KATHLEEN MALFROY
Meer dan veilig voedsel VERHOOG JE IMPACT ALS KWALITEITSMANAGER
D/2019/45/254 – ISBN 978 94 014 6143 6 – NUR 946, 740 Vormgeving omslag: Keppie & Keppie Vormgeving binnenwerk: Crius Group © Kathleen Malfroy & Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2019. Uitgeverij LannooCampus maakt deel uit van Lannoo Uitgeverij, de boeken- en multimediadivisie van Uitgeverij Lannoo nv. Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag verveelvoudigd worden en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm, of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Uitgeverij LannooCampus Vaartkom 41 bus 01.02 Postbus 23202 3000 Leuven 1100 DS Amsterdam België Nederland www.lannoocampus.be www.lannoocampus.nl
Inhoud
Inleiding
11
Hoofdstuk 1 Voedselveiligheid en kwaliteit in de voedingsindustrie
13
1.1 Waarom moeten we ons voedsel beschermen? 1.2 Hoe beschermt de maatschappij ons voedsel? 1.3 Hoe beschermt de industrie ons voedsel?
13 14 15
Hoofdstuk 2 Een QMS voor de voedingsindustrie 2.1 Vier redenen om voor een planmatige aanpak te kiezen 2.2 Stappenplan
19 19 19
Deel I Wat je moet weten om kwaliteit te borgen in de voedingsindustrie
23
Hoofdstuk 1 Kwaliteitszorg: een zorg van alle tijden
25
1.1 Geleidelijke professionalisering 1.2 De huidige situatie: kwaliteitssystemen en certificaten 1.3 GFSI-normen
Hoofdstuk 2 Structuur in je bedrijf 2.1 2.2 2.3 2.4
Menselijk kapitaal Overlegstructuur Communicatiestructuur Opleidingsplan
Hoofdstuk 3 De kost van kwaliteit 3.1 Soorten kosten 3.2 Succesvol kwaliteitsbeleid: twee principes
25 26 27
31 31 36 36 40
41 41 42
6
Meer dan veilig voedsel
Deel II Workflows implementeren
45
Hoofdstuk 1 Documentenbeheer
47
1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7
Documenten opstellen: vijf stappen Documenten uitwerken Documenten autoriseren Documentsysteem verifiëren Wijzigingen of archiveren tijdens het werkjaar (Beveiligd) bewaren Distributie en inkijken
Hoofdstuk 2 Pre Requisite Programs 2.1 PRP 1: reiniging en ontsmetting 2.2 PRP 2: ongedierte 2.3 PRP 3: water en lucht 2.4 PRP 4: temperatuurbeheersing 2.5 PRP 5: personeel 2.6 PRP 6: infrastructuur 2.7 PRP 7: technisch onderhoud en kalibratie 2.8 PRP 8: afvalbeheer 2.9 PRP 9: grondstoffen- en leveranciersbeheer 2.10 PRP 10: traceerbaarheid 2.11 PRP 11: allergenenbeleid 2.12 PRP 12: fysische en chemische productcontaminatie 2.13 PRP 13: microbiologie van het eindproduct 2.14 PRP 14: werkinstructies 2.15 Besluit
Hoofdstuk 3 Procesvalidaties uitvoeren 3.1 Definitie 3.2 Soorten validatie 3.3 Praktijkregels
Hoofdstuk 4 Risicoanalyse uitvoeren 4.1 4.2 4.3 4.4
Plan van aanpak (stap 1 tot 4) Stap 5: stroomschema’s en flows Stap 6: verificatie stroomschema’s en flows Stap 7: gevarenanalyse 4.4.1 Methodiek voor gevarenanalyse 4.5 Stap 8: bepaling van de kritische punten 4.5.1 Groen
47 50 50 50 52 52 52
55 56 60 63 66 67 71 75 79 81 84 88 91 93 96 100
101 102 102 103
107 108 108 112 112 113 116 117
Inhoud 7
4.6 4.7 4.8 4.9
4.5.2 Geel 4.5.3 Rood Stap 9-10-11: bepaling van de grenswaarden van de CCP’s en PVA’s, de monitoring en de corrigerende acties Stap 12: documentenbeheer Stap 13: verificatie Stap 14: herziening
Hoofdstuk 5 CCP’s en PVA’s beheren 5.1 Definities 5.2 De grenswaarden van een CCP 5.3 Meten door middel van continue bewaking met gekalibreerde meet toestellen 5.4 Corrigerende acties en corrigerende maatregelen bij overschrijding van een grenswaarde
Hoofdstuk 6 Registraties opvolgen 6.1 6.2 6.3 6.4
Manuele registraties Digitale registraties Valkuilen Registraties bewaren
Hoofdstuk 7 Verificatie 7.1 7.2 7.3 7.4
Doel Inhoud Tussentijdse verificatie Het verificatieverslag als basis voor de managementreview
Hoofdstuk 8 Opleiding van personeel 8.1 8.2 8.3 8.4
Doel Opleiding bij indiensttreding Toolboxen Jaarlijkse opleiding
Hoofdstuk 9 Leveranciersbeoordeling 9.1 Definitie 9.2 Prestatie-indicatoren leveranciers 9.3 Leveranciersbeoordeling uitvoeren 9.3.1 Een lijst met goedgekeurde leveranciers opstellen 9.3.2 Uitzonderingen 9.4 Een nieuwe leverancier selecteren
118 118 118 119 120 124
125 125 126 127 130
131 131 134 136 136
137 137 138 139 140
141 141 142 142 146
147 147 148 149 151 152 152
8
Meer dan veilig voedsel
Hoofdstuk 10 TACCP en VACCP
155
10.1 Definitie TACCP 156 10.2 Een TACCP-analyse uitvoeren 157 10.3 Definitie VACCP 160 10.4 Een VACCP-analyse uitvoeren 161 10.4.1 Risicoanalyse 162 10.4.2 Maatregelen op basis van de risicoanalyse 163 10.4.3 Controle van de maatregelen genomen binnen het VACCP- systeem 163 10.5 Voorbeeld 164
Hoofdstuk 11 Root cause analysis 11.1 Types RCA 11.2 Soorten RCA-methodiek 11.2.1 Het 5 Why-model 11.2.2 Het visgraatdiagram 11.2.3 Kepner-Tregoe 11.3 RCA-vijfstappenplan 11.4 Het RCA-team
Hoofdstuk 12 Cirkel van Deming of PDCA-cylcus 12.1 De vier stappen onder de loep 12.1.1 PLAN: plannen (de gewenste output bepalen) 12.1.2 DO: uitvoeren (de output realiseren en registreren) 12.1.3 CHECK: controleren (de realiteit en de vooropgestelde output vergelijken) 12.1.4 ACT: bijsturen (evalueren en ingrijpen) 12.2 De praktijk: de CAPA-lijst
Hoofdstuk 13 Managementreview 13.1 Voorbereiding 13.2 Uitvoering 13.3 Output 13.4 Tips 13.5 Voorbeeld van een managementreview
Hoofdstuk 14 Externe audits voorbereiden 14.1 Voorbereiding 14.2 Verloop 14.3 Opvolging 14.4 Readiness audits
169 170 171 172 173 174 175 176
177 178 178 178 179 179 180
183 183 183 184 184 185
187 188 188 189 190
Inhoud 9
Deel III Plan van aanpak bij problemen
191
Hoofdstuk 1 Klachtenmanagement
193
1.1 1.2 1.3 1.4
Leveranciersklachten Klantenklachten Interne klachten Klachtenmanagement en bedrijfsbeleid
Hoofdstuk 2 Incidentenmanagement 2.1 2.2 2.3 2.4
Definitie Monitoren en prioriteren Stappenplan Samenvatting
Hoofdstuk 3 Recall 3.1 3.2 3.3 3.4
Definitie Soorten recall Communicatie Evaluatie
Hoofdstuk 4 Crisiscommunicatie 4.1 Een crisis beheersen in zeven stappen 4.2 Crisis readiness 4.3 Crisiscommunicatie 4.3.1 Spelregels 4.3.2 Inhoud van de boodschap 4.3.3 Checklist voor de inhoud van je crisiscommunicatie
Hoofdstuk 5 Omgevingsbacteriën 5.1 Definitie 5.2 Soorten en problemen 5.3 MAS-plan 5.3.1 MAS horizontaal 5.3.2 MAS verticaal 5.4 Omgevingsbacteriën vermijden
193 194 196 197
199 199 199 200 201
203 203 204 204 205
207 207 208 208 209 209 209
211 211 211 215 215 216 216
Deel IV Tips en tricks voor de kwaliteitsmanager
219
Hoofdstuk 1 Een jaarplanning opmaken
221
1.1 De jaarplanning: aandachtspunten 1.2 De jaarplanning opvolgen
221 222
10
Meer dan veilig voedsel
1.3 De jaarplanning bijsturen
Hoofdstuk 2 De Cirkel van Deming: theorie en praktijk 2.1 PDCA: Plan, Do, Check, Act 2.2 Beweging 2.3 De berg op
Hoofdstuk 3 Kwaliteitsmanagement op de werkvloer 3.1 Communicatie 3.2 End-to-end responsibility 3.3 Feedback van en aan de werkvloer
223
227 227 228 229
231 231 232 233
Deel V En wat brengt de toekomst?
235
Hoofdstuk 1 Nieuwe tendensen in de voedingsindustrie
237
1.1 Toelichting 237 1.2 Blockchain 238 1.3 Clean label 239
Hoofdstuk 2 Duurzaamheid in de voedingsindustrie
241
2.1 Toelichting 241 2.2 People 242 2.2.1 Medewerkers 242 2.2.2 Eindconsument 242 2.3 Planet 243 2.4 Profit 244
Hoofdstuk 3 Hoe zal het QMS evolueren? 3.1 3.2 3.3 3.4
Toelichting Digitalisering Food safety culture en end-to-end responsibility KPI’s managen
245 245 246 246 247
Besluit 249 Eindnoten 251 Lexicon 253
Inleiding
INLEIDING
DEEL I WAT JE MOET WETEN OM KWALITEIT TE BORGEN IN DE VOEDINGSINDUSTRIE
HOOFDSTUK 1 VOEDSELVEILIGHEID EN KWALITEIT IN DE VOEDINGSINDUSTRIE
HOOFDSTUK 2 EEN QMS VOOR DE VOEDINGSINDUSTRIE DEEL II WORKFLOWS IMPLEMENTEREN
DEEL III PLAN VAN AANPAK BIJ PROBLEMEN
DEEL IV TIPS EN TRICKS VOOR DE KWALITEITSMANAGER
DEEL V EN WAT BRENGT DE TOEKOMST?
Hoofdstuk 1
Voedselveiligheid en kwaliteit in de voedingsindustrie
In dit inleidende hoofdstuk staan we stil bij het belang van voedselveiligheid. We bekijken ook hoe Europa de voedselketen beschermt en welke rol de voedingsindustrie daarbij speelt.
1.1 WAAROM MOETEN WE ONS VOEDSEL BESCHERMEN? Wie de krant openslaat of de televisie aanzet, kan er niet naast kijken. Geregeld halen problemen met voedselveiligheid het nieuws. Denk maar aan de dioxinecrisis in 1999, die zelfs tot het ontslag van enkele Belgische ministers leidde. Recenter was er het Fipronilschandaal, waarbij een verboden insecticide werd aangetroffen in kippeneieren. De crisis trof kippenkwekerijen in Nederland, België, Frankrijk en Duitsland. Op kleinere schaal zijn er de zogenaamde recalls: voedingsproducenten roepen etenswaren terug uit de supermarkten omdat er mogelijk iets mis mee is. Het toont aan dat nog lang niet alles onder controle is in de voedingsindustrie. De voedingsproductie wordt almaar grootschaliger, en dat geldt ook voor de supply chain of bevoorradingsketen. Loopt er wat mis, dan zijn de gevolgen eveneens grootschaliger dan ooit. Heel wat partijen binnen de bevoorradingsketen kunnen aan de basis van een probleem liggen. Dat leidt dan weer tot onrust bij de consument, niet het minst doordat klassieke en sociale media steeds meer aandacht besteden aan de voedingsproblematiek. Mensen worden wantrouwig. Na een groot voedselveiligheidsprobleem merk je dat de consument zich, althans voor een tijdje, afkeert van het voedingsproduct dat op een negatieve manier in de kijker heeft gestaan. Denk maar aan het verbruik van eieren na de Fipronilcrisis.
14
Meer dan veilig voedsel
Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) sterven er jaarlijks 420.000 mensen door verontreinigd voedsel. Daarvan zijn 125.000 kinderen jonger dan vijf jaar.1 Die zijn het kwetsbaarst. De grootste boosdoener is het norovirus, gevolgd door de salmonella- en de campylobacterbacterie. De meeste uitbraken van voedselinfecties in Europa komen voor bij het bereiden van maaltijden in professionele keukens zoals restaurants, snackbars, kantines en instellingskeukens. Wanneer we kijken naar het aantal patiënten, dan vinden we via de professionele keuken de meeste patiënten tegenover de bereidingen in de eigen keuken. Dat kan gemakkelijk worden verklaard. Als het namelijk misgaat in een professionele keuken, dan hebben meerdere consumenten last van de problemen dan wanneer zoiets thuis gebeurt.
1.2 HOE BESCHERMT DE MAATSCHAPPIJ ONS VOEDSEL? Een van de belangrijkste doelstellingen van de Europese wetgeving is het aantal ziektegevallen, veroorzaakt door het consumeren van besmette voedingsmiddelen, terug te dringen. Elke Europese lidstaat heeft de nodige overheidsinstanties ingericht om de voedselveiligheid conform de Europese wetgeving te handhaven. Algemene hygiënevoorschriften opstellen voor productiebedrijven en voor opslag en transport van voedingsmiddelen is een eerste stap. Zo liggen de spelregels vast voor alle voedingsmiddelen die op de Europese markt komen. Daarnaast hebben de overheden inspectiediensten in het leven geroepen om na te gaan of de wetgeving en de spelregels door de betrokken bedrijven ook strikt gevolgd worden. De FAO (voedsel- en landbouworganisatie van de VN) en de WHO hebben zeven principes opgesteld waaraan elke organisatie moet werken om hun voedingsproductie of behandeling enigzins veilig te maken. De term die zij daarvoor gebruiken is HACCP. Die afkorting staat voor Hazard (risico), Analysis (identificeren), Critical (kritische), Control (beheers-), Points (punten). HACCP wordt beschouwd als het ‘systeem’ dat op een structurele en consequente manier de voedselveiligheid kan beheersen. We gebruiken het woord ‘beheersen’ omdat het uiteraard onmogelijk is om besmette voedingsmiddelen honderd procent uit te sluiten.
Voedselveiligheid en kwaliteit in de voedingsindustrie 15
HACCP: van astronautenvoeding naar Europese richtlijn HACCP vindt zijn oorsprong in Amerika. In de jaren zestig wilde de NASA mensen naar de maan brengen. De Amerikaanse ruimtevaartorganisatie wilde er zeker van zijn dat er niets fout kon gaan met het voedsel dat de astronauten tijdens hun ruimtereis zouden opnemen. De producent van de astronautenvoeding moest een absolute veiligheid van de voeding kunnen borgen. Ziek worden door een voedselinfectie was geen optie. In navolging van Amerika werd in 1974 in Engeland een HACCP-systeem voor de conserven industrie toegepast. Begin jaren negentig hebben de WHO en de FAO het HACCP-systeem aanbevolen als een doelgericht systeem om voedselbesmetting tegen te gaan. De Europese Unie nam de HACCP-aanbeveling over. Op 14 juni 1993 verscheen er een algemene richtlijn die toepasbaar is in heel Europa. Ze gaat over hygiëne van Levensmiddelen (nr. 93/94/EEG). Deze algemene richtlijn werd daarna vertaald naar plaatselijke wetgeving. De wetgeving verandert regelmatig door verordeningen die wijzigen. Sinds 2005 is de General Food Law van kracht. Ze fungeert als paraplu voor onder meer de EG-verordeningen 852, 853, 854 en 855/2004.
1.3 HOE BESCHERMT DE INDUSTRIE ONS VOEDSEL? Een voedselschandaal naar aanleiding van een besmetting op een product dat onder het merk A wordt geproduceerd of dat uit een filiaal van de supermarktketen B komt, kan een nefast effect hebben op de goede naam en de geloofwaardigheid van producent en supermarkt. Dat heeft de retail sinds de eeuwwisseling goed begrepen. Al in de jaren negentig werden de eerste initiatieven genomen om boven op de wettelijke eisen ook een aantal standaarden op te stellen waaraan het geproduceerde voedingsmiddel moest voldoen vooraleer het kon geleverd worden bij de retail. Uit die initiatieven zijn kwaliteitsnormen zoals BRC, IFS en FSSC 22000 ontstaan. Een en ander gebeurde onder de koepel van het Global Food Safety Initiative (voortaan: GFSI).2 Het gevolg was dat voedingsproducenten meer en meer het belang gingen inzien van een Quality Management System (voortaan: QMS). Gewoon voldoen aan de wettelijke spelregels was en is nog altijd niet voldoende meer. Een voedingsproducent heeft werkelijk een kwaliteitsmanagementsysteem nodig dat de voedselveiligheid en kwaliteit van de geleverde grondstoffen opvolgt, de eigen productie volledig opvolgt en daarna de food supply chain tot aan de consument ondersteunt, zodat het geproduceerde eindproduct veilig bij de consument belandt.
16
Meer dan veilig voedsel
Voedselveiligheid en kwaliteit in de voedingsindustrie 17
Hoofdstuk 2
Een QMS voor de voedingsindustrie
Een planmatige aanpak is noodzakelijk bij het implementeren van een QMS. Hoe ga je te werk in een organisatie? Een stappenplan kan daarbij helpen.
2.1 VIER REDENEN OM VOOR EEN PLANMATIGE AANPAK TE KIEZEN In de eerste plaats is een gedegen, stapsgewijze approach een wettelijke vereiste in elke productieomgeving. Daarnaast is het ook een klanteneis, zoals de in het vorige hoofdstuk aangehaalde kwaliteitsnormen aantonen. Bovendien is zo’n aanpak een borging voor het bedrijf dat het duurzaam kan ondernemen en verder groeien. Ten slotte is het een borging voor het product dat de consument telkens opnieuw dezelfde kwaliteit krijgt.
2.2 STAPPENPLAN a) Het management overtuigen. Het management moet zich bewust zijn van het belang van een kwaliteitssysteem en in de nodige middelen voorzien om het te implementeren. b) Wie implementeert? Je kunt opteren voor eigen implementatie, maar dat kan lang duren en heel complex worden. Je kunt er ook voor kiezen om een externe partner in te schakelen. Die aanpak is tijdsefficiënter en zorgt voor een QMS op maat van je bedrijf: niet te groot en complex, of juist heel gelaagd en gesteund op een brede ondersteuning binnen het bedrijf. c) Welk opzet heeft het QMS? Het moet zo breed opgezet zijn dat alle kwaliteitsnormen, gewenst of gevraagd door de klanten, in dezelfde structuur kunnen passen. Zo vermijd je dubbel werk.
20
Meer dan veilig voedsel
d) Een kwaliteitsteam (Q-team) samenstellen, waarbij er een QMS-verantwoordelijke wordt aangeduid die de eindverantwoordelijkheid heeft voor het gehele systeem en die feedback geeft aan het management. De leden van het Q-team moeten uit de verschillende afdelingen van het bedrijf komen of verschillende aansturende taken hebben (bv. productiemanager, R&D-verantwoordelijke, kwaliteitsmanager (vaak de eindverantwoordelijke), technische dienst, aankoop, logistiek …). Ook een verantwoordelijke van het management moet betrokken zijn bij het Q-team. De externe partner (als je werkt met hulp van een expert) is eveneens lid van het Q-team. e) De structuur van het QMS uitzetten en bepalen of je al dan niet gaat voor een gecertificeerde kwaliteitsnorm. f ) Een planning opstellen (tijd/taak) en de verschillende taken binnen het Q-team toewijzen. g) De PRP’s (basisvoorwaardenprogramma’s) uitwerken, met voorrang aan de PRP’s die de meeste tijd in beslag nemen. Praktijktip AS4 De PRP die vaak heel veel tijd in beslag neemt, is het in kaart brengen van leveranciers en alle nodige informatie opvragen bij hen. Je hebt van je leveranciers een ingevulde vragenlijst nodig, hun certificaat, productspecificaties, contracten wanneer het om dienstenleveranciers gaat, migratietests voor verpakkingen enzovoort. Een groot deel van de informatie kan niet altijd in een-twee-drie worden aangeleverd. Vooral als je leveranciers in het buitenland hebt of aankoopt via een groothandelaar, neemt alleen al het opvragen en verzamelen van de nodige informatie een pak tijd in beslag. We raden aan om daarmee te beginnen. h) De risicoanalyse uitwerken (HACCP) op basis van de goedgekeurde stroomdiagrammen van het productieproces. i) Bepalen welke registraties als bewaking vereist zijn voor kritische punten (CCP) en punten van aandacht (PVA), en welke PRP’s registraties vereisen (reiniging en ontsmetting, technische dienst, leveranciersopvolging …). j) Personeel opleiden inzake de nieuwe registratievereisten en het belang van de opvolging van het QMS. k) De registraties implementeren. l) Een planning uitwerken voor kalibraties, validaties, inspectierondes en interne audits. m) De bovenstaande planning uitvoeren en de afwijkingen in de CAPA-lijst bijhouden (een overzicht van preventieve en corrigerende acties).
Een QMS voor de voedingsindustrie 21
n) De jaarlijkse verificatie uitvoeren en het systeem waar nodig bijsturen. o) De jaarlijkse directiebeoordeling of managementreview uitvoeren. p) Het QMS aanpassen waar nodig.