DE THERAPEUTISCHE ALLIANTIE
DE THERAPEUTISCHE ALLIANTIE HET BRUGS MODEL VAN OPLOSSINGSGERICHTE COGNITIEVE SYSTEEMTHERAPIE Luc Isebaert Geert Lefevere (red.)
Uitgeverij Academia Press Coupure Rechts 88 9000 Gent België www.academiapress.be Uitgeverij Academia Press maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv. isbn 978 94 014 6165 8 D/2021/45/596 nur 777 Luc Isebaert & Geert Lefevere De therapeutische alliantie. Het Brugs Model van oplossingsgerichte cognitieve systeemtherapie Gent, Academia Press, 2022, 844 p. Eerste druk, 2022 Vormgeving cover: Studio Lannoo & Peer De Maeyer Vormgeving binnenwerk: Studio Lannoo Zetwerk binnenwerk: Crius Group © Luc Isebaert, Geert Lefevere & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Opgedragen aan mijn vader. In dankbare herinnering aan mijn vriend, Steve de Shazer en aan mijn leermeester, Roland Kuhn. In dankbare herinnering aan dr. Luc Isebaert (1941-2019). Zijn wijsheid is een blijvende inspiratie.
INHOUD VOORWOORD
19
INLEIDING
21 22 25 26
Oorsprong en evolutie van het Brugs Model Wat is nu therapie volgens het Brugs Model? Wie is de expert in cliëntgestuurde therapie? Enkele vertrekpunten van cliëntgestuurde en oplossingsgerichte cognitieve en systemische therapie
27
DEEL 1 De theoretische en praktische basis van oplossingsgerichte therapie A. CLIËNTGEBONDEN FACTOREN
33
HOOFDSTUK 1 Wat betekent vrijheid van keuze?
35 36 38 41
Over het wezen van symptomen Semantische en pragmatische keuzes Vrijheid van keuze en gewoonte
HOOFDSTUK 2 Anatomie van de gewoonten – Existentiële keuzes en gewoonten Het ontstaan en veranderen van gewoonten De existentiële keuze Wanneer zijn gewoonten pathologisch? Nieuwe gewoonten ontwikkelen Structuur van de gewoonte
43 43 44 45 46 47
7
De triade logos-pathos-ethos, ingebed in de oikos De oikos Twee voorbeelden De weg naar verandering Neuroanatomie van de gewoonte Hoe kun je terugval voorkomen?
HOOFDSTUK 3 Zelfvertrouwen opbouwen: positieve commentaren en complimenten
47 58 60 67 68 70
Complicaties bij complimenten
73 74 78 78 81 84
B. THERAPEUTGEBONDEN EN RELATIEGEBONDEN FACTOREN
89
Waarvoor dient positief commentaar? Systemisch gebruik van complimenten Complimenten aangepast aan de therapeutische relatie Eigenschappen van een goed compliment
HOOFDSTUK 1 Eigenschappen en attitudes van de therapeut Interesse, nieuwsgierigheid, begrip Aanvaarding en respect Empathie en sympathie Intelligentie Authenticiteit Humor
HOOFDSTUK 2 Vier niveaus van interventie Het epistemologische / ethische niveau Het niveau van het mandaat Het strategische niveau Het tactische / technische interventieniveau Afsluitingsinterventie
HOOFDSTUK 3 Niveaus van betrokkenheid in de therapeutische alliantie Problemen en beperkingen De vrijblijvende relatie De zoekende relatie De consulterende relatie De expertenrelatie
8
De therapeutische alliantie
91 91 92 94 98 102 103 105 105 113 119 121 122 123 124 128 137 189 219
HOOFDSTUK 4 Reddingskit voor de drenkeling Wat voel ik? Hoe staat het met de therapeutische relatie? Logos, pathos, ethos of oikos? Zit er iets mis op een van de interventieniveaus? Bibliografie
221 221 226 226 227 227
DEEL 2 Het Brugs Model bij volwassenen en ouderen HOOFDSTUK 1 Depressie
243
Luc Isebaert
Bibliografie
243 255 260
HOOFDSTUK 2 Oplossingsgerichte zelfdodingspreventie
263
Nuttige hypothesen en hun gevolgen voor de behandeling Behandelingsstrategieën
Heather Fiske
Bibliografie
263 264 271 274
HOOFDSTUK 3 Chroniciteit herbekeken
277
Oplossingsgerichte houding Enkele oplossingsgerichte toepassingen Veelgestelde vragen
Luc Isebaert en Geert Lefevere Wat zegt ons de definitie? Chroniciteit en gewoontes Anatomopsychologie van de gewoontes De gewoonte als geheel Hoe kun je gewoontes veranderen? Neuroanatomie van de gewoonte Hoe kun je terugval voorkomen? Wat kun je hieruit leren? Twee vormen van chroniciteit Bibliografie
278 278 279 283 284 284 285 286 287 290
Inhoud
9
HOOFDSTUK 4 Trauma
293
Hélène Dellucci
Bibliografie
293 294 294 299 307 313 314 353
HOOFDSTUK 5 Oplossingsgerichte aanpak bij ‘borderline-cliënten’
359
Inleiding Symptomatologie van de posttraumatische stressstoornis Intrusieve symptomen De verschillende stadia van een psychologisch trauma Behandelstructuur in de psychotraumatologie Onze therapeutische positionering in psychotraumatologie Het Brugs Model in psycho-traumatologie
Hélène Dellucci en Geert Lefevere
Bibliografie
360 361 363 366 369
HOOFDSTUK 6 Psychotische stoornissen
371
Uitdagingen voor de therapeut Uitdagingen voor de cliënt Therapeutische uitdagingen Twee klinische casussen
Luc Isebaert
Bibliografie
372 377 377
HOOFDSTUK 7 Angststoornissen
379
Nuttige hypothesen Crisissituaties
Luc Isebaert
Bibliografie
379 382 386
HOOFDSTUK 8 Alcohol: misbruik en afhankelijkheid
387
Nuttige hypothesen Behandelingsstrategieën
Luc Isebaert en Erwin De Bisscop Nuttige hypothesen Protocol voor de ambulante behandeling Bibliografie
10
De therapeutische alliantie
387 389 399
HOOFDSTUK 9 Opiaten: abusus en afhankelijkheid
403
Anne Lutz Bibliografie
403 409
HOOFDSTUK 10 Levelling up. Een gamende oplossingsgerichte aanpak van ADHD
411
Enkele specifieke oplossingsgerichte interventies
Michael Hjerth
Bibliografie
411 412 413 414 415 417 420 426 427 432 443
HOOFDSTUK 11 Oplossingsgerichte genogrammen
445
Inleiding Gemeenschappelijke patronen in ADHD Denken in termen van uitdagingen en vaardigheden geeft hoop OASIS – gebieden van hoger functioneren Gaming – een OASIS die we kunnen gebruiken De OASIS-techniek – de vijf stappen Casussen Het ontwikkelingsmodel challenge-skill-habit (uitdaging-vaardigheid-gewoonte) De strategie van het ontwikkelen van gewoonten Het QUEST-box systeem
Adeline Fride, Erwin De Bisscop en Luc Isebaert Bibliografie
445 448
HOOFDSTUK 12 Oplossingsgerichte interventies in een forensische context
449
Nuttige hypothesen
Marjan Gryson
449 451 454 461 462
Inleiding Nuttige hypotheses Behandelingsstrategieën Conclusie Bibliografie
Inhoud
11
HOOFDSTUK 13 Volwassenen in het autistisch spectrum
465
Els Mattelin
Bibliografie
465 467 467 471 473 474 476 479 483 484
HOOFDSTUK 14 Obsessieve en compulsieve gewoonten
485
Wat is autistisch denken? Autisme als beperking De zin en het belang van een diagnose Wat na een diagnose? Therapie Een mens wordt mens in interactie met de ander Vormgeven aan het eigen leven Keuzevrijheid en eigen verantwoordelijkheid Besluit
Luc Isebaert
Bibliografie
485 490 492 497
HOOFDSTUK 15 Ultrakorte sessies
499
Nuttige hypothesen De eerste sessies De volgende sessies
Luc Isebaert
Bibliografie
500 500 505
HOOFDSTUK 16 Therapie in een enkele sessie
507
Structuur van de zitting Symptomen en problemen
Chris Iveson Beschrijving en alleen beschrijving: de toekomst Beschrijving en niet alleen beschrijving: het verleden Wat als? Nieuwe horizonten openen Beschrijvingen opbouwen: eenvoudige stappen, vreemde theorieën Het gaat om het spel (= toneel) . . . Of is het ook de scene? Neanderthalerknuppels en Zwitserse horloges Bibliografie
12
De therapeutische alliantie
509 511 512 513 514 521 521
HOOFDSTUK 17 Oplossingsgerichte systemische structuuropstellingen
523
Insa Sparrer
524
Wat zijn opstellingen? Wat is het verschil tussen systemische structuuropstellingen en andere
Bibliografie
525 533 541 554 555
HOOFDSTUK 18 Oplossingsgerichte supervisie
557
opstellingsbenaderingen? SFSySt als subset van SySt SySt-miniaturen Het SyST-model van oplossingsgerichtheid
Anton Stellamans en Geert Lefevere
Bibliografie
558 560 561 566 566
HOOFDSTUK 19 Veerkracht als uitgangspunt
567
De relatie tussen de supervisor en de supervisant Wat wil de supervisant? Oplossingsgerichte interventies binnen de supervisie Conclusie
Anton Stellamans
570
Bibliografie
DEEL 3 Het Brugs model bij kinderen, jongeren en hun context HOOFDSTUK 1 Het Brugs Model van therapie met kinderen en gezinnen
575
Myriam Le Fevere de Ten Hove
Bibliografie
575 584 619
HOOFDSTUK 2 Kids’ Skills: een vernieuwende en speelse manier om kinderen te helpen om hun problemen op te lossen
621
De ‘handleiding’ van het kind en zijn gezin Vier belangrijke vragen
Ben Furman
622 622 623
Wat is Kids’ Skills? Het verhaal van Kids’ Skills De voordelen van Kids’ Skills
Inhoud
13
Bibliografie
623 624 629 631
HOOFDSTUK 3 Oplossingsgericht opvoeden … een andere focus
633
Het protocol Voorbeeldcasus Conclusie
Chris Van Dam
Bibliografie
634 636 639 644 649 651 655 656 657
HOOFDSTUK 4 Oplossingsgericht samenwerken aan veiligheid met kinderen en jongeren
659
Inleiding Trek grenzen en behoud een oplossingsgerichte focus Focus op de gewenste situatie Luister naar kinderen en jongeren Maak het keuzepallet opnieuw zichtbaar Complimenteren en valoriseren Kleine stappen Tot slot
Eric Sulkers en Sebastien Vernieuwe
Bibliografie
659 661 665 669 675 688 700 706
HOOFDSTUK 5 Het Brugs Model bij partnergeweld
707
Inleiding Voeten op de grond Laat de Terriër maar los Vrijblijvende relatie Zoekende relatie De consulterende relatie De expertrelatie
Guy Vandervurst, Marjan Gryson & Luc Isebaert Een oplossingsgerichte kijk op partnergeweld Oplossingsgerichte koppelbegeleiding bij partnergeweld Bibliografie
14
De therapeutische alliantie
707 713 719
HOOFDSTUK 6 Het Brugs Model bij relatietherapie
721
Erwin De Bisscop, Geert Lefevere & Luc Isebaert
Bibliografie
721 730 734
HOOFDSTUK 7 Hoe primaten conflicten bijleggen
735
Enkele nuttige hypotheses en hun consequenties voor counseling en therapie Aanwending van oplossingsgerichte interventies in relatietherapie
Olivier Real del Sarte
736 736 739
In de therapie is er nood aan methodes om conflicten stop te zetten Wapenstilstand bij primaten De verschillende figuren van de primatische wapenstilstand in therapie Van de stabiliserende primatische wapenstilstand naar de onderhandelde,
Bibliografie
741 743 745 746 749
HOOFDSTUK 8 De levens van jeugdige delinquenten transformeren: een collaborative korte gezinstherapeutische benadering
751
vredebrengende wapenstilstand De bouw/wederopbouw van coöperatieve dialogen binnen het echtpaar Uitbreiding van het model Besluiten
Matthew B. Selekman
752 752 754 755 756 757 757
Inleiding Korte gezinstherapie gebaseerd op sterktes Jeugdige overtreders en hun gezinnen inschakelen Pas de relatie aan Positieve commentaar Gebruik van volwassen inspirerende anderen en goede vrienden Empowerment van de cliënten en vragen over doelen Richtsnoeren voor op maat aanpassen, samen ontwerpen en selecteren van
759 760 761
therapeutische experimenten Samenwerken voor therapeutische experimenten op maat Therapeutische experimenten die samenwerking bevorderen De achterdeur sluiten: technieken en strategieën om het familie- en sociaal netwerk
763 764
op koers te houden Bibliografie
Inhoud
15
HOOFDSTUK 9 Gastgever in samenwerkingsgesprekken
767
Matthew Selekman
Bibliografie
767 768 769 773 774 774
HOOFDSTUK 10 Oplossingsgericht werken bij seksuele moeilijkheden
777
Inleiding Rol van de gasttherapeut Samenwerkingsinstrumenten en -strategieën Voormalige cliënten inschakelen als deskundige gastconsultants Besluit
Alexander Witpas
Bibliografie
778 782 787 789 790 791 792
HOOFDSTUK 11 Eetstoornissen
795
Seksuele moeilijkheden en seksuele tevredenheid: waar hebben we het over? Het verkennen van moeilijkheden en mogelijkheden Oplossingsgerichte werkhypotheses voor moeilijke seks Openlijk verzet is inbreng van authenticiteit Vermijding is tactvolle zorg Weigeren om praktisch te zijn is waarde geven aan sacraliteit
Mark Beyebach
Bibliografie
796 802 817
HOOFDSTUK 12 Externalisatie in het therapeutisch werk met kinderen
821
Nuttige hypothesen Behandelstrategieën
Theres Steiner Inleiding De techniek van het externaliseren: algemene bedenkingen Externaliseer het probleem of problematisch gedrag De ‘interne’ externalisatie De externalisatie van het onoplosbare Externaliseer de oplossing en laat de oplossing tot leven komen Bibliografie
16
De therapeutische alliantie
821 822 823 828 829 832 837
NAWOORD BEDANKINGEN
841
BIOGRAFIE
843
Inhoud
17
VOORWOORD Diegenen die dr. Luc Isebaert gekend hebben zullen zich wellicht het gevoel herinneren steeds achter te komen. Ik in elk geval wel. Net toen ik dacht door te hebben wat hij met een idee bedoelde en de consequenties ervan probeerde in te schatten, kwam hij alweer met een ander idee aandraven. Hij was genereus in het delen van zijn gedachten, in de hoop dat het ook anderen zou inspireren in hun werk of hun leven. Dr. Isebaert liet bij velen een onuitwisbare indruk na omwille van zijn hartelijkheid, zijn warme lach, zijn aanvaardbare confrontaties, zijn woorden die bleven kleven. In Vlaanderen, Frankrijk, Duitsland, Nederland en Polen is een generatie Oplossingsgericht Werkenden mede gevormd door zijn inzichten. De basishouding die dr. Isebaert hanteerde in zijn contacten met cliënten weerspiegelde een bijzonder respect. Hij refereerde steeds naar dr. Milton Erickson, waarvan zijn kinderen getuigden: ‘He loved all his patients’. Hij geloofde fundamenteel in het idee dat alle therapie zelf-therapie is en dat elk van ons, hoe gekwetst ook, de mogelijkheden in zich draagt een beter leven te leiden. In de 35 jaar dat hij het Korzybski Instituut leidde, bleef hij hiervoor vernieuwende technieken en interventies uitwerken. Tijdens zijn laatste jaren was dr. Isebaert constant aan het schrijven. Hij wilde een aantal projecten afwerken en zijn gedachtengoed toevertrouwen aan lezers. Daarbij concentreerde hij zich niet enkel op zijn ervaringen en reeds vroeger ontwikkelde ideeën, maar bleef hij leergierig voor nieuwe inzichten. Tot een paar dagen voor zijn overlijden kwamen we met de staf van het Korzybski Instituut bij hem samen. Hoewel wij vooral een steun wilden zijn voor hem en zijn vrouw, bleef hij ons onderhouden met zijn ideeën.
19
Het boek dat voor u ligt, is een bundeling van zijn gedachten en inzichten. In het evoluerende landschap van de Oplossingsgerichte Therapie verdient dit boek een permanente plaats. Niet enkel omwille van de originaliteit, maar ook vanwege de degelijkheid en grondigheid. Zijn levenswerk doet alle eer aan de complexiteit van het leven en aan de diversiteit van mensen, hun zorgen en oplossingen. Iedereen die de tijd neemt zich te verdiepen in deze ideeën, zal hierdoor houvast vinden in het dagelijks werk met cliënten. De theorie rond keuzes, gewoontes, therapeutische relaties of gewenste situaties bevat zoveel inspiratie en raakt aan de essentie van het mens-zijn. Maar dit boek is meer dan dat. Het is ook een neerslag van de invloed die dr. Isebaert had op vele andere denkers. Ook hun bijdragen zijn in dit boek opgenomen. Samen vormt dit zijn geestelijk nalatenschap, niet toevallig ook een techniek die hij bedacht. Dr. Isebaert was klaar met zijn leven en al geruime tijd voorbereid. En hij droeg ons op het werk verder te zetten. Hij beloofde met zekere strengheid dat hij ons in het oog zou blijven houden. Het is een troost en een geruststelling. In Deel 1 vindt u de weerslag van dr. Isebaerts oorspronkelijke ideeën. De ontwikkeling van het Brugs Model wordt erin duidelijk gemaakt. Deel 2 behandelt thema’s gericht op volwassenen en ouderen, geïnspireerd op het Brugs Model. Deel 3 focust op thema’s bij kinderen en jongeren. Dr. Isebaert laat een grote leegte na, zegt men dan. Ik ben ervan overtuigd dat hij altijd veel ruimte zal blijven vullen. Geert Lefevere
20
De therapeutische alliantie