Issuu

EEN PLATTEGROND VAN DE MACHT

Een plattegrond van de macht 2019 - H0 - drukklaar.indd 1

8/08/19 09:09

Een plattegrond van de macht 2019 - H0 - drukklaar.indd 2

8/08/19 09:09

Een plattegrond van de macht Carl Devos (red.)

Een plattegrond van de macht 2019 - H0 - drukklaar.indd 3

8/08/19 09:09

Uitgeverij Academia Press Ampla House Coupure Rechts 88 9000 Gent BelgiĂŤ www.academiapress.be Uitgeverij Academia Press maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv.

ISBN 978 94 014 6166 5 D/2019/45/549 NUR 754 Devos, Carl. (red.) Een plattegrond van de macht. Inleiding tot politiek en politieke wetenschappen Gent, Academia Press, 2019, 648 p. Zevende editie, 2019 Zesde editie, 2018 Vijfde editie, 2017 Vierde editie, 2016 Derde editie, 2015 Tweede editie, 2014 Eerste editie, 2012 Vormgeving cover en binnenwerk: LetterLust | Stefaan Verboven ÂŠ Carl Devos & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Een plattegrond van de macht 2019 - H0 - drukklaar.indd 4

8/08/19 09:09

Inhoud

Woord vooraf . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Hoofdstuk 1

Wat is politiek? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 1 Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2 Wat is politiek? Op zoek naar een omschrijving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 2.1 Oorsprong van het begrip. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 2.2 Politiek en territorium (en bevolking). . . . . . . . . 17 2.3 Van nachtwaker naar nanny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 2.4 Eindeloze reeks definities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 3 Geschiedenis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 4 Indelingen: essentially contested concept? . . . . 21 4.1 Indeling 1: de dimensies van Heywood. . . . . . . . 23 4.2 Indeling 2: domein- en aspectbenaderingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 5 De relativiteit van indelingen: over Schmitt en Easton. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 5.1 Carl Schmitt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 5.2 David Easton. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 5.3 Omschrijving van politiek: naar een synthese. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 5.4 Politiek en conflicten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 6 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38

Hoofdstuk 2

De wetenschap der politiek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 1 Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 2 De wetenschappelijke studie van politiek. . . . . . 46 2.1 Zijn politieke wetenschappen wetenschap?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 2.2 Kan de politicoloog objectief zijn?. . . . . . . . . . . . . 51 2.3 Een discipline met taalproblemen . . . . . . . . . . . . . 54 2.4 Een afzonderlijke discipline? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 3 Benaderingen in de wetenschap der politiek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57

3.1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 3.2 Behavioralisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 3.3 Institutionalisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .63 3.4 Rationele-keuzebenaderingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 3.5 Systeembenaderingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73 3.6 Interpretatieve, constructivistische benaderingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75 3.7 Structurele (-functionalistische) benaderingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 3.8 Marxisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 4 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81

Hoofdstuk 3

Ideologieën . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 1 Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 2 Een oud, felbediscussieerd concept. . . . . . . . . . . . . 93 2.1 Geschiedenis van het concept ideologie. . . . . . . 93 2.2 Discussies over ideologie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 3 Wat is ideologie?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 4 De morfologie van ideologieën. . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 5 Links en rechts: een gps in de politiek?. . . . . . . . 100 5.1 Oorsprong van links-rechts . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 5.2 Relevantie van links-rechts. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 5.3 Ontdubbeling van links-rechts . . . . . . . . . . . . . . . . 103 6 Een beknopt overzicht van enkele ideologieën. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 6.1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 6.2 Liberalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 6.3 Conservatisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 6.4 Socialisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 6.5 Nationalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 6.6 Ecologisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 7 Is er nog een toekomst voor ideologieën?. . . . . 119 7.1 Het einde van de ideologie?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 7.2 En het populisme dan? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 8 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121

INHOUD

Een plattegrond van de macht 2019 - H0 - drukklaar.indd 5

8/08/19 09:09

Hoofdstuk 4

Macht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 1 Inleiding: macht is een moeilijk vak . . . . . . . . . . . 130 2 Wat is macht? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 2.1 De bestanddelen van macht: de visie van Dennis Wrong . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 2.2 De moeilijke verhouding tussen macht en invloed. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 3 Vormen van macht. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 4 Bronnen van macht. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 5 Dimensies van macht. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 5.1 De eerste dimensie: het pluralisme . . . . . . . . . . . 140 5.2 De tweede dimensie: de kritiek op het pluralisme van Bachrach en Baratz . . . . . . . . . . . 142 5.3 De derde dimensie: de visie van Steven Lukes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 6 Potentiële, ‘onzichtbare’ macht? . . . . . . . . . . . . . . . 146 7 Structurele macht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 8 Hoe macht meten?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152 8.1 De reputatiemethode. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 8.2 De decisie- of besluitvormingsmethode. . . . . . 154 8.3 Het effectenonderzoek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 8.4 De positiemethode en het netwerkonderzoek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 8.5 Meting van macht in termen van machtsbronnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 9 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159

Hoofdstuk 5

Macht in weinig handen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 1 Inleiding: over de studie van elites. . . . . . . . . . . . . 166 1.1 Studie van elites is de studie van macht en dus de studie van onze samenleving . . . . . . 166 1.2 Elites zijn niet per se problematisch, politieke elites zijn niet alleen. . . . . . . . . . . . . . . . . 166 1.3 België is een elitair politiek systeem . . . . . . . . . . 167 2 Elite: oorsprong, beschrijving en criteria. . . . . . 168 2.1 Oorsprong . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 2.2 Beschrijving. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 2.3 Criteria . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 2.4 Veel onderzoek over elites, minder theorie. . . . 170 3 ‘Rule by all’, ‘rule by many’ of ‘rule by the happy few’?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 3.1 En het marxisme dan?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 3.2 Het pluralisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 3.3 Het elitisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 3.4 Het (neo)corporatisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184 4 Hedendaags eliteonderzoek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 5 Procesbenadering van politieke rekrutering: Pippa Norris . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191

Centrale elementen van het politieke rekruteringsproces . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 6.1 Sociale achtergrond. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 6.2 Motivatie en ambitie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 6.3 Kandidatenselectie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 7 Politieke carrières . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 8 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203

Hoofdstuk 6

Macht in veel handen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210 1 Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 2 Politieke cultuur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 2.1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 2.2 Wat is ‘politieke cultuur’? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 2.3 The Civic Culture . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 2.4 Subculturen en breuklijnen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224 3 Politieke socialisatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 3.1 Mensen zijn geen computers . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 3.2 Wat is politieke socialisatie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 230 3.3 Socialisatieagenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 3.4 Een heel leven lang?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 4 Politieke participatie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 4.1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232 4.2 Verschillende benaderingen en evolutie van het concept . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 4.3 Vormen van politieke participatie. . . . . . . . . . . . . 235 4.4 Verklaringen voor de variatie in politieke participatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 4.5 Stemgedrag. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 5 Sociale bewegingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 5.1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 5.2 Begripsafbakening. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 5.3 Ontstaan van sociale bewegingen. . . . . . . . . . . . . 254 5.4 De toekomst van nieuwe bewegingen . . . . . . . . 258 6 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259

Hoofdstuk 7

Politieke partijen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 Inleiding: wat is een politieke partij? . . . . . . . . . . 272 Het ontstaan van politieke partijen. . . . . . . . . . . . 275 De institutionele benadering. . . . . . . . . . . . . . . . . . 276 Het traditionele breuklijnenmodel . . . . . . . . . . . 277 Naar nieuwe breuklijnen?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 Typologieën van partijen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280 Kaderpartijen vs. massapartijen. . . . . . . . . . . . . . . 283 De catch-all party. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284 Massabureaucratische vs. electoraalprofessionele partijen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 3.4 Cartel parties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 1 2 2.1 2.2 2.3 3 3.1 3.2 3.3

e e n p lat t eg ro n d va n d e m ac h t

Een plattegrond van de macht 2019 - H0 - drukklaar.indd 6

8/08/19 09:09

3.5 Business-firm parties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 3.6 Partijtypes in meerlagigheid: franchise en stratarchie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290 4 Functies en disfuncties van partijen . . . . . . . . . . . 294 4.1 De programmatische functies. . . . . . . . . . . . . . . . . 294 4.2 Positionele partijfuncties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296 4.3 Civiele functies . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 4.4 Disfuncties van partijen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 298 4.5 Particratie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299 4.6 Functieverlies van partijen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302 5 Partijorganisatie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302 5.1 De partijvoorzitter en het dagelijks bestuur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 5.2 Het partijbureau en de partijraad. . . . . . . . . . . . . 304 5.3 Het partijcongres. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 305 5.4 De partijafdelingen en nevenorganisaties. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 5.5 De partijleden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306 6 Partijsystemen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 6.1 Omschrijving en indelingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308 6.2 Indeling volgens het aantal partijen. . . . . . . . . . 309 6.3 De indeling van Sartori . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315 7 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317

Hoofdstuk 8

Staat en parlement

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 326

1 Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330 2 De staat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330 2.1 Wat is een staat?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330 2.2 Begrippen die aanleunen bij de staat . . . . . . . . . 333 2.3 De staat en zijn burgers. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336 3 Typologieën van politieke stelsels. . . . . . . . . . . . . 338 3.1 Liberale democratie vs. autoritarisme . . . . . . . . 338 3.2 Presidentieel vs. parlementair systeem. . . . . . . 341 3.3 Unitaire vs. (con)federale staten. . . . . . . . . . . . . . . 342 4 Parlementen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347 4.1 Wat is een parlement? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 347 4.2 Functies van parlementen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348 4.3 Structurele kenmerken van een parlement. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 350 4.4 Interne organisatie van het parlement . . . . . . . 357 5 De wetgevende macht van het parlement. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 362 5.1 Bevoegdheidsverdeling binnen het federaal parlement. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 362 5.2 Hoe komt een wet tot stand?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 5.3 Quid de Senaat? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366 5.4 Wetten met een bijzondere meerderheid . . . . 366 5.5 De alarmbelprocedure. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 367 5.6 Het parlement als grondwetsherziener . . . . . . 367 6 Lopende zaken. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 368

6.1 Relaties Parlement – Regering . . . . . . . . . . . . . . . . . 368 6.2 Relaties Parlement – Regering na de Marrakesh-cisis van 2018 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 369 7 De controlerende taak van het parlement . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372 7.1 Vragen, interpellaties, moties, resoluties en aanwezigheid van de ministers . . . . . . . . . . . . 372 7.2 Parlementaire onderzoekscommissies . . . . . . . 375 7.3 Controle naar aanleiding van de goedkeuring van de begroting . . . . . . . . . . . . . . . . 375 7.4 Vertrouwen geven aan de regering. . . . . . . . . . . . 376 8 Politieke verantwoordelijkheid. . . . . . . . . . . . . . . . . 376 9 Staatsvormen en parlement bestuderen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379 10 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 380

Hoofdstuk 9

De uitvoerende macht: de regering . . . . . . . . 386 1 De regering staat centraal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 390 1.1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 390 1.2 Het staatshoofd. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 392 2 De uitvoerende federale macht in België . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397 2.1 Rol van de koning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397 2.2 Presidentialisering: het toenemende politieke belang van de premier. . . . . . . . . . . . . . . 398 2.3 Ministers en staatssecretarissen. . . . . . . . . . . . . . . 400 2.4 Ministerraad, kernkabinet en kroonraad. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 402 3 De vorming van de federale regering . . . . . . . . . . 405 4 Het ontslag van de federale regering. . . . . . . . . . 410 4.1 Op eigen initiatief. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 410 4.2 Door de Kamer gedwongen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 411 4.3 Bij een nieuwe koning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 412 4.4 Met of zonder vervroegde verkiezingen?. . . . . 412 5 Lopende zaken. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 412 6 Hoe komen regeringsbesluiten van de uitvoerende macht tot stand?. . . . . . . . . . . . . . . 414 7 De uitvoerende macht op regionaal niveau. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415 7.1 De Vlaamse regering. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 415 7.2 Vorming van de Vlaamse Regering. . . . . . . . . . . . 416 7.3 Ontslag van de Vlaamse Regering . . . . . . . . . . . . . 416 8 Hoe wordt de (federale) regering in haar taken ondersteund? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 417 8.1 Ministeriële kabinetten: functies en kritiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 417 8.2 Enkele aanvullende ‘beleidsinstrumenten’. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 422 9 Regering bestuderen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 429 10 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 433

INHOUD

Een plattegrond van de macht 2019 - H0 - drukklaar.indd 7

8/08/19 09:09

Hoofdstuk 10

Openbaar bestuur en beleidsvorming. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 438 1 Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 442 2 Openbaar bestuur, publieke sector, sturen en bestuurskunde. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 442 2.1 Sferen in de samenleving. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 442 2.2 Wat is bestuurskunde? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 444 2.3 De wereld van de publieke sector. . . . . . . . . . . . . . 445 3 Van Weber naar NPM en NPG. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452 3.1 Het bureaucratiemodel van Max Weber . . . . . . 452 3.2 Kritiek op de neutrale ambtenaar. . . . . . . . . . . . . 454 3.3 Het Nieuw Publiek Management (NPM): een nieuw paradigma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 456 3.4 Van NPM naar NPG: New Public Governance . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 3.5 Slot. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 459 4 Hoeveel en welke overheid willen we?. . . . . . . . . 459 4.1 Het bbp als maatstaf?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 459 4.2 Het aantal ambtenaren: hoeveel en zijn er te veel?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 460 4.3 Interne verschuivingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 461 4.4 De overheid: een bedrijf?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 463 4.5 Hervormen op zijn Belgisch/Vlaams?. . . . . . . . . 464 4.6 Slot. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465 5 Binnenlands bestuur als object van beleid en macht. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465 5.1 Bestuursvormen in het binnenlands bestuur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465 5.2 Het management van bestuurlijke relaties. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 467 6 Beleidsvorming en de verhouding tussen politici en ambtenaren. . . . . . . . . . . . . . . . . . 468 6.1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 468 6.2 De klassieken en de modellen: de beleidsvoorbereiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 468 6.3 Beleid is ook beleidsuitvoering, uitvoering is ook beleid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 470 6.4 Beleidsnetwerken. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 471 7 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 472

Hoofdstuk 11

Democratie en vertegenwoordiging. . . . . . . 476 Inleiding: democratie is nooit af. . . . . . . . . . . . . . . 480 Wat is democratie?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 483 Op zoek naar een onmogelijke definitie. . . . . . 483 De democratische paradox. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 486 De centrale principes van de liberale parlementaire democratie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 487 2.4 Classificaties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 489 1 2 2.1 2.2 2.3

2.5 Hedendaags debat over democratie: deliberatieve democratie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 491 2.6 Democratie krijgt meer betekenis dankzij niet-democratische systemen . . . . . . . . 494 2.7 Criteria en voorwaarden van democratie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 496 3 Bestanddelen van democratie. . . . . . . . . . . . . . . . . . 500 3.1 Welke meerderheid?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 501 3.2 Door, voor en van het volk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 501 3.3 Spanning tussen de bestanddelen . . . . . . . . . . . . 504 4 Pacificatiedemocratie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 505 4.1 Consensus- vs. meerderheidsdemocratie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 505 4.2 Consociationalisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 507 4.3 Voorwaarden voor pacificatiedemocratie, met een bijzondere rol voor de elites. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 508 4.4 Hedendaagse betekenis en functioneren? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 509 5 Democratie en vertegenwoordiging. . . . . . . . . . . . 511 5.1 Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 511 5.2 Geschiedenis van het begrip ‘vertegenwoordiging’. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 513 5.3 Betekenis van vertegenwoordiging . . . . . . . . . . . 514 5.4 Vormen van vertegenwoordiging . . . . . . . . . . . . . 516 6 Modellen van vertegenwoordiging. . . . . . . . . . . . . 518 6.1 Delegate-model. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 518 6.2 Trustee-model . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 519 6.3 Mandate-model. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 520 6.4 Resemblance-model . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 522 6.5 ‘Creatieve’ vertegenwoordiging . . . . . . . . . . . . . . . 522 6.6 Vertegenwoordiging van bovenaf of van onderuit; controle vooraf of achteraf. . . . . . . . . 524 7 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 528

Hoofdstuk 12

Kiesstelsels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 534 1 Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 538 2 Meerderheidsstelsels. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 538 2.1 Soorten meerderheidsstelsels . . . . . . . . . . . . . . . . . 538 2.2 Het ftpt-stelsel in het Verenigd Koninkrijk. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 540 2.3 Het tweerondenstelsel in Frankrijk . . . . . . . . . . . 542 2.4 Voor- en nadelen van meerderheidsstelsels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 543 3 Proportionele stelsels. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 544 3.1 Soorten proportionele stelsels. . . . . . . . . . . . . . . . . 544 3.2 Determinanten van proportionaliteit . . . . . . . . 545 3.3 Het lijst pr-stelsel in Nederland . . . . . . . . . . . . . . . 546 3.4 Voor- en nadelen van proportionele stelsels. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 547

e e n p lat t eg ro n d va n d e m ac h t

Een plattegrond van de macht 2019 - H0 - drukklaar.indd 8

8/08/19 09:09

4 Gemengde stelsels . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 549 4.1 Soorten gemengde stelsels. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 549 4.2 Het mmp-stelsel in Duitsland. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 549 5 Kiesstelsels en partijsystemen. . . . . . . . . . . . . . . . . 550 6 De geschiedenis van de Belgische kiesstelsels. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 551 6.1 Het cijnskiesrecht (1831-1893) . . . . . . . . . . . . . . . . 551 6.2 Het algemeen meervoudig stemrecht voor mannen (1893-1921). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 552 6.3 Het algemeen enkelvoudig stemrecht voor mannen (1921-1948). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 553 6.4 Uitbreiding van het aes naar vrouwen . . . . . . . 554 6.5 Hervormingen in de jaren 1980 en 1990 . . . . . 555 6.6 De invoering van de provinciale kieskringen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 555 6.7 De zesde staatshervorming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 556 7 De verkiezing van de Kamer van Volksvertegenwoordigers. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 557 7.1 De kieskringen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 557 7.2 De verdeling van de zetels over de partijen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 559 7.3 De aanwijzing van de gekozen titularissen en de opvolgers. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 561 7.4 Opkomstplicht, blanco en ongeldige stemmen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 563 7.5 De gelijke vertegenwoordiging van mannen en vrouwen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 564 7.6 Elektronisch stemmen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 564 8 De verkiezing van de deelstaatparlementen. . . 565 8.1 Het Vlaams Parlement. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 565 8.2 Het Waals Parlement. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 565 8.3 Het Brussels Hoofdstedelijk Parlement. . . . . . . 565 9 De lokale verkiezingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 566 9.1 De gemeenteraadsverkiezingen. . . . . . . . . . . . . . . 566 9.2 De provincieraadsverkiezingen . . . . . . . . . . . . . . . 568 10 De Europese verkiezingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 570 11 De rol van voorkeurstemmen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 571 12 Uitleiding: kieshervormingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . 574

Hoofdstuk 13

De Europese Unie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 580

3.1 Soorten beslissingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 591 3.2 Europese instellingen en organen . . . . . . . . . . . . 593 4 Europese integratietheorieën. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 596 4.1 Neofunctionalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 596 4.2 Intergouvernementalisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 598 4.3 Verfijningen van de grote theorieën . . . . . . . . . . 599 4.4 Nieuw institutionalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 601 4.5 Comparativisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 604 4.6 ‘Multi-level governance’ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 605 5 De invloed van de EU op de nationale politiek: europeanisering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 606 5.1 Europeanisering als onderzoeksdomein. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 606 5.2 Een voorbeeld: de impact van de EU op de begrotingen van de lidstaten . . . . . . . . . . . 609 6 Politiek debat: wat voor EU willen we?. . . . . . . . . 611 6.1 Contestatie van het Europese project. . . . . . . . . 611 6.2 Een democratisch deficit?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 613 7 Uitleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 618

Hoofdstuk 14

Internationale politiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 622 1 2 2.1 2.2 2.3 2.4 3 3.1 3.2 3.3 4 4.1 4.2 4.3 4.4 5

1 Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 584 2 Het Europese integratieproject: historisch overzicht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 585 2.1 Hoe het begon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 585 2.2 Verdieping van de Europese integratie . . . . . . . 586 2.3 Aarzeling en nationale soevereiniteit. . . . . . . . . 589 2.4 Uitbreiding van de Europese club. . . . . . . . . . . . . 589 2.5 Uit de Europese Unie stappen?. . . . . . . . . . . . . . . . 591 3 De instellingen van de Europese Unie: hoe werkt de Unie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 591

Inleiding: internationale politiek in een geglobaliseerde wereld. . . . . . . . . . . . . . . . . . 626 Internationale betrekkingen: vier theoretische scholen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 627 Het realisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 628 Het liberalisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 630 Het radicalisme. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 634 Het constructivisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 635 Actoren in de wereldpolitiek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 637 Staten en hun buitenlands beleid. . . . . . . . . . . . . 637 Internationale organisaties. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 638 Niet-statelijke actoren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 641 De grote thema’s. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 642 Oorlog en vrede . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 642 Internationale politieke economie. . . . . . . . . . . . 643 Transnationale vraagstukken. . . . . . . . . . . . . . . . . . 644 De internationale liberale wereldorde onder druk? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 644 Uitleiding: waarover gaat het in internationale politiek?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 646

INHOUD

Een plattegrond van de macht 2019 - H0 - drukklaar.indd 9

8/08/19 09:09

Woord vooraf

oor u ligt de zevende, herziene uitgave van Een plattegrond van de macht. Inleiding tot politiek en politieke wetenschappen. De eerste editie verscheen in 2011 als een uitwerking van De kleermakers en de keizer. Inleiding tot politiek en politieke wetenschappen (september 2006). Al meer dan tien jaar is door velen hard gewerkt aan dit handboek. De opzet bleef al die tijd onveranderd. Een plattegrond van de macht is een inleidende kennismaking met politiek en politicologie. Volledigheid noch specialisatie is wat we beogen. We leggen wel een stevige basis, waarna iedereen via de vele referenties zelf op verkenning kan gaan in de wondere wereld van politiek en politicologie. Zo is het boek ook na de laatste les nuttig. De kennismaking verloopt langs 14 hoofdstukken. Uiteraard beginnen we met de vraag wat politiek (hoofdstuk 1) en politieke wetenschappen (hoofdstuk 2) precies zijn. Politieke wetenschappen zijn geen waardevrije discipline, maar dat betekent daarom niet dat de denkkaders waarmee politicologen werken gelijkgesteld kunnen worden aan ideologieën (hoofdstuk 3). Die zijn heel belangrijk in het politieke bedrijf, maar om idealen te realiseren is macht (hoofdstuk 4) nodig. Macht is in elk systeem ongelijk verdeeld: ook in een democratie bestaan elites (hoofdstuk 5). Gelukkig kan ook de massa participeren in de politiek (hoofdstuk 6), bijvoorbeeld via de – zeker in België almachtige – politieke partijen (hoofdstuk 7). Deze kernactoren spelen een essentiële rol in het parlement (hoofdstuk 8) en in de regering (hoofdstuk 9). Deze publieke instellingen

proberen het maatschappelijk verkeer te reguleren, en dat doen ze o.a. via het openbaar bestuur (hoofdstuk 10). In heel veel landen spelen deze processen zich af binnen een democratie (hoofdstuk 11). Binnen zo’n regime zijn vertegenwoordiging en verkiezingen (hoofdstuk 12) cruciaal. Omdat de politiek zich niet tot het statelijk niveau beperkt, belichten we in de twee laatste hoofdstukken de Europese (hoofdstuk 13) en internationale (hoofdstuk 14) politiek. De hoofdstukken zijn langs een terugkerend patroon opgebouwd: wat betekenen de centrale concepten, actoren, instellingen of processen? Wat is hun geschiedenis? Welke zijn de voornaamste auteurs en benaderingen die ons inzicht kunnen geven? Welke debatten worden erover gevoerd, vanuit welke invalshoeken worden ze bekeken? Hoe kunnen we al die verschijnselen classificeren, in soorten met specifieke kenmerken opdelen en zo beter leren begrijpen? Welke vragen kunnen we er ons als kritische burgers en wetenschappers over stellen? De richtvragen aan het begin van elk hoofdstuk leiden je stap per stap naar het antwoord op deze kwesties. Om zo dicht mogelijk bij de leefwereld en kennis van de meerderheid van de lezers te blijven en om de informatie voor hen zo bruikbaar mogelijk te maken, hebben we de uiteenzetting vanuit een Vlaams-Belgische case opgezet. Een handboek in comparatieve politicologie is dit dus niet. Dat wil zeggen dat we aantonen hoe de regering, het parlement of het openbaar bestuur in België werkt. We richten ons daarbij vooral op het federale beleidsniveau.

e e n p lat t eg ro n d va n d e m ac h t

Een plattegrond van de macht 2019 - H0 - drukklaar.indd 10

8/08/19 09:09

In dit handboek staan de meest actuele wetenschappelijke onderzoeksresultaten of de laatste empirische data niet centraal. Ze onderbouwen het boek, maar zijn er niet de kern van. In latere cursussen komen ze ongetwijfeld aan bod. Met Een Plattegrond van de macht brengen we fundamentele inzichten en bouwstenen die lezers in staat stellen om zelf kritisch en gefundeerd na te denken over politieke en sociale verschijnselen. Daartoe zijn kennis van en inzicht in de basics van de politiek en de politieke wetenschappen onmisbaar. Ondertussen is ook de vorm van dit handboek geëvolueerd. Onderzoek toont aan dat studenten beter memoriseren wanneer de lay-out hen daarbij helpt. Daarom kregen de pagina’s van dit handboek een grondige facelift: het lettertype en het formaat werden aangepast om meer witruimte te creëren. Lange stukken tekst kregen witlijnen en tussentitels, citaten zijn in de verf gezet. Bovendien leiden we de student door elk hoofdstuk met enkele richtinggevende vragen, en een duidelijke, verkorte inhoudstafel die bij het begin van elk hoofdstuk de structuur aangeeft. Zo zijn vorm en inhoud nog meer één. Wat u in de hand hebt is het werk van velen. Van alle huidige auteurs, maar ook van zij die in de afgelopen jaren bijdroegen tot eerdere versies: dank aan Wouter Blomme, Tine Boucké, Karen Celis, Sigrid De Wilde, Floor Eelbode, Steven Lannoo, Manu Mus, Kasper Ossenblok, Sofie Staelraeve, Hilde Van Liefferinge en Tom Verstraete. Ik wil ook Kaat Teerlinck danken, omdat ze met vragen en opmerkingen van studenten over het

handboek en met haar schitterende ondersteuning helpt om het jaar na jaar te verbeteren. Bijzondere dank aan Wannes Swings voor zijn uitermate goede eindredactie, en dank aan Stefaan Verboven om dit alles in de juiste beeldtaal om te zetten. En uiteraard ook een dikke merci aan redacteur Isaac Demey en aan Lies Poignie, de beste uitgeefster die een auteur zich kan wensen. – Carl Devos, september 2019

WO O RD VOORA F

Een plattegrond van de macht 2019 - H0 - drukklaar.indd 11

8/08/19 09:09

Politics is a system of interactions in any society through which binding or authoritative allocations are made and implemented. (Easton 1965a:52)

Een plattegrond van de macht 2019 - H1 - drukklaar.indd 12

8/08/19 09:10

Hoofdstuk 1 Wat is politiek? Carl Devos

Een plattegrond van de macht 2019 - H1 - drukklaar.indd 13

8/08/19 09:10

Woord vooraf

Hoofdstuk 01.

Wat is politiek? 1.

Inleiding

2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4.

Wat is politiek? Op zoek naar een omschrijving Oorsprong van het begrip Politiek en territorium (en bevolking) Van nachtwaker naar nanny Eindeloze reeks definities

Geschiedenis

4. Indelingen 4.1. De dimensies van Heywood 4.2. Domein- en aspectbenaderingen 5. De relativiteit van indelingen: over Schmitt en Easton 5.1. Carl Schmitt 5.2. David Easton 5.3. Synthese 5.4. Conflicten 6. Uitleiding

Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk Hoofdstuk

02. De wetenschap der politiek 03. IdeologieĂŤn 04. Macht 05. Elites 06. Politiek en de massa 07. Partijen en partijsystemen 08. Staat en parlement 09. De regering 10. Openbaar bestuur 11. Democratie 12. Verkiezingen en kiessystemen 13. De Europese Unie 14. Internationale politiek

Een plattegrond van de macht 2019 - H1 - drukklaar.indd 14

8/08/19 09:10

Vragen 1. Hoe kunnen we het begrip politiek omschrijven? 2.

Waarom moeten we dat weten en waarom is dat geen evidente vraag?

Wat is de oorsprong en geschiedenis van het begrip?

Waarom is politiek een wezenlijk betwist begrip?

5. Welke indelingen kunnen we gebruiken om de vele omschrijvingen van politiek te structureren?

Een plattegrond van de macht 2019 - H1 - drukklaar.indd 15

Hoe klinkt een synthese-omschrijving van politiek?

Wat is het het belang van verschil en conflict voor politiek?

8/08/19 09:10

1. Inleiding Politicologie als integratiewetenschap Een politicoloog bestudeert ‘de politiek’. Dat is een van de weinige kenmerken die hem of haar identificeren of onderscheiden. De eigenheid van de politicologie als discipline gaat vaak niet verder dan deze mededeling. Op de studie van de politiek heeft de politicologie evenwel geen monopolie. Ook vanuit andere disciplines – zoals sociologie, psychologie, geschiedenis, recht, economie, communicatiewetenschappen – wordt politiek bestudeerd. Wat een politicoloog tot politicoloog maakt, is niet zozeer dat hij uitsluitend politiek als studieonderwerp heeft, maar vooral dat hij het meest van alle andere sociale wetenschappers politiek bestudeert en alle nuttige inzichten uit die andere disciplines integreert en toepast op het domein van de politiek. De politicologie is m.a.w. een integratiewetenschap waarin inzichten en methodes uit zusterdisciplines als ondersteuning gebruikt worden voor de studie van politieke verschijnselen en processen. Daaruit zijn eigen invalshoeken, inzichten, technieken en een onderzoeksagenda ontstaan.

Wat is het studiedomein van de politicologie? Een inleiding op de politieke wetenschappen kan niet anders dan starten met de evidente vraag: wat is politiek? Met andere woorden: wat is het studiedomein van de politicologie? Wat maakt verschijnselen en processen tot politieke, dus tot politicologisch relevante verschijnselen en processen? Die vraag is fundamenteel, maar zeker niet evident. Ze is fundamenteel omdat ze raakt aan de essentie van de discipline, haar afbakening en inhoud. Ze is niet evident, omdat politiek moeilijk te omschrijven is. Er zijn weinig criteria die het mogelijk maken om een correcte definitie of omschrijving van een foute of minder goede te onderscheiden. Vaak blijft die omschrijving dan ook vaag, zoals in de visie dat politiek ‘betrekking heeft op het sturen van een samenleving’ of ‘op het geheel van afspraken die nodig zijn om het geordend leven in een grote groep mogelijk te maken’.

Omschrijving van politiek is het onderwerp van politicologische en politieke discussies

politiek is, volgens veel definities datgene is wat door de staat, door de overheid geregeld mag, kan of zelfs moet worden. Wat politiek is, wordt vatbaar voor politiek en dus voor collectief, lees overheidsoptreden. ‘Politieke’ kwesties worden immers via politieke instellingen en dus via specifieke, publieke (in tegenstelling tot privé)regels en methoden behandeld. Politiek is als het ware een deeldomein van de samenleving, met vage, veranderende grenzen. Vandaar de vaak gehoorde discussie: is dit een politiek probleem? Mag of moet de politiek zich daarmee bezighouden? Wat is de reikwijdte van politiek? Dat is nog iets anders dan de vraag welke inhoud de politiek binnen die grenzen moet krijgen, welk beleid er t.a.v. politieke problemen gevoerd moet worden.

De essentie van politiek is dat er geen eensgezindheid over is Het beantwoorden van de vraag ‘wat is politiek’ is niet enkel fundamenteel en delicaat, maar ook noodzakelijk. Dat antwoord is het onderwerp van het eerste hoofdstuk. Over de bestanddelen, de basisingrediënten of sleutelconcepten van politiek bestaan zoveel verschillende visies, dat een unanieme definitie van politiek nooit zal bestaan. Het behoort zelfs tot de essentie van politiek dat er geen eensgezindheid is over wat politiek is, toch in een vrije samenleving. Politiek gaat immers over macht, over belangen en waarden, over keuzes en beslissingen in een competitieve omgeving van schaarste van middelen en verdeeldheid over doelstellingen en prioriteiten, over de koers van onze samenleving. Wellicht is de meest eenvoudige van alle definities van politiek: alles wat te maken heeft met het besturen van een samenleving. Voor van der Brug en Heemskerk (2017) vormen besluitvorming, conflict en macht de drie sleutelbegrippen van politiek. Politiek gaat over macht en conflicten rond bindende beslissingen. Deze auteurs merken terecht op dat er weliswaar geen algemeen aanvaarde definitie van politiek bestaat, maar dat dit niet wil zeggen dat politicologen zich allemaal met volstrekt andere onderwerpen bezighouden. “Wel is het zo dat de politicologie als wetenschappelijke discipline niet heel scherp afgebakend is van andere onderzoeksvelden, zoals economie of sociologie.” (2017:16)

De omschrijving van politiek is het onderwerp van politicologische – bijvoorbeeld, moeten we de besluitvorming in een turnclub ook bestuderen of niet? – maar ook van politieke discussies. Dat komt o.a. omdat wat

e e n p lat t eg ro n d va n d e m ac h t

Een plattegrond van de macht 2019 - H1 - drukklaar.indd 16

8/08/19 09:10

Wat is politiek? Op zoek naar een omschrijving

2.1. Oorsprong van het begrip Politiek is (de hoogste menselijke activiteit in) de samenleving De term ‘politiek’ is afkomstig van het Oudgriekse politeia (politika), dat verwijst naar alles wat betrekking heeft op de polis, op de burgerlijke samenleving, op het leven als burger in de samenleving en op het bestuur van de gemeenschap. De bestuurlijke context waarin deze term begrepen moet worden, is die van de polis of stadstaat. Het adjectief politikos (‘de burger of polis betreffend’) stond er tegenover idiotikos, dat ‘privé’ of ‘individueel’ betekende. Een politès was dus een burger in zijn hoedanigheid van ‘publiek persoon’, terwijl een idiotès verwees naar diezelfde burger in zijn privéleven. Verder is het voor een goed begrip van de Griekse polis van belang dat er nog geen onderscheid gemaakt werd tussen ‘publiek‘ en ‘politiek’. Van Aristoteles is de uitspraak dat de mens “van nature een (sociaal) politiek dier” is: politiek is niet enkel onvermijdelijk, maar ook de hoogste menselijke activiteit, dé activiteit die ons van andere soorten onderscheidt. De mens kan enkel zijn natuur uitdrukken via het redeneren, via de participatie in een politieke gemeenschap die het algemeen belang zoekt via discussie en die dat algemeen belang nastreeft door acties waartoe iedereen moet bijdragen. Dat is een heel andere invulling dan die van de Amerikaanse politicoloog Harold Laswell (1902-1978), die politiek in 1936 in een boektitel de befaamde omschrijving gaf “who gets what, when, how”.

2.2. Politiek en territorium (en bevolking) Territorialisering van de politiek (en de samenleving) Politiek heeft betrekking op een samenleving die verbonden is aan een territorium (zoals staten, de EU of internationale organisaties van staten). Er zijn ook niet-territoriaal gebonden ‘verenigingen’ waarbij men zich kan aansluiten, denk aan de katholieke kerk. Zo’n lidmaatschap van niet-territoriaal gebonden samenlevingen kan erg verschillen. Het lidmaatschap van een studentenclub is vrijblijvender en minder omvattend dan dat van de katholieke kerk, namelijk gericht op

enkele specifieke doelen en activiteiten. Het vat niet alle aspecten van het leven. Er gelden wel regels binnen de studentenclub, maar die regelen slechts een beperkt deeldomein van het studentenleven en de studentengemeeschap. Wie lid is van een territoriaal gebonden samenleving, moet evenwel alle regels volgen die op dat territorium gelden. Ze gelden voor iedereen en veel omvangrijker, ze regelen veel verschillende levensdomeinen. Dat is een ander lidmaatschap dan het functionele lidmaatschap van een organisatie. Wie aan het territoriale lidmaatschap van een staat wil ontsnappen, moet als het ware verhuizen naar een ander territorium, waar dezelfde of andere regels gelden. Vandaag neemt de territorialisering van politiek vooral de vorm van staten aan. Deze territorialisering van politiek is geen feit, maar een historische evolutie, die ook weer kan omslaan. Die is intern in verschillende territoria verdeeld (gemeenten, provincies, gemeenschappen en gewesten) en engageert zich samen met andere staten in internationale verbanden. Zoals verderop in dit handboek zal blijken, is de staat vandaag minder dominant dan pakweg een eeuw geleden. Processen van decentralisering, federalisering en Europese integratie maken dat andere territoriale verdelingen van de samenleving belangrijker zijn geworden. Bovendien is ook de macht van niet-statelijke actoren, zoals Google, Facebook of Apple, heel sterk toegenomen. Hun, ook politieke, invloed is vaak veel groter dan die van staten.

Politiek als activiteit om in de samenleving bindende collectieve beslissingen te nemen Het is evident dat er op een dergelijk territorium ook mensen moeten leven voordat er van politiek sprake kan zijn. Naast de vereiste van (onafhankelijk) grondgebied, heeft politiek zoals we die in het voorliggende boek begrijpen, ook betrekking op een bevolking, een samenleving. Politiek wordt soms omschreven als de activiteit via dewelke in die samenleving bindende collectieve beslissingen worden genomen, waarmee men de problemen die voortkomen uit het leven in die samenleving vreedzaam probeert op te lossen.

2.3. Van nachtwaker naar nanny Afspraken over wat de politiek mag of moet doen Politiek varieert tussen het regelen van een heel beperkt aantal aspecten van die samenleving tot het heel diep ingrijpen in allerlei kleine aspecten van die

h o o f dstuk 1 | wat is politiek?

Een plattegrond van de macht 2019 - H1 - drukklaar.indd 17

8/08/19 09:10

samenleving. De politiek kent over de tijd heen een evolutie: in de loop van de 19de eeuw moest de politiek zich maar met een beperkt aantal zaken inlaten. Dat kwam neer op een soort minimal state, die vooral zorgde voor orde en tucht, de bescherming van grenzen en van het eigendomsrecht, en die slechts een beperkt aantal ‘verzorgende taken’ opnam waarvoor ook belastingen nodig waren. Daartegenover staat de hedendaagse nanny state, de alomtegenwoordige, ‘interventionistische’ welvaartsstaat die zich op vraag van velen over veel en veel verschillende onderwerpen moet buigen. “De politiek moet optreden”, horen we vaak, of “dat is de verantwoordelijkheid van de politiek”. Dat gaat over onderwerpen waarvan nog maar decennia geleden gedacht werd dat de politiek zich daar niet mee hoefde te bemoeien. De afspraken over wat de politiek mag of moet doen, variëren dus door de tijd heen en op basis van ‘de behoeften aan politiek’ binnen de samenleving die de politiek moet organiseren. De manier waarop de politiek dat doet – de vorm van het politieke bestuur – kan sterk verschillen. De studie van die variatie – classificatie van politieke systemen – is een centraal onderwerp van de politicologie. Via die classificaties proberen politicologen inzicht te krijgen in het ontstaan en functioneren van al die vormen van politiek.

2.4. Eindeloze reeks definities

“a collective activity, occuring between and among people. […] It involves making decisions on matters affecting two or more people, typically to decide on a course of action, or to resolve disagreements. Once reached, political decisions become authoritative policy for the group, binding and committing its members.” (Hague, Harrop & McCormick 2016:6) Almond gaat in deze lijn verder: “The core of politics, however, is about human beings making important decisions for themselves and for others” (Almond e.a. 2008:1).

Politiek als ontologisch statement Politiek is “the process by which communities pursue collective goals and deal with their conflicts authoritatively by means of government” (Sodaro 2004:30). Politicologie is dan “a set of techniques, concepts and approaches whose objective is to increase the clarity and accuracy of our understanding about the political world” (Danziger 2003:6). Als mensen politiek bestuderen, dan maken ze als het ware een ontologisch1 statement, omdat hiermee alvast impliciet een begrip van wat politiek is, vervat moet liggen. Zeggen dat je politiek bestudeert, impliceert dat het moet bestaan en dat je het kan bestuderen, dat het te vatten is. Daarom moeten we kunnen achterhalen wat de aard – the nature – van ‘het politieke’ is. En dat is onduidelijk. Nochtans heeft het antwoord op die vraag belangrijke epistemologische2 gevolgen.

Drie aspecten Politiek kan immers veel zijn: het gebruik van macht, de bindende publieke allocatie van schaarse waarde, het beheer van de staat, het nemen van collectieve beslissingen, de kunst van het besturen of regeren, het georganiseerde meningsverschil, de kunst van het haalbare, de strijd om belangen, de organisatie van conflict en consensus, de bepaling van wie wat wanneer en hoe krijgt enz. Politiek als “the process through which power and influence are used in the promotion of certain values and interests” (Danzinger 2005:4). Een definitie van politiek opmaken die alle elementen omvat die we intuïtief als ‘politiek’ beschouwen, is volgens Hague, Harrop en McCormick onmogelijk. Deze auteurs vatten de essentie van politiek (“the process by which people negotiate and compete in the process of making and executing shared or collective decisions”) samen in drie aspecten: politiek is

Zeer breed of zeer precies? Voor sommigen moet politiek een zeer breed begrip zijn: “The political is an adjective that can be applied to a whole range of activities. Or at least it should be” (McAuley 2003:3). Wie politiek omschrijft als “the activity through which people make, preserve and amend the general rules under which they live” (Heywood 2013:2), komt inderdaad tot een heel brede invulling. Hij vult aan dat politiek “is thus inextricably linked to the phenomena of conflict and cooperation” (Heywood 2013:2). Voor anderen dan weer moeten we politiek zeer precies omschrijven: “The variety of definitions is extensive. But if we are to study and understand this pervasive phenomenon, we must be precise about what it means, and take care to define and use this term and others in a generally acceptable and consistent way.” (Jackson & Jackson 1997:6)

e e n p lat t eg ro n d va n d e m ac h t

Een plattegrond van de macht 2019 - H1 - drukklaar.indd 18

8/08/19 09:10

Voor de eerste past politiek bijna overal op, de ander wil het precies omschrijven. Op de vraag ‘wat is politiek?’ bestaat “helaas geen antwoord […] dat niet voor bestrijding vatbaar is. Politicologen verschillen onderling grondig van mening over de manier waarop de politieke werkelijkheid het best kan worden gekend en hanteren, in samenhang daarmee, ook sterk uiteenlopende omschrijvingen van het object van hun wetenschappelijke bezigheid – politiek. […] Het meningsverschil richt zich onder meer op de reikwijdte van politiek.” (van Putten 1994:29)

Open en rekbaar begrip Een van de manieren om politiek toch te omschrijven, is na te gaan welke betekenis aan dit begrip in de geschiedenis is gegeven. Bij wijze van spreken. In de volgende paragraaf komt een heel eigenzinnige en selectieve keuze van enkele hoogtepunten uit het denken over politiek aan bod. Enkele van de vele honderden, duizenden mogelijkheden. Dat korte, niet representatieve overzicht moet illustreren hoe uiteenlopend politiek in de loop van de geschiedenis ingevuld is. Het begrip is dus open en rekbaar. Het zijn evenwel belangrijke ‘gezichten van politiek’, die bepalend zijn voor de (ook hedendaagse) invulling van dat complex concept.

3. Geschiedenis

Iedereen moet op zijn manier bijdragen tot de staat Voor het begin van politiek wordt vaak naar Plato (427-347 v.C.), de leermeester van Aristoteles, verwezen. Bekend zijn bijvoorbeeld de filosofische dialogen Politikos (De Staatsman) en vooral Politeia (Het Bestel), een werk dat tussen 380 en 370 v.C. geschreven zou zijn. De leermeester van Plato, Socrates, is er min of meer alomtegenwoordig in. Het verhaal in dialoogvorm speelt zich wellicht af rond 410 v.C. Het is hét “voorbeeld van alle andere bespiegelingen over een heilstaat”, aldus vertaler Molegraaf in een zeer toegankelijke vertaling van dit meesterwerk (2000). Plato gelooft sterk in arbeidsverdeling, waardoor iedereen, in het belang van de hele samenleving, zijn eigen vaardigheden en talenten optimaal kan ontwikkelen. Iedereen moet op zijn manier bijdragen tot de staat. De staat is een organisch geheel en iedereen heeft daarin een specifieke plaats. Burgers moeten zichzelf zien als een deel van een groter geheel en de regels van dat geheel respecteren. De vrije wil is ondergeschikt aan het staatsbelang en de leiding van de staat ligt bij een daartoe speciaal opgeleide groep van wijzen, een klasse van koningen-wijsgeren. Die zijn, geheel onbaatzuchtig, enkel bezig met het goede bestuur van de staat, ze werken enkel voor het algemeen belang. Gewone burgers bemoeien zich niet te veel met het bestuur van de staat en moeten vooral werken, de vrije wil is ondergeschikt aan het staatsbelang.

Politiek stelt ons in staat om echt menselijk te leven De mens als burger van de samenleving Het woord politiek is, zoals gezegd, afgeleid van het Griekse politika, dat verwijst naar ‘de zaken die met de polis te maken hebben’. Polis verwijst naar de stadstaten, naar de stedelijke samenleving in het klassieke Griekenland. Griekenland bestond, in de 6de-5de eeuw v.C., uit een reeks van dergelijke zelfstandige politieke gemeenschappen, de stadstaten. De polis stond voor de geordende samenleving, alleen daarin kon de mens tot volle ontplooiing komen. De mens is lid van de geordende gemeenschap en hoorde ook deel te nemen aan het publieke leven ervan: de mens als burger van de polis (zoön politikon). Wie zich niet of nauwelijks inliet met het wel en wee van de polis, was een idiotès. Van bij het ontstaan is de conceptuele betekenis van ‘politiek’ echter meerduidig. Dat blijkt reeds uit Aristoteles’ (384-322 v.C.) traktaat Politica, de eerste theoretische verhandeling over politiek.

Aristoteles nam deze invulling van politiek als een organisch gegroeid geheel van zijn leermeester over: zonder ingreep van buitenaf zullen politieke gemeenschappen zich spontaan ontwikkelen. Volgens deze filosoof was een volwaardig menselijk leven – eudaimonia of het goede leven – enkel mogelijk binnen een politieke gemeenschap. Daar communiceren en overleggen we met anderen. Het eudemonisme (eu, ‘goed’ en daimon, ‘ziel’) staat voor het streven naar geluk, naar een ‘goede ziel’. Dat goede leven verwijst niet naar genot, maar naar een volwaardig leven waarin alle menselijke capaciteiten beleefd kunnen worden om zo alle morele deugden te ontwikkelen. De politiek is dus niet beperkend, maar laat integendeel mensen toe om volwaardig te leven. Al geldt dat bij Aristoteles enkel voor vrije mannen, niet voor kinderen, vrouwen, vreemdelingen of slaven, die in de politiek geen enkele rol konden spelen. De polis was immers niet

h o o f dstuk 1 | wat is politiek?

Een plattegrond van de macht 2019 - H1 - drukklaar.indd 19

8/08/19 09:10

enkel een institutioneel gegeven, het was een morele en politieke gemeenschap. Politiek is niet beperkend, maar stelt ons daarentegen in staat om echt menselijk te leven en ons te bevrijden van de beperkingen van ons privéleven. Wie zich enkel om zijn eigen zaken bekommert, leeft geen volwaardig leven. Het nastreven van het goede leven impliceerde betrokkenheid bij de publieke zaak, beraadslagen, toespraken houden, recht spreken, verantwoordelijkheid dragen enz. Kortom, alle menselijke capaciteiten volwaardig tot uiting laten komen. De polis is m.a.w. gericht op autonomie en zelfbestuur, waarin de directe democratie (zie hoofdstuk 11) als waarde en doel op zichzelf belangrijk is. Bij Aristoteles verwijst politiek, de meesterwetenschap, in zijn meest algemene betekenis naar de zoektocht naar de Goede Samenleving, naar het nastreven van het goede leven d.m.v. deelname aan de publieke zaak in de context van de polis. Politiek is bij Aristoteles altijd gebaseerd op dialoog, het is een sociale activiteit.

Politiek als uitdrukking van het republikeinse regime Bij de Florentijn Niccolò Machiavelli (1469-1527) is politico of het vivere civile de uitdrukking van het republikeinse regime. Dat beschreef hij vooral in zijn Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio, ofte de commentaren bij de eerste tien boeken van Titus Livius. Maar veel bekender van deze auteur is uiteraard zijn Il Principe (vertaald als De Vorst of De Heerser, geschreven tussen 1513 en 1515, verschenen in 1532). Daarin gaat het niet over de republiek en de voordelen van het vivere politico. Het is een verhandeling over de vraag hoe vorsten macht kunnen verwerven en nadien behouden, hoe ze hun staat moeten besturen. In dat boek duikt het woord politico in de aristotelische betekenis niet op. Machiavelli was zelf bestuurder, vanaf 1498 was hij een tijdlang het hoofd van de tweede kanselarij van de republiek Firenze. Als de Medici in 1513 terugkeren, wordt hij gevangen genomen en gefolterd maar na gratie van de paus (Giovanni de Medici was als eerste Florentijn tot paus gekozen, Leo X, 1513-1522) wordt hij vrijgelaten en trekt hij zich terug in de heuvels van Firenze om te schrijven. Hij schrijft onder andere De Vorst, een reeks adviezen aan de Florentijnse leider Lorenzo dei Medici (1452-1519) die Italië moet verenigen. Helaas gaf die Machiavelli geen baan in ruil voor al die ongevraagde adviezen. Het boek verscheen pas voor het eerst in 1532. Machiavelli was op zoek naar een principe nuovo

(nieuwe vorst) om de vreemdelingen te verdrijven en Italië te herenigen. Hij wou de Katholieke Kerk verbannen uit de Florentijnse stadstaat en Italië weer zo groot en machtig maken als het oude Rome. Zijn werk raakte dan ook snel op de Index (Index librorum prohibitorum of lijst van verboden boeken, van 1559 tot 1966 een door de paus opgestelde lijst van boeken die katholieken niet mochten lezen), waardoor de publicatie in Italië lang onmogelijk was. In 1553 verscheen in Parijs de eerste Franse vertaling, in 1560 in Basel de eerste Latijnse. In 1615 werd het vertaald in het Nederlands.

Politiek als techniek voor de instandhouding van de macht In Il Principe – een van de bekendste politieke boeken uit de geschiedenis – komt een andere invulling van (hetzelfde woord) politiek naar voren. Het gaat om de techniek van de macht, om de middelen die nodig zijn om macht te verwerven en te behouden, om de staat te beschermen. In de periode van Machiavelli ontstaan de staten. Het begrip staat is afgeleid van het Latijnse status regis, of ‘de toestand van de vorst’. Na verloop van tijd wordt het begrip onpersoonlijker, tot het niet langer betrekking heeft op een persoon die de macht bezit, maar op de staat als abstractum. Politiek krijgt dan de negatieve associatieve betekenis van de amorele kunst die beoefend moet worden om de staat tegen binnen- en buitenlandse vijanden te beschermen. Politiek verwijst dan naar het nieuwe verschijnsel staat en naar een techniek (sluw, geslepen) om met macht om te gaan. Nog een hele tijd zal er concurrentie zijn tussen dit begrip van politiek en het origineel van Aristoteles, dat verwees naar het bedachtzame, deugdelijke, weloverwogen bestuur op basis van wijsheid en inzicht (in het Latijn prudentia).

Politiek als de organisatie binnen de staat Wanneer op het einde van de 18de eeuw, met o.a. de Franse revolutie, nieuwe politieke stromingen ontstaan (conservatisme, liberalisme en later socialisme), groeit een nieuw, dynamisch begrip van politiek. Het verwijst niet meer naar Machiavelli’s mantenere lo stato, maar naar de organisatie binnen de staat. Het is een uitdrukking van het verlichtingsideaal dat de mens en de samenleving vervolmaakt kunnen worden en dat daarvoor handelingen nodig zijn. Politiek staat hier voor de manier waarop het gedachtegoed van nieuwe stromingen gerealiseerd moet worden. Het gaat om de tegenstelling tussen allerlei ideeën over

e e n p lat t eg ro n d va n d e m ac h t

Een plattegrond van de macht 2019 - H1 - drukklaar.indd 20

8/08/19 09:10