan van drukke Weners gadeslaan, het scenario van de volgende film van Haneke bedenken of genieten van het schitterende uitzicht vanaf het caféterras op de bovenste etage. T blz. 70. Í Maak kennis met het trendy Wenen in de straten van Neubau. Achter het MuseumsQuartier ligt de wijk Spittelberg met barokke pleintjes en veel trendy cafés en restaurants, maar ook werkplaatsen van designers en winkels van modeontwerpers. T blz. 93. Í Verken het bonte universum van Hundertwasser. De schilder en beeldhouwer Friedensreich Hundertwasser (1928‑2000) is bekend geworden dankzij de bouw van het Kunst Haus. Dat kleurrijke huis vormt de toegangspoort

HOOGTEPUNTEN VAN MICHELIN

Í Waan uzelf in een tekenfilm van Walt Disney terwijl u over de ijspiste glijdt die van eind januari tot begin maart voor het Rathaus wordt aangelegd. Als het donker wordt, lijkt het verlichte stadhuis wel een sprookjeskasteel. Geniet met een glaasje glühwein in de hand van het schouwspel, voor u uw schaatsen aantrekt. T blz. 70. Í Maak kennis met de magie van de barok in de Karlskirche. Beklim het platform op 30 m hoog, onder de grote koepel, en bewonder de fresco’s van heel dichtbij. Vanaf de grond zien ze er perfect uit, maar wanneer u ze van zo dichtbij bekijkt, merkt u dat ze bestaan uit heel veel trompe-l’œils en misvormingen. Geniet van de indrukwekkende decoratie, een ware verering van God… en van keizer Karel VI. De uitstekende architecten Fischer von Erlach, vader en zoon, toonden hier hun talent. T blz. 81. Í Neem een frisse duik in de oude Donau. Er is geen prachtiger plek om af te koelen op een warme zomerdag dan de Alte Donau, een dode rivierarm van de Donau ten noorden van het centrum van Wenen. De met gras begroeide oevers vormen het strand. Op sommige plaatsen zijn zelfs (tegen betaling) een zwembad en douches aanwezig. T blz. 102. Í Dompel u onder in de sfeer van de kerstmarkt. Gedurende de hele adventsperiode, vier weken lang dus,

tot de wereld van een kunstenaar die zich één voelde met de natuur. T blz. 77, 78.

Op de Rathausplatz (Hoher Markt) vindt elk jaar de kerstmarkt plaats.

kunt u op de kerstmarkten allerlei voorwerpen en souvenirs in verband met Kerstmis kopen. De bekendste kerstmarkt is die aan het Rathaus, maar ook de kerstmarkt van Spittelberg, waar de creatieve geesten van de nieuwe arty wijk exposeren, is een omweg waard. T blz. 70 en 93. Í Geniet onder een gewelfd plafond van een koel glaasje wijn. Wenen omvat nog altijd 700 ha wijngaarden en er zijn ongeveer vijftig wijnlokalen (de Heurigen) gevestigd. Geniet er in een gezellige sfeer van een glaasje jonge wijn of van de traditionele Gemischter Satz, wijn van verschillende jaargangen van hetzelfde perceel. Bovendien kunt u vanuit het centrum met de tram de omliggende wijnbouwdorpen (met onder andere Nussdorf, Neustift am Walde, Stammersdorf…) bezoeken. T blz. 108.

WELKOM IN WENEN

WENEN IN 3 DAGEN De eerste dag 3 Ochtend Begin uw kennismaking met de Innere Stadt (‘binnenstad’, nu omgeven door de Ring) voor de StephansdomΜ (blz. 30). Loop helemaal om dit indrukwekkende gebouw met de kleurrijke daken heen voor u binnen een kijkje neemt. Vanaf de noordelijke toren geniet u van een schitterend uitzicht op de omgeving van Wenen, met de vele heuvels en bossen. Verken vervolgens de oude stad en let vooral op de middeleeuwse, barokke en

De Karlskirche staat in de wijk Wieden.

jugendstildetails aan de Hoher Markt (blz. 48), Fleischmarkta (blz. 38), Neuer Markta (blz. 56)… 3 Lunchtijd Bestel een lichte lunch bij Trzesniewski (blz. 112) of Julius Meinl (blz. 114) en geniet daarna van een koffie met een stuk taart in een van de vele Konditoreien in de oude stad, bijvoorbeeld Demel (blz. 124). 3 Na de middag Kuier door de GrabenΚ (blz. 34) en de Kohlmarkt, met de chique winkels, tot de HofburgΜ (blz. 59), die een indrukwekkende toegangspoort heeft aan de MichaelerplatzΚ. Het voormalige keizerlijke fort vormt een wereld op zichzelf (T plattegrond op blz. 62-63). Als u een dierbare herinnering hebt aan de jonge Romy Schneider, moet u absoluut een kijkje nemen in de keizerlijke vertrekkenΚ. Houdt u meer van paarden, breng dan een bezoek aan de Spaanse RijschoolΛ. En wie van blingbling houdt, zal versteld staan in de SchatzkammerΜ. Loop over de verschillende binnenpleinen van de Hofburg en rust even uit op de grasvelden in de VolksgartenΚ of de Burggarten, die beide aan de RingΛ (blz. 69) grenzen. Leg de 4 km lange ringweg met de tram of met een Citybike af (blz. 17). 3 Avond Geniet in de gemütliche sfeer van een Beisl of in Plachutta (blz. 113) in de Walfischgasse van traditionele Weense gerechten.

WENEN IN 3 DAGEN

De tweede dag 3 Ochtend Aan de grote Karlsplatz (blz. 79) aan de rand van de Innere Stadt ziet u voorbeelden van de verschillende stijlen in de Weense architectuur bij elkaar. Bezoek de KarlskircheΛ (mooie inleiding tot de barokkunst), het Wien MuseumΚ (vooral aanbevolen voor geschiedenisliefhebbers) en het SecessiongebäudeΛ (met de fries van Klimt). 3 Lunchtijd Stel een lunch samen aan de kraampjes op de Naschmarkt (blz. 116). 3 Na de middag Loop van de Naschmarkt via de Getreidemarkt naar het MuseumsQuartierΚΚ (blz. 89), een van de grootste culturele centra ter wereld, dat vijf musea omvat. In het ‘MQ’ bent u al snel drie uur zoet. Bezoek daarna de

EEN DAGJE LANGER BLIJVEN: SCHÖNBRUNNaaa De metro brengt u in 20 minuten naar de Hofburg, het voormalige zomerverblijf van de Habsburgers (blz. 104), nu een populair trefpunt aan de rand van de stad. Kom vroeg en bezoek het paleis voor de grote massa. Picknick te midden van de fonteinen en het groen of lunch in Café Gloriette, vanwaar u geniet van een schitterend uitzicht op het paleis. Kinderen zullen ook dol zijn op het dierenpark, dat terecht een goede reputatie geniet.

oude volkswijken Mariahilf en Neubau (blz. 93). Nu wonen er vooral jongeren en creatievelingen en de wijken bieden leuke winkels. 3 Avond Raadpleeg online het programma met de culturele voorstellingen (blz. 15) en bekijk de lijst met musea die ’s avonds open zijn (blz. 22). Echte muziekliefhebbers kunnen nog in de rij gaan staan om een Stehplatz in de StaatsoperΚΚ (blz. 52, 136 en 138), het Musikverein (blz. 139) of de Volksoper (blz. 136) te bemachtigen. Het interactieve Haus der MusikΚ (blz. 56), dat open is tot 22.00 u, zal zelfs de allerjongsten bekoren.

De derde dag 3 Ochtend Ontbijt aan de Ring (blz. 124). Kies een café afhankelijk van het museum dat u het meeste aanspreekt. Kies bijvoorbeeld voor Prückel als u later het uitstekende MAKΛ (blz. 75) wilt bezoeken, voor Landtmann of het Café Museum als voorbereiding op het Kunsthistorisches MuseumΜ (blz. 72) en Schwarzenberg voor een bezoek aan het BelvedereΚΚ (blz. 84). 3 Lunchtijd Het MAK, het KHM en het Belvedere hebben alle drie goede café-restaurants. Of neem tram 2 over het Donaukanal, stap uit bij de halte Taborstrasse en zoek een van de trendy cafés aan de Karmelitermarkt op (blz. 99). 3 Na de middag Geniet in de zomer van de rust in het Augartenpark (blz. 100) of van de drukte in het PraterΚ (blz. 98) met het reuzenradaa en de kermisattracties.

BESTEMMING WENEN

Praktische info Adressen Het tweede en derde cijfer in de Weense postcodes stemmen overeen met de arrondissementen (een voorbeeld: ‘1070’ staat voor het zevende arrondissement). Sommige adressen worden als volgt geschreven: ‘1 straatnaam 2’. Het eerste cijfer duidt op het arrondissement, het tweede op het huisnummer.

Ambassades Ambassade van België – Schönburgstraße 10 - 1040 Wien t 01 50 20 70 - austria.diplomatie. belgium.be 16

NOODNUMMERS Europees alarmnummer – t 112 Medische noodgevallen – t 144 Politie – t 133 Artsen met wachtdienst (dag en nacht) – t 141 Tandartsen met wachtdienst – t 512 20 78 Apotheken met wachtdienst – t 1455 Verloren voorwerpen – t 4000 8091 Verlies van bankpas (Kreditkartenverlust) – Belgische reizigers - alle bankkaarten: t 0032 (0)70 344 344 Nederlandse reizigers - alle creditcards: t 0031 (0)88 3855 372 (Bankpassen Meldcentrale).

Ambassade van Nederland – Opernring 5 - 1010 Wien - t 01 58 93 90 - www.nederlandwereldwijd.nl/ landen/oostenrijk

Banken T ‘Geldzaken’, blz. 14 en ‘Openingstijden’, blz. 19.

Bezichtigen De Weense musea zijn meestal geopend van 9.00 of 10.00 u tot 17.00 of 18.00 u. Enkele zijn gesloten op maandag of dinsdag (en feestdagen), sommige organiseren één keer per week een avondopening (T kader blz. 22). Entreekaartjes voor musea kosten € 5 of meer, soms meer dan € 10. Met de Vienna City Card (T blz. 22) kunt u besparen op de toegangsprijzen voor musea, u kunt ook een voordelig combinatiekaartje kopen. w U kunt de stedelijke musea op de eerste zondag van de maand gratis bezoeken; u vindt de lijst op www. wienmuseum.at

Elektriciteit De gebruikte netspanning is 220 volt, zoals overal in continentaal Europa. De stopcontacten zijn dezelfde als in België en Nederland.

Feestdagen 1 jan. – Nieuwjaar (Neujahr). 6 jan. – Driekoningen (Dreikönigstag). Maart/april – paasmaandag (Ostermontag).

PRAKTISCHE INFO

1 mei – Dag van de Arbeid (Maifeier). Mei/juni – Hemelvaart (Christi Himmelfahrt), pinkstermaandag (Pfingstmontag) en Sacramentsdag (Fronleichnam). 15 aug. – Maria-Hemelvaart (Maria Himmelfahrt). 26 okt. – Nationale feestdag (Nationalfeiertag). 1 nov. – Allerheiligen (Allerheiligen). 8 dec. – Onbevlekte ontvangenis (Maria Empfängnis). 25 en 26 dec. – Kerstmis (Weihnachten).

Fietsen Door Wenen lopen zo’n 1380 km fietspaden. Ze staan allemaal op de gratis fietskaart Radkarte Wien die de stad uitgeeft (T blz. 70). Daarop vindt u ook de stations van Citybike, fietsverhuurders en reparatieplaatsen. In de stations, in het Prater en langs de Donau kunt u fietsen huren (ca. € 15 per dag). Fietsverhuur en rondleidingen per fiets en per segway (ook in het Engels): Pedal Power (Ausstellungsstr. 3 Prater - t 729 72 34 - www.pedal power.at). T ‘Rondleidingen’, blz. 20.

CITYBIKE Deze stadsfietsen zijn dag en nacht beschikbaar in 120 stations. U betaalt € 1, daarvoor mag u 1 uur lang gratis een fiets gebruiken (en dat telkens opnieuw, drie jaar lang, maar tussen twee sessies moeten minstens 15 min. zitten). Daarna betaalt u € 1-4, afhankelijk van de duur. U kunt de fiets na gebruik achterlaten in een van de 120 stations, u hoeft niet terug te keren naar het station waar u vertrok.

U moet zich eenmalig aanmelden met uw bankpas (Visa, Mastercard, Maestro); daarna kunt u telkens een fiets lenen door uw bankpas in te voeren en de door u gekozen code in te tikken. www.citybikewien.at. Bij problemen kunt u dag en nacht terecht op de volgende hulplijn: t 01 7980 777/ 0810 500 500 (vanuit Wenen). w U kunt per bankpas slechts één fiets lenen. Het systeem werkt goed, maar het aantal stations in het centrum is beperkt (9 langs de Ring, maar slechts 6 in de Innere Stadt). Het fietsslot is nogal ingewikkeld om te activeren. Onthoud ook dat de Citybikes slechts één rem hebben (een terugtraprem) en niet altijd over versnellingen beschikken.

Fooien Het is gebruikelijk een fooi (meestal 10%) te geven, zowel voor de ober, als voor de taxi, het hotel, de gids… In restaurants en cafés laat u de fooi niet achter op tafel, maar geeft u die rechtstreeks aan de ober wanneer u betaalt. U vertelt hem op welk bedrag u wisselgeld wilt krijgen (‘Nehmen Sie...’ of ‘Auf...’). Wilt u te kennen geven dat hij het wisselgeld mag houden, dan zegt u ‘Paßt schon’ (‘het is goed’).

Internet Er zijn nog enkele internetcafés voorbij de Ring. World Net Café – Mariahilfer Str. 103 (Passage) - ’ 3 Zieglergasse ma.-vr. 9.00-20.00 u, za. 10.00-18.00 u.

WIFI/V-LAN

In de meeste hotels en B&B’s beschikt u over gratis wifi (V-LAN/Freewave

WENEN BEZICHTIGEN

STEPHANSPLATZaa Onder de gewelven van de magistrale Stephansdom klopt het hart van de stad. Acht eeuwen van aanwezigheid verhalen de pracht en de donkere uren van de keizerlijke hoofdstad. De reusachtige toren en het kleurrijke dak domineren de historische, toeristische en handelswijk waar het leven nooit lijkt stil te staan. De Stephansplatz is het kruispunt waar zij die Wenen een weekend of langer ‘beleven’, elkaar treffen. 3 Bereikbaarheid: ’ 1 en ’ 3 Stephansplatz. Detailkaart blz. 35 en blz. 44-45. Uitneembare vouwkaart DE4. 3 Aanrader: bewonder het uitzicht over de stad vanaf de toren van de kathedraal. T ‘De beste adressen’, blz. 112, 122, 129, 137 en 141.

Stephansdom aaa 30

Stephansplatz 1 - t 515 52 30 54 www.stephanskirche.at - j - ma.-za. 6.00-22.00 u, zon- en feestd. 7.0022.00 u - enkel het linkerschip is vrij toegankelijk; het bezoek aan het koor, het rechterschip, de torens en de catacomben is niet gratis: combinatiekaartje (twee torens, catacomben crypte, schatkamer, met audiogids) € 19,90 (soms ‘speciale aanbiedingen’ voor € 14,90) - trek 2 uur uit - rondleiding in het Engels dag. behalve zo. om 10.30 u (30 min., € 6) - audiogids € 5. De Stephansdom, de kathedraal van de H. Stefanus, het symbool van de stad, is uniek. Boven het compacte silhouet van de oude stad verrijst de machtige zuidertoren van deze elegante kerk, voorzien van een zwaar, veelkleurig en glinsterend dak. Hoewel de stijl gotisch te noemen is, verpersoonlijkt de kathedraal het barokke Wenen, omdat ze de kern ervan vormt. Al meer dan acht eeuwen klopt hier het

stenen hart van de stad. Op de plaats van het huidige gebouw stond vroeger een romaanse basiliek, die hier in 1147 werd gebouwd. De kerk had zwaar te lijden onder de brand die Wenen in 1258 verwoestte. De Heidentürme (Heidentorens) en het portaal bleven van de vlammen gespaard. De eerste gotische verbouwingen dateren van 1304 en de kathedraal zoals we die nu kennen werd in de twee daaropvolgende eeuwen opgetrokken. Tijdens het Turks beleg van 1683 werd het gebouw opnieuw zwaar beschadigd. Ook een bombardement in 1945 vernielde een groot deel van de kerk. Een geslaagde renovatie in 1952 gaf de kathedraal gelukkig haar pracht van weleer terug. Door het kleine plein ervoor wordt de hoogte van de kathedraal benadrukt. De Stephansturmaaa (de zuidelijke toren, ook Steffl genoemd) is 136,7 m hoog. De onafgewerkte noordelijke toren kreeg een renaissancedak. In deze toren hangt de Pummerin, een

STEPHANSPLATZ

De Stephansdom heeft een prachtig gotisch interieur.

indrukwekkende bourdon die maar liefst 21 ton weegt en enkel wordt geluid ter gelegenheid van uitzonderlijke ceremonies en met Nieuwjaar. Het dak van de kathedraal vormt een prachtig schild met 250.000 kleurige dakpannen waarop aan de zuidwestelijke kant de tweekoppige keizerlijke adelaar staat afgebeeld. U wandelt het gebouw binnen door de Riesentoraa (reuzenpoort). Naast de romaanse poort staan beeldhouwwerken. Het interieur werd sterk beïnvloed door de grote kerken van de Duitse gotiek: een grote beuk (107 m lang) verbonden met het koor met drie schepen. De gebeeldhouwde

stenen preekstoelaa (1480) is een pareltje. De decoratieve stijl plaatst de kansel binnen de meest ontwikkelde stroming van de flamboyante gotiek. Het Wiener Neustädter Altara (15de eeuw) versiert het altaar in de apsiskapel aan de linkerkant, ook ‘koor van de Maagd’ genoemd. In de apsiskapel aan de rechterkant bevindt zich de graftombeaa van keizer Frederik III, uitgevoerd in rood marmer uit Salzburg en van de hand van Nikolaus Gerhaert. De strijd tussen Goed en Kwaad wordt gesymboliseerd door schadelijke dieren die de graftombe willen binnendringen, terwijl de ‘goede dieren’ dat proberen te verhinderen.

WENEN BEZICHTIGEN

In de catacomben (bezoek om de 15 tot 30 min. - ma.-za. 10.00‑11.30 u en 13.30-16.30 u, zon- en feestd. 13.30‑16.30 u - ca. 30 min. - € 6) staan urnen met daarin de stoffelijke resten van de Oostenrijkse keizers. Als u de noordertoren (68 m, met lift j) beklimt, ziet u de enorme Pummerin en geniet u van een panoramaaa van 360° op de stad (dag. 9.00-17.30 u - € 6). Ook de hogere zuidertoren (dag. 9.00-17.30 u - € 5) biedt een mooi uitzicht op Wenen, maar dan wel vanachter glas (bereikbaar via een steile trap van 343 treden).

Mozarthaus a

Stephansplatz (bereikbaar via het metrostation) - t 664 882 93 930 www.wienmuseum.at - j - di.-zo. 10.00-18.00 u - € 5 (1ste zo. van de maand gratis). Deze kleine, ondergrondse kapel, die waarschijnlijk dateert van 1220, raakte in de 18de eeuw in de vergetelheid. Ze werd per toeval herontdekt in 1973 en herbergt een verrassing, namelijk een van de best bewaarde gotische interieurs van Wenen. Bewonder ook de overblijfselen van fresco’s van 1255 en bezoek de bescheiden tentoonstelling over de stad in de middeleeuwen.

Domgasse 5 - t 512 17 91 - www. mozarthausvienna.at - j - 10.0019.00 u (laatste toegang om 18.30 u) - € 11 (met audiogids), combinatiekaartje met het Haus der Musik € 18. Wolfgang Amadeus Mozart woonde hier van 1784 tot 1787, een gelukkige periode waarin hij Le Nozze di Figaro schreef. In deze prachtige omgeving vertelt de degelijk opgevatte tentoonstelling over het leven en werk van de componist in deze periode en behandelt ze ook Wenen zelf. Dit appartement is maar een van de achttien plaatsen waar Mozart in Wenen heeft gewoond. De portretten van zijn kinderen en zijn vrouw Constanze en de dertien portretten van de meester zelf, waaronder het beroemde silhouet van de hand van Hieronymus Löschenkohl, vormen samen een mooi familiealbum. Tijdens het bezoek hoort u muziek (de audiogids speelt stukken van Mozart).

Dommuseum

Franziskanerplatz a

Stephansplatz 6 - t 515 52 5300 www.dommuseum.at - j - wo.-zo. 10.00-18.00 u (do. tot 20.00 u) - € 8. Het museum werd ingericht in de voormalige gebouwen van de abten van Zwettl (14de eeuw) en bevat de waardevolste schatten van de kathedraal, waaronder het bekende portret

De Weihburggasse loopt uit op een van de charmantste pleinen van de stad. In het midden staat de Mosesbrunnen (Mozesfontein) die dateert van 1798. Het water maakt een gezellig geluid, terwijl u nipt aan een koffie op het terras van het piepkleine retro Kleines Café (T blz. 122).

Virgilkapelle 32

van hertog Rudolf IV (1360), geschilderd op perkament, en een polychrome Schreinmadonna (‘Vierge ouvrante’) uit ca. 1420. Van deze openslaande beelden bestaan er maar een zestigtal, verspreid over de hele wereld.

STEPHANSPLATZ

Atlanten als zuilen bij de eretrap in het Winterpalais van Eugenius van Savoye

De vreemde voorgevel van de Franziskanerkirche (dag. 6.30-17.45 u), die van 1614 dateert, is geïnspireerd op de architectuur uit het zuiden van Duitsland: een renaissancefronton met standbeelden boven ramen met de typische gotische bogen en een renaissanceportaal (1742). Het barokke interieur bestaat onder andere uit een mooi hoofdaltaar met baldakijn en het oudste orgel van Wenen, gemaakt door Johann Wöckerl (1643).

Winterpalais a Himmelpfortgasse 8 - niet te bezichtigen. De bouw van het Winterpalais van prins Eugenius van Savoye begon onder Johann Bernhard Fischer von

Erlach (van 1695 tot 1698) en werd voltooid door Johann Lukas von Hildebrandt (van 1702 tot 1724). De smalle Himmelpfortgasse vernauwt het uitzicht op de lange gevel van het paleis. Achter de gevel gaan een binnenhof, een opmerkelijke barokke eretrap en weelderig versierde kamers (Goldkabinett, zaal met strijdtaferelen) schuil. Tegenwoordig is hier het ministerie van Financiën gevestigd.

Kärntner Straße In de 13de eeuw was de Strata Carinthianorum het begin van de hoofdweg naar Karinthië via Stiermarken, een weg die doorliep tot Triëst en Venetië (T blz. 54). De gebouwen die tegenwoordig deze straat omzomen,

WENEN BEZICHTIGEN

werden hier pas opgetrokken vanaf de 18de eeuw, op enkele resten van de Malteserkirche na. De architecturale eenheid werd na de bombardementen van 1945 definitief gebroken. Er heerst een drukke bedrijvigheid van Weners en een stroom toeristen die langs de vele etalages slenteren. De gevel van huisnummer 16 is versierd met mozaïeken (1896) in pre-sezessionsstijl. De piepkleine American Bar op nummer 10 werd in 1908 opgetrokken door Adolf Loos en is bekend om de mooie binneninrichting.

gebouw, ontworpen door Hans Hollein (T kader blz. 58). Het staat symbool voor de heropleving van de architecturale creativiteit in een stad waarin de architectuur een hoogtepunt kende in het begin van de 20ste eeuw. De architect benadrukte met een gedurfde combinatie van volumes de gebogen vorm van de plek. Hij zorgde er zo voor dat wie vanuit Graben komt, sneller de Stephansdom in het vizier krijgt.

Haas-Haus

De Stock-im-Eisen-Platz dankt zijn naam aan de boomstronk die u ziet in een nis aan de hoek van de Graben met de Kärntner Straße. Volgens een 16de-eeuwse legende sloegen leerling-slotenmakers hier spijkers in de boomstronk voor ze een tocht door Oostenrijk aanvatten.

Stephansplatz 12. Al sinds de bouw is er veel discussie over dit blauw-grijze, marmeren 34

Stock-im-Eisen-Platz

Graben a

De Stock-im-Eisen-Platz ligt op het kruispunt van de Stephansplatz, de Graben en de Kärntner Straße.

De ‘gracht’ (Graben) die de Romeinen voor hun walmuren groeven, is nu een drukke voetgangerszone met dure winkels. Het lange ronde plein werd in 2009 gerenoveerd. Er staan een paar ware architectuurparels. Nummer 10, het Ankerhaus, werd in 1894 gebouwd door Otto Wagner. Het Palais Bartolotti-Partenfeld (1720) op nummer 11 is het laatste barokke bouwwerk van de Graben. Het winkeltje Knize op nummer 13 werd ontworpen door Adolf Loos – ook de ontwerper van de openbare toiletten (1905). In het midden van het plein staat de barokke en rijkelijk versierde Pestsäuleaa (pestzuil) die hier in 1693 werd neergezet in opdracht van keizer

STEPHANSPLATZ

DE BESTE ADRESSEN

UIT ETEN

112

Een snelle hap (Imbiss), een worstenkraam (Würstelstand), een pension (Gasthaus) of een wijnlokaal (Heurigen), een kroeg (Beisl), een café, een tearoom (Konditorei) met de heerlijkste taarten en zoetigheden, een klassiek of conceptueel restaurant, met of zonder sterren… Traditionele of nieuwe Oostenrijkse specialiteiten gaan hand in hand met de Centraal-Europese keuken of gerechten uit de Balkan. De meest trendy adressen bieden biologische, vegetarische en veganistische menu’s. Wilt u genieten van wijn en een buffet in een Heuriger, dan moet u naar Döbling (T blz. 108). Geniet in de winter van glühwein en gepofte kastanjes, in de lente zijn er asperges en rabarber. Onthoud dat u ook kunt eten in cafés (T ‘Iets drinken’, blz. 122). Men serveert er degelijke gerechten. Daarnaast bieden veel restaurants en cafés tussen 12.00 en 14.30 u een voordelig Mittagsmenü, de gelegenheid bij uitstek om een iets chiquer adres uit te testen. Vermijd een teleurstelling – De keuken is meestal geopend tot één uur voor sluitingstijd. Sommige zaken zijn in de zomer gesloten, vooral in augustus. Sowieso zijn er amper goede restaurants geopend op zondag! T ‘Vergeet die schnitzel!’, blz. 162. T Onderstaande adressen vindt u terug op de uitneembare vouwkaart aan de binnenzijde van het omslag; zoek het overeenkomstige nummer (bv. ā). De aanwijzingen in het rood verwijzen eveneens naar deze kaart.

De meeste adressen staan ook aangeduid op de detailkaarten van de verschillende wijken.

Stephansplatz Detailkaart van de wijk blz. 35

MINDER DAN € 16 ŝ Trzesniewski – D4 - Dorotheer gasse 1 - ’ 1, 3 Stephansplatz - t 01 512 32 91 - www.trzesniewski.at ma.-vr. 8.30-19.30 u, za. 9.00-18.00 u, zon- en feestd. 10.00-17.00 u. Achter deze onuitspreekbare Poolse naam gaat een instituut schuil waar u heerlijke canapés kunt eten. Vlak bij de kathedraal, maar ook andere filialen elders in de stad (zie website). Ga zitten op een van de weinige banken of blijf staan tussen de vele gasten. ŧ Wrenkh – D4 - Bauernmarkt 10 ’ 1, 3 Stephansplatz - t 01 533 15 26 - www.wrenkh-wien.at dag. behalve zo. 11.00-23.00 u € 17/32, lunchformule (ma.-vr.) € 10,50/11,50. De smaakvolste ontmoetingsplaats voor vegetariërs in Wenen. De afwisselende keuken zal vleesliefhebbers die zin hebben in een ‘groen ommetje’, weten te bekoren.

Fleischmarkt Detailkaart van de wijk blz. 39

MINDER DAN € 16 Ĳ Inigo – E4 - Bäckerstr. 18 - ’ 3 Stubentor - t 01 512 74 51 - www. inigo.at - ma.-za. 9.30-24.00 u. Is er nog een tafeltje vrij op het terras? Aarzel dan

UIT ETEN

niet om plaats te nemen! Het uitzicht op de Jesuitenkirche is best aangenaam, de kaart is lekker en de rekening aanvaardbaar (voor € 1 extra kunt u een salade samenstellen aan het buffet). U steunt meteen ook een goed doel, want Inigo is een restaurant dat langdurig werklozen een job biedt en hun zo een duwtje in de rug geeft.

TUSSEN € 20 EN € 35

Ų Figlmüller – E4 - Wollzeile 5 ’ 1, 3 Stephansplatz - t 0512 61 77 www.figlmueller.at - 11.00-22.30 u gerechten € 12,50/20,50. De Wiener Schnitzel van Figlmüller is echt overheerlijk! Dit meer dan honderd jaar oude restaurant is gevestigd in een passage en was zo populair dat intussen een tweede en een derde restaurant werden geopend (Lugeck 4 en Bäckerstr. 6). In dat laatste is het rustiger; het blijft ook tot 23.30 u geopend. ų Buxbaum – E4 - Grashofgasse 3 ’ 1, 3 Stephansplatz - t 01 276 82 26 - www.buxbaum.restaurant ma.-za. 11.00-23.00 u (keuken 12.0015.00 u en 17.00-22.00 u) - lunch € 15/37, diner € 28/41, menu € 56/68. Een van de gezelligste terrassen in de oude stad, goed verscholen in het Heiligenkreuzerhof. Moderne, Oostenrijkse gerechten in een mooie omgeving. Op zaterdag kunt u er ook ontbijten. Ŵ Labstelle – E4 - Lugeck 6 ’ 1, 3 Stephansplatz -t 01 236 21 22 www.labstelle.at - dag. behalve zon- en feestd. 11.30-2.00 u, za. 10.00-2.00 u € 32/36, verrassingsmenu € 50 (4 gangen), lunchformule € 13 (vegetarische) of € 14 (met vlees). Dit restaurant midden in de oude stad is de vaandeldrager

van de slowfoodbeweging. In een licht designinterieur geniet u van creatieve specialiteiten, bereid met streekproducten. Er staan ook enkele tafels in de mooie passage aan de Wollzeile. Op zaterdag kunt u er ook ontbijten. ŵ Pfudl – E4 - Bäckerstr. 22 ’ 1, 3 Stephansplatz - t 01 512 67 05 - www.gasthauspfudl.com 10.00-24.00 u - € 16/32, lunchformule € 9,50. Een van de bekendste Beisl in de Oostenrijkse hoofdstad. Vanaf het grote terras kijkt u uit op de Jesuitenkirche. Authentieke Weense gerechten en een goed adres voor de lunch. Ŏ Plachutta – E4 - Wollzeile 38 ’ 3 Stubentor  - t 01 512 15 77 www.plachutta.at - 11.30-24.00 u € 25/34, extra bestek: € 3,20. De specialiteit van dit restaurant is Tafelspitz, een stoofpotje met groenten en mierikswortel. Het gezellige interieur lokt zowel Weners als toeristen. Meerdere filialen in de stad. Ŷ Xpedit – E4 - Wiesingerstr. 6 ’ 3, ‘ 2 Stubentor - t 01 512 33 13 23 - www.xpedit.at - dag. behalve zo. 12.00-15.00 u en 18.00-23.00 u, za. 18.00-23.00 u - € 19/28. Trendy Italiaans eethuis in de straat waar zich ook de Postsparkasse bevindt. De smakelijke, Ligurische specialiteiten passen uitstekend bij het ruime, harmonieuze interieur.

Freyung en Hoher Markt Detailkaart van de wijk blz. 44-45

MINDER DAN € 16 Ũ Würstelstand – D4 - Hoher Markt ’ 1, 3 Stephansplatz - t 0699 184 621 86 - ma.-do. 9.00-4.00 u, vr.-za. 9.00-5.00 u, zo. 10.00-2.00 u. Het wor-

113

MEER WETEN OVER WENEN

ZES EEUWEN OP DE TROON

150

Dankzij de huwelijksdiplomatie van Maximiliaan I werd de dynastie van de Habsburgers een van de machtigste van Europa. In twee eeuwen tijd groeide deze vrij onbeduidende familie van Duitse graven, die in hun naam een Zwitsers domein droegen (Habichtsburg), dankzij een subtiel spel van allianties uit tot heersers over een rijk waar de zon nooit ondergaat! Een regeerperiode die gekenmerkt werd door de wapenspreuk Austriae Est Imperare Orbi Universo (AEIOU), ofwel ‘Oostenrijk is bestemd om over de hele wereld te heersen’, maar ook door het prachtige paleizencomplex van de Hofburg (T blz. 59), dat bij ieder aantreden van een nieuwe keizer werd omgebouwd. Zes eeuwen lang bood de dynastie het hoofd aan oorlog, allianties, verdragen, epidemieën… Ze maakte van Wenen de hoofdstad van het Heilig Roomse Rijk. In 1683 werden de Turken bij Kahlenberg verslagen. Het huis van de Habsburgers werd door de westerse vorsten erkend als redder van het christendom. De Habsburgers slaagden erin een verbond tussen de troon en het altaar te behouden, wat veel bijgedragen heeft tot het consolideren van hun macht. Tijdens perioden van grote voorspoed lieten keizers en prinsen van het huis weelderige monumenten bouwen in Wenen en stimuleerden ze de kunsten. Dat was ook zo tijdens

‘Vienna Gloriosa’, tijdens de regeringen van Maria Theresia, de eerste keizerin (1717-1780), en van Jozef II (17801790). Het Wenen uit de 19de eeuw wordt gekenmerkt door de aanleg van de Ring. Door de eeuwen heen verzamelden de Habsburgers geduldig een uitgebreide collectie kunstwerken die tegenwoordig te zien is in het Kunsthistorisches Museum (T blz. 72). Elke keizer werkte aan de uitbouw van een moderne staat. Maria Theresia verenigde en centraliseerde. Jozef II schafte lijfeigenschap af, legde het Duits op en onderwees ook meisjes. Aan het eind van de 19de eeuw was de dynastie achterhaald. Het nationale gevoel en de liberale tijdsgeest ondergroeven de principes van een absolute monarchie waartoe ook de voorlaatste keizer Frans Jozef hoorde, die regeerde van 1848 tot 1916. De Eerste Wereldoorlog, die hij veroorzaakte na een oorlogsverklaring aan Servië na de moord op kroonprins Franz Ferdinand in Sarajevo, veegde de dynastie van de kaart; zijn bezittingen vlogen in stukken. Natuurlijk draagt Oostenrijk nog steeds de stempel (demografie, architectuur, religie, economie...) van zes eeuwen heerschappij van de Habsburgers, waaraan een goede eeuw geleden pas een einde kwam. U zult nostalgie voelen, een ‘renderende’ nostalgie met bals, tentoonstellingen en tal van afgeleide producten...

ZES EEUWEN OP DE TROON

KAREL I (1916-1918) RODOLF

FRANS FERDINAND

FRANS JOZEF I

MAXIMILIAAN

(1848)

Keizer van Mexico

MARIE LOUISE

FERDINAND I (1835)

Napoleon Bonaparte

I (1804)

FRANS II (1792-1806)

JOZEF II (1765)

LEOPOLD II (1790)

AARTSHERTOG JOHAN

MARIE-ANTOINETTE Lodewijk XVI

HABSBURG-LOTHARINGEN

MARIA THERESIA Frans I (1745)

JOZEF I (1705) KAREL II

KAREL VI (1711)

LEOPOLD I (1658) FERDINAND III (1637) RUDOLF II (1576)

MATTHIAS (1612)

FERDINAND II (1619) HABSBURG-OOSTENRIJK

FILIPS II

MAXIMILIAAN (1564)

FERDINAND II Regent van Tirol

HABSBURG-SPANJE

KAREL V (1519)

FERDINAND I (1556)

FILIPS I DE SCHONE MAXIMILIAAN I (1493) FREDERIK III (1440)

SIGISMUND van Oostenrijk

FREDERIK IV van Oostenrijk

LEOPOLD III HABSBURG-TIROL Leopoldlijn

ALBRECHT I (1298) RUDOLF I (1273)

STAMBOOM VAN DE HABSBURGERS MAXIMILIAAN I (1493)

Keizer van het Heilig Roomse Rijk; jaar van de troonsbestijging FERDINAND I (1835)

Keizer van Oostenrijk; jaar van de troonsbestijging

151

MEER WETEN OVER WENEN

BEROEMDE PERSONEN De klassiekers

152

De volgende vier personen overheersten twee eeuwen lang de muziekwereld in Europa, waarvan Wenen de hoofdstad werd. Joseph Haydn (1732-1809) was in dienst van de familie Esterházy als orkestleider en vaste componist. Hij bracht een groot deel van zijn leven door in Eisenstadt, maar hij bleef verbonden aan Wenen dankzij zijn prestige. Hij was een heel productief componist en bedacht geniale muziekvormen die tot ongeveer de Tweede Wereldoorlog de structuur bepaalden in alle muziekstromingen. Het pad dat Haydn had geëffend, werd ook gevolgd door Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791), die een schitterend componist bleek. Mozart werd geboren in Salzburg en vestigde zich op 26-jarige leeftijd in Wenen. Na zijn succesvolle beginjaren kende hij hier een periode van eenzaamheid en rijping. In Wenen creëerde hij zijn grootste werken, een samenspel van diepgang en lichtheid (Le Nozze di Figaro, Don Giovanni). De mirakelmens Mozart vond er het evenwicht tussen een doorgedreven drang tot componeren en een zekere vorm van vrijheid. T Mozarthaus, blz. 32. Een waardig erfgenaam van Haydn en Mozart was Ludwig van Beethoven (1770-1827). Hij werd geboren in Bonn en bekeek de wereld van de symfonieën, strijkkwartetten en sonates helemaal anders. Zijn wereld was er

een van romantiek, waarin de mens zijn eigen lot in handen nam in een grootse confrontatie die vaak werd uitgewerkt in een triomf van een luchtig en vrolijk thema over een donker en pessimistisch thema (luister naar het begin van de Vijfde Symfonie!). T Pasqualatihaus, blz. 47. Van de vele componisten die een band hebben met Wenen, is er slechts één in Wenen zelf geboren, namelijk Franz Schubert (1797-1828). Hij bracht een genre onder de aandacht dat tot dan toe weinig belangstelling had gekregen, namelijk de liederen (gezang met pianobegeleiding), die meteen zijn eerste meesterwerken vormden (Erlkönig en de cyclus Winterreise). Uit zijn muziek weerklinkt de eenzaamheid van de reiziger die is gedoemd om rond te zwerven en lijdt onder de liefde (‘Wanneer ik over liefde wilde zingen, veranderde die in smart’). T Geburtshaus, blz. 96.

Sisi Elisabeth van Wittelsbach, bijgenaamd Sisi (met één s; de dubbele s verwijst naar de titel van de op haar leven gebaseerde film), werd na haar huwelijk met Frans Jozef I in 1854 keizerin van Oostenrijk. Ze was zestien, mooi, een uitstekend paardrijdster en verzot op poëzie. Sisi ontvlucht de Hofburg, waar men haar probeerde te onderwerpen aan een strikt protocol, en maakte vele reizen. In Hongarije werd ze op handen gedragen; ze steunde dan ook het Oostenrijks-Hongaarse compromis.

BEROEMDE PERSONEN

Haar leven werd beheerst door rouw om haar enige zoon Rudolf, haar neef Lodewijk II van Beieren, haar zus Helene en haar zwager Maximiliaan. Sisi werd in 1898 in Genève vermoord door een Italiaanse anarchist. Over haar tragische lot zijn veel boeken geschreven. Romy Schneider werd beroemd toen ze in een film gestalte gaf aan Sisi. T Sisi Museum blz. 60, Schönbrunn blz. 104.

Klimt en Schiele Gustav Klimt (1862-1918) was de stichter van de Weense sezession en de beroemdste Weense kunstschilder in de periode rond 1900 (T kader blz. 83). Het gekwelde werk van Egon Schiele (1890-1918) biedt een zeldzaam heldere kijk op de menselijke realiteit en alle bijbehorende neurotische aspecten. Het expressionisme van deze fenomenale artiest neemt het lichaam als vertrekpunt – in die periode werd zijn werk beschouwd als pornografisch. T Oberes Belvedere blz. 86 en Leopold Museum blz. 89.

Sigmund Freud Deze neuroloog en psychiater (18561939) is de stichter van de psychoanalyse. Hij studeerde geneeskunde in Wenen, gaf er les aan de universiteit en liep later stage bij Jean Charcot in Parijs, met wie hij hysterie en hypnose bestudeerde. Bij zijn terugkeer opende hij een consultatiebureau waar hij zijn eerste patiënten ontving. Zijn werk rond dromen leidt hem naar enkele belangrijke ontdekkingen, zoals het bestaan van waanvoorstellingen en het oedipuscomplex. Na de Anschluß in

1938 vestigde de van oorsprong Joodse Freud zich in Londen en stierf er een jaar later aan kanker. T Sigmund Freud Museum, blz. 96.

Thomas Bernhard Roman- en toneelschrijver Thomas Bernhard (1931-1989) is zonder twijfel de bekendste Oostenrijkse schrijver van de 20ste eeuw. In de donkere periode 1930-1940 stelde hij de zwakheden van de Oostenrijkse maatschappij aan de kaak. Zijn bekendste werk, Heldenplatz (1988), gaat over de gebeurtenissen in 1938. Citaat: ‘Wat schrijvers schrijven, is weliswaar niet gelogen, ja, ja, ze schrijven natuurlijk dat alles vreselijk is, dat alles slecht en vervallen is […] en dat alles hopeloos is, maar alles wat ze schrijven stelt niets voor tegen de werkelijkheid, want de werkelijkheid is zo slecht dat ze niet kan worden beschreven, geen enkele schrijver beschreef ooit de werkelijkheid zoals ze echt is, en dat is pas vreselijk.’

En nog vele anderen… Metternich (1773-1859) maakte van Oostenrijk de ‘derde macht’. Schrijver Arthur Schnitzler (1862-1931) onderzocht het onderbewustzijn. Stefan Zweig (1881-1942) was schrijver, dramaturg en biograaf. Regisseur Fritz Lang (1890-1976, Metropolis, M – Een stad zoekt zijn moordenaar), de schilder en architect Hundertwasser (T blz. 78) en regisseur Michael Haneke (De Pianist, Das weiße Band).

153

Vertaling Omslagontwerp Omslagfoto Foto’s achterplat Ontwerp binnenwerk Oorspronkelijke titel Oorspronkelijke uitgever Directie Uitgevers Redactie Cartografie

Valérie Maes Keppie & Keppie Shutterstock.com/La Mia Fotografia Van links naar rechts: R. Schmid/Sime/Photononstop, horstgerlach/iStock, Dziewul/Shutterstock.com Keppie & Keppie Le Guide Vert Week&GO Vienne 2019 Michelin, Parijs Philippe Orain Françoise Rault (Michelin), Lieven Defour (Lannoo) Hélène Bienvenu, Cécile Bouché-Gall, Aurélia Boulet, Renaud Deschamps, Serge Guillot, Arnaud Léonard, Jean-Charles Pharamond, Christian Rault, Marie Ruat, François Sichet Thierry Lemasson Stadskaarten: © MICHELIN en © 2006-2017 TomTom.

This material is proprietary and the subject of copyright protection, database right protection and other intellectual property rights owned by TomTom or its suppliers. The use of this material is subject to the terms of a license agreement. Any unauthorized copying or disclosure of this material will lead to criminal and civil liabilities.

© Cartografie: Michelin © Nederlandse tekst: Uitgeverij Lannoo, nv, Tielt, 2020 Het redactieteam heeft de grootste zorg besteed aan de samenstelling en de controle van deze gids. Maar omdat de gegevens voortdurend gewijzigd worden, moet de praktische informatie (prijzen, adressen, bezoekuren, telefoonnummers, bezienswaardigheden, internetadressen...) worden beschouwd als een aanwijzing. Het is dan ook best mogelijk dat bepaalde info bij het verschijnen van deze gids niet helemaal correct of volledig is. Wij kunnen daar niet verantwoordelijk voor worden gesteld. Deze gids bestaat voor en door u; u bewijst ons dan ook een grote dienst door eventuele tekortkomingen of vergissingen te melden. Aarzel niet om ons uw opmerkingen en suggesties over de inhoud van deze gids mee te delen. Bij een eerstvolgende bijgewerkte editie zullen wij daar rekening mee houden.

Contactadres

De Groene Reisgids De Groene Reisgids Uitgeverij Lannoo Uitgeverij Terra Lannoo bv Kasteelstraat 97 Postbus 23202 B-8700 Tielt 1100 DS Amsterdam Zuid-Oost degroenereisgids@lannoo.be info@terralannoo.nl

www.lannoo.com Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

D/2020/45/219 - NUR 512 - ISBN 978-94-014-6510-6